კონტენტზე გადასვლა

მხატვარი, რომელმაც ბოსფორი განადიდა: აივაზოვსკის „თოფჰანე“, 1884

გამოქვეყნდა: • კითხვის დრო: 7 წთ

ივანე აივაზოვსკი, „კონსტანტინოპოლი. თოფჰანეს მეჩეთი“ (1884)

1845 წელს ყირიმის საპორტო ქალაქ ფეოდოსიიდან ოცდაათი წლის სომეხი მხატვარი პირველად შეცურდა ბოსფორში, რუსეთის შავი ზღვის ფლოტის ფლაგმანის ბორტზე, და დაინახა, როგორ ირეკლავდა ნუსრეთიეს მეჩეთის გუმბათი დილის მზეს თოფჰანეს სანაპიროსთან. კონსტანტინოპოლში ექვსი თვე დარჩა. მომდევნო ნახევარი საუკუნის განმავლობაში სულ მცირე ცხრაჯერ დაბრუნდა. ქალაქი დაახლოებით ორმოცჯერ დახატა. 1884 წლის ტილო, რომელსაც დღეს ზოგჯერ „კონსტანტინოპოლი. თოფჰანეს მეჩეთი“ ჰქვია, ერთ-ერთი გვიანდელია — ივანე აივაზოვსკი მისი შექმნისას სამოცდაჩვიდმეტი წლის იყო — და ეს ის ნახატია, რომლითაც ყველაზე ხშირად ხსნიან, რა იყო უცნაური მის მთელ კარიერაში. მან ერთი და იგივე ხედი, ერთი და იმავე მეჩეთისა, ერთსა და იმავე სანაპიროზე, ორმოცი წლის განმავლობაში ექვსჯერ მეტად დახატა, და ყოველი ვერსია ისე გამოიყურება, თითქოს ეს ადგილი გუშინ აღმოაჩინა. აივაზოვსკის კონსტანტინოპოლის ნახატები აკვიატების შესწავლაა, რომელიც პირველი შეხედვის განცდას არასდროს კარგავდა.

მხატვარი, რომელსაც რუსეთი შეკვეთებს არ აკლებდა

აივაზოვსკი 1817 წელს დაიბადა ოვანეს აივაზიანის სახელით ფეოდოსიაში, რუსეთის იმპერიის ყირიმის სანაპიროზე. მისი ოჯახი სომხური იყო. ნიჭი ადრე გამოუვლინდა — ადგილობრივი ქალაქის თავი ხატვის გაკვეთილების საფასურს უხდიდა — და ცამეტი წლისა სანქტ-პეტერბურგის სამხატვრო აკადემიაში მიიღეს, რუსული სამყაროს ყველაზე პრესტიჟულ სამხატვრო სკოლაში. ოცდასამი წლისთვის ის რუსეთის საზღვაო ფლოტის ოფიციალური მხატვარი იყო. ეს ისეთი ტიტულია, რომელიც თანამედროვე კონტექსტში კარგად ვერ ითარგმნება. მას დაევალა შავი ზღვის ფლოტთან ერთად ცურვა, ნამდვილი საზღვაო ბრძოლების თვითმხილველობა და მათი დახატვა. შეკვეთებს პირადად იმპერატორი ნიკოლოზ I ამტკიცებდა. 1900 წელს გარდაცვალებისას აივაზოვსკის ხუთიდან ექვს ათასამდე დასრულებული ზეთის ნახატი ჰქონდა შექმნილი. ეს რიცხვი ვარაუდი არ არის. აივაზოვსკი დეტალურ ჩანაწერებს აწარმოებდა. ის სწრაფად და მუდმივად მუშაობდა და ფუნჯით ხელში გარდაიცვალა — სიტყვასიტყვით, ფეოდოსიის თავის სახელოსნოში, ტილოს წინ, სახელწოდებით „თურქული გემის აფეთქება“, რომელიც ვერასდროს დაასრულა.

ივანე აივაზოვსკი, „ავტოპორტრეტი“ (1874), ორმოცდაჩვიდმეტი წლის ასაკში, „თოფჰანეს“ ნახატამდე ათი წლით ადრე

მას ორი თემა ჰქონდა. პირველი ზღვა იყო, ყველა განწყობით — მთვარიანი სიმშვიდე, ქარიშხალი, ბრძოლა, შტილი, ტალღის ქაფი, ანძის ნაფოტზე ჩაბღაუჭებულ მომაკვდავ მეზღვაურს რომ ეხეთქება. მეორე კონსტანტინოპოლი იყო. ზოგჯერ სხვა ქალაქებსაც ხატავდა — ვენეციას, ნეაპოლს, სანქტ-პეტერბურგს ნევიდან, ეგვიპტის სანაპიროს — მაგრამ ქალაქი, რომელსაც მომლოცველის მოთმინებით უბრუნდებოდა, ოსმალეთის დედაქალაქი იყო. მას ოსმალო მფარველები ჰყავდა, მათ შორის სულთანი აბდულმეჯიდ I, რომელმაც 1856 წელს მეჯიდიეს ორდენით დააჯილდოვა, მოგვიანებით კი აბდულჰამიდ II, რომელმაც აივაზოვსკის ნახატები დოლმაბაჰჩეს სასახლეში ჩამოკიდა. ის, სავარაუდოდ, XIX საუკუნის ერთადერთი მნიშვნელოვანი მხატვარი იყო, რომლის ნამუშევრებსაც პირადად აგროვებდნენ როგორც რუსეთის იმპერატორი, ისე ოსმალეთის სულთანი, რომლებიც იმ დროს არსებითად ერთმანეთს ებრძოდნენ. რუსულ შეკვეთებსაც ინარჩუნებდა და ოსმალურსაც. კონსტანტინოპოლს ორივე აუდიტორიისთვის ხატავდა.

რატომ ბრუნდებოდა ისევ და ისევ

1884 წლის ნახატზე ხედი სადღაც წყლიდანაა აღებული, სამხრეთისკენ, ყურის გადაღმა ევროპული სანაპიროსკენ. ცენტრში დიდი გუმბათიანი მეჩეთი ნუსრეთიე ჯამიია, „გამარჯვების მეჩეთი“, 1826 წელს დასრულებული. ის პირდაპირ თოფჰანეს ზარბაზნების სასხმელი ქარხნის ზემოთ იდგა, რის გამოც ამ უბანს თოფჰანე — „ზარბაზნების ადგილი“ — ერქვა, და ამიტომაც აივაზოვსკის სათაურების უმეტესობაში მეჩეთი საკუთარი სახელით კი არა, ამ უბნის სახელით არის მოხსენიებული. მეჩეთის მიღმა, მაღლობზე, 1348 წელს აშენებული გენუური გალათის კოშკის სილუეტი ჩანს. წინა პლანზე მინარეთი სანაპიროზე მდგარ ქილიჩ ალი ფაშას მეჩეთს ეკუთვნის. მარჯვნივ, ბოსფორისკენ დაშვებული, ბეიოღლუს ხის სასახლეებია. წინა პლანზე კაიკი — გრძელი, ვიწრო ოსმალური ნიჩბიანი ნავი — ექვს ფიგურას გადაჰყავს ვარდისფერ-ნარინჯისფერ წყალზე. კიჩოზე ორი თეთრჩალმიანი მამაკაცი ზის. მათ პირისპირ ღია ფერის სამოსში გამოწყობილი ქალი ზის. ნავის ქვეშ წყალი იმას აკეთებს, რასაც აივაზოვსკი XIX საუკუნეში ყველაზე უკეთ ხატავდა: ის ოდნავ გამჭვირვალეა — კვალს ზედაპირის ქვეშაც ხედავთ და ზედაპირზეც.

ეს არის ხრიკი, რომლის წყალობითაც მისი კონსტანტინოპოლის ნახატები ათეულობით ვერსიაში ცოცხალი რჩებოდა. ბოსფორი გარკვეულ საათებში ნამდვილად უცნაურია. წყალი სავსეა დუნაიდან და დონიდან მოტანილი შეწონილი ლამით, და მზის ამოსვლისა და ჩასვლისას ცას ისე სუფთად არ ირეკლავს, როგორც იტალიური ტბა. სინათლეს ოდნავ საკუთარ შიგნით იკავებს, როგორც ზეთგაჟღენთილი აბრეშუმი. აივაზოვსკიმ ამ ეფექტის დახატვა 1840-იან წლებში, პირველი ხანგრძლივი ყოფნისას ისწავლა და მთელი სიცოცხლე ხვეწდა. 1884 წლისთვის ის სამოცდაჩვიდმეტი წლის იყო და ამას ისეთი თხელი ლესირებით ახერხებდა, რომ წყალში ფუნჯის მიმართულება ჩანს. ის ღია ცის ქვეშ ზეთის ესკიზებით არ მუშაობდა. მუშაობდა მეხსიერებით, სახელოსნოში, მშრალ, დაგრუნტულ ტილოზე, და დიდ ნამუშევარს ხშირად ერთ დღეში ასრულებდა. ამტკიცებდა — და მისი თანაშემწეები ამას ადასტურებდნენ — რომ დაწყებამდე ნახატს მთლიანად ხედავდა თავში.

ნუსრეთიე ჯამი (გამარჯვების მეჩეთი) თოფჰანეში, 1826 წელს დასრულებული, ისეთი, როგორიც დღეს ბოსფორის სანაპიროზე დგას

მეჩეთი, რომელიც თავის თავს არ ჰგავდა

როცა აივაზოვსკიმ ნუსრეთიე ჯამი პირველად ნახა, ის შედარებით ახალი შენობა იყო. სულთანმა მაჰმუდ II-მ ის 1823-დან 1826 წლამდე ააშენა, და მეჩეთი იმ წელს დასრულდა, როცა მან იანიჩართა კორპუსი სასტიკი წმენდით გააუქმა, რომელსაც სტამბოლში ათასობით ჯარისკაცი შეეწირა. მეჩეთი გამარჯვების მონუმენტი იყო — „ნუსრეთიე“ „გამარჯვებისას“ ნიშნავს — მაგრამ გამარჯვება, რომელსაც ის აღნიშნავდა, შინაური იყო: სულთნისა საკუთარ ჯარზე. არქიტექტორი კრიკორ ბალიანი იყო, სომეხი, ბალიანების დინასტიის დამაარსებელი, რომელმაც კონსტანტინოპოლის გვიანი ოსმალური ეპოქის დიდი შენობების უმეტესობა დააპროექტა, დოლმაბაჰჩეს სასახლის ჩათვლით. კრიკორ ბალიანმა მეჩეთი ევროპული ამპირის სტილში დააპროექტა, ხრახნისებრი მინარეთებით, გირლანდიანი მედალიონებით და წვრილ ყელზე აღმართული ერთი მაღალი გუმბათით, რაც უფრო პარიზის ოპერის შენობას ჰგავს, ვიდრე კლასიკურ ოსმალურ მეჩეთს. შედეგი ქალაქის სილუეტში შეუცდომლად ამოსაცნობია — და ამიტომაც უბრუნდებოდა მას აივაზოვსკი კონსტანტინოპოლის ხატვისას. ეს ქალაქის ყველაზე უცხოური იერის მეჩეთი იყო, ის კი ყირიმელი სომეხი მხატვარი იყო, რომელიც სულთნის შეკვეთით ხატავდა შენობას, რომელიც სომეხმა არქიტექტორმა დააპროექტა სულთნის საკუთარ ჯარზე გამარჯვების აღსანიშნავად. 1884 წლის „თოფჰანე“ რთული სურათია, სანამ მის ყურებას დაიწყებთ.

Chiaro თვალს წინა პლანის კაიკიდან მინარეთზე აჰყავს, გუმბათზე გადაატარებს და მაღლობზე მდგარ გალათის კოშკამდე მიიყვანს, იმ თანმიმდევრობით, რომლითაც აივაზოვსკიმ სურათი ააგო, ასე რომ, ქალაქის სიღრმეში გადაშლას მანამ გაიგებთ, სანამ ყურადღებას წყალზე გაამახვილებთ.

აივაზოვსკი, „ხედი კონსტანტინოპოლსა და ბოსფორზე“ -- მონათესავე კომპოზიცია იმავე ათწლეულებიდან

რას აკეთებს ნახატი, რასაც ფოტოები ვერ ახერხებს

დადექით ტილოსთან ახლოს მუზეუმში, რომელსაც ის ეკუთვნის, და დაინახავთ ხრიკს, რომელსაც აივაზოვსკი წყლის გასანათებლად იყენებდა. ცა და წყლის ქვედა ფენა ერთსა და იმავე ტემპერატურაზე დახატა — მაღალ, თბილ ვარდისფერ-ნარინჯისფერში — და შემდეგ ზღვის ნამდვილი ზედაპირი მის თავზე თხელი ნაცრისფერ-ცისფერი ლესირებების სერიით „გაატივტივა“. თვალი სინათლეს ისე აღიქვამს, თითქოს ის თავად წყლიდან მოდის და არა მასში არეკლილი ციდან. ნახატის ფოტოები ამას მთლიანად აბრტყელებს. რეპროდუქციები ლამაზად გამოიყურება. ორიგინალი კი ისე, თითქოს ქვემოდან იყოს განათებული. იმავე ტექნიკას ის თავის უფრო ცნობილ შტორმის ნახატებშიც იყენებდა, სადაც ის საპირისპირო ეფექტს ქმნის — თბილი ვარდისფერი შავი ტალღის ქვეშ მეზღვაურის ცნობიერების უკანასკნელი წამის ჩამქრალ ნათებად აღიქმება. აქ კი ის ქმნის ქალაქს, რომელიც მზის ჩასვლის მომდევნო საათში ვარდისფერ წყალზე ტივტივებს. ცა ცივი ნაწილია. წყალი თბილი. შეაბრუნეთ ის, რისი დანახვაც გელით, და ნახატი თავის ადგილს იპოვის.

ფიგურები კაიკში განზრახ არის ნაკლებად დეტალიზებული. აივაზოვსკი ფიგურების მხატვარი არ იყო და ეს იცოდა. როცა საზღვაო სცენაში ადამიანები სჭირდებოდა, ზოგჯერ სხვა მხატვრებს სთხოვდა — მათ შორის ილია რეპინს — რომ ფიგურები მისთვის დაემატებინათ. ის ნავს ხატავდა. რეპინი ადამიანებს. არ არსებობს ჩანაწერი, ვინ დახატა ფიგურები 1884 წლის „თოფჰანეზე“, მაგრამ ბუნდოვანი შეხება იმას შეესაბამება, რომ აივაზოვსკი მარტო და ვადების ზეწოლით მუშაობდა.

რას მიაქციოთ ყურადღება

სამ რამეს, როცა ნახატს იპოვით. პირველი, გუმბათი. ნუსრეთიე იალქნებზე დაყრდნობილი კლასიკური ოსმალური გუმბათი არ არის. ის უფრო ბრტყელია, ყელზეა აღმართული, და აივაზოვსკის სილუეტი იმდენად ზუსტია, რომ მისი დღევანდელი შენობის ფოტოსთან შედარება შეგიძლიათ. მეორე, წყალი კაიკის ქვეშ. კვალი დახატულია როგორც ზედაპირზე ქაფად, ისე ზედაპირის მიღმა, ქვემოთ მუქი წყლის ხვეულად. ნავი წყალზე კი არ ტივტივებს; ის ნახევრად მის შიგნითაა. მესამე, მინარეთი შორს მარცხნივ, ჩარჩოთი ოდნავ მოჭრილი. ის ქილიჩ ალი ფაშას მეჩეთს ეკუთვნის, რომელიც მიმარ სინანმა 1580-იან წლებში დააპროექტა. აივაზოვსკი თითქმის უეჭველად ხატავდა ქალაქს ისე, როგორც 1845 წლის ვიზიტისას დაიმახსოვრა, და ამიტომაც XVI საუკუნის კლასიკური ღირსშესანიშნაობები და 1820-იანი წლების თანამედროვე მეჩეთი ერთად დგანან, თითქოს ყოველთვის ერთსა და იმავე სილუეტს ეკუთვნოდნენ.

და ბოლოს

აივაზოვსკიმ კონსტანტინოპოლი ბოლოჯერ 1899 წელს დახატა, გარდაცვალებამდე ერთი წლით ადრე. ოთხმოცდაორი წლის იყო. ნახატი ბოსფორის მთვარიანი სცენა იყო, თითქმის იმავე კუთხიდან, რაც 1884 წლის „თოფჰანე“. ერთსა და იმავე ხედს ორმოცდათოთხმეტი წელი ხატავდა. არავინ სთხოვდა, გაეგრძელებინა. აგრძელებდა იმიტომ, რომ კონსტანტინოპოლში მზის ჩასვლის მომდევნო საათში წყლიდან არეკლილი სინათლე ის იყო, რისი ზუსტად დახატვის სწავლაც გადაწყვიტა, და ჯერ არ დაესრულებინა.

გამოსახულებების წყაროები