კონტენტზე გადასვლა

სარკე, რომელიც არ მუშაობს: მანეს „ბარი ფოლი-ბერჟერში“

გამოქვეყნდა: • კითხვის დრო: 8 წთ

ედუარ მანე, „ბარი ფოლი-ბერჟერში“ (1882), კურტოლდის გალერეა, ლონდონი

1881 წლის ზამთარში ედუარ მანე კვდებოდა. მას ლოკომოტორული ატაქსია ჰქონდა, სიფილისის გვიანი გართულება, და პარიზში, ამსტერდამის ქუჩაზე მდებარე სახელოსნომდე ძლივს მიდიოდა ფეხით. ორმოცდაცხრა წლის იყო. ოფიციალურმა სალონმა არაერთხელ უარყო, კრიტიკოსები დასცინოდნენ, ახალგაზრდა მხატვრების თაობამ კი, რომლებიც ახლა თავს იმპრესიონისტებს უწოდებდნენ და მის საზოგადოებაზე უარს ამბობდნენ, ჩუმად გაუსწრო. ამიტომ მან ერთ ახალგაზრდა ქალს, რომელიც მიუზიკ-ჰოლში მუშაობდა, სთხოვა, მისთვის პოზირება გაეწია. მისი სახელი სიუზონი იყო. ის ნამდვილი ბარმენი იყო ნამდვილ ფოლი-ბერჟერში, რიშეს ქუჩაზე, სახელოსნოდან რვა კვარტლის მოშორებით. მანემ სახელოსნოში მარმარილოს დახლი დადგა, რიგად ჩაამწკრივა ბოთლები, რომელთა უკანაც ის ყოველ ღამე იდგებოდა — ელი Bass თავისი წითელი სამკუთხედით, შამპანური, მწვანე პიტნის ლიქიორი, მანდარინის ლიქიორი მრგვალ ბოთლში — და მის უკან სარკე დადგა. შემდეგ ფოლი-ბერჟერის მთელი სამყარო ანარეკლად დახატა. და ეს ანარეკლი განზრახ არასწორად დახატა. „ბარი ფოლი-ბერჟერში“ ის ნახატია, სადაც ედუარ მანემ, კაცმა, რომელმაც თანამედროვე მხატვრობა დაიწყო, ბოლოჯერ თქვა რაღაც იმაზე, როგორ ხდება სინამდვილეში ადამიანებისთვის ყურება.

ნახატი, რომელიც არ უნდა არსებობდეს

მან ის 1882 წლის სალონისთვის დაასრულა. ნახატი ას ოცდაათი სანტიმეტრი სიგანისა და ოთხმოცდათექვსმეტი სიმაღლისაა, რაც ბარის სცენისთვის დიდია. სიუზონი, ბარმენი, მარმარილოს დახლის უკან დგას მუქი ლურჯი ხავერდის ჟაკეტში, მაქმანის საყელოთი და მკერდზე ყვავილების პატარა თაიგულით. მკლავები დახლზე ბრტყლად აქვს დაყრდნობილი. სახეზე ის განსაკუთრებული გამოუხატაობა აქვს, რაც ადამიანს აქვს, რომელიც ექვსი საათია ფეხზე დგას და ფულს იმაში უხდიან, რომ თავაზიანი იყოს. მის უკან სარკეა. სარკეში ფოლი-ბერჟერის მთელი ხალხით გაჭედილი, მოციმციმე აივანი ჩანს — ჭაღები, ტრაპეციაზე მოცეკვავე აკრობატის ფეხები მწვანე ფეხსაცმელში ზედა მარცხენა კუთხეში, რომლებსაც პირველი შეხედვით ყველა ვერ ამჩნევს, ბრბო ცილინდრებსა და ბუმბულიან ქუდებში, სიგარეტის კვამლი. ზედა მარჯვენა ნაწილში ასევე ჩანს თავად სიუზონის ანარეკლი, რომელიც ცილინდრიან, სქელულვაშა მყიდველს ესაუბრება.

დადექით მის წინ ლონდონის კურტოლდის გალერეაში, სადაც ის ახლა ინახება, და პირველი, რასაც შეამჩნევთ, ის არის, რომ ანარეკლი არასწორ ადგილასაა. სიუზონი სურათის ზუსტად შუაგულშია. მისი ანარეკლი კი შორს მარჯვნივაა, თითქოს სარკე დახრილი იყოს. მყიდველი, რომელსაც ის სარკეში ესაუბრება, პირდაპირ მის წინ დგას — რაც მას ზუსტად იქ დააყენებდა, სადაც თქვენ, მაყურებელი, დგახართ. ის იქ არ არის. სიუზონსა და ჩვენ შორის არავინ არის. სარკე უბრალოდ ოდნავ კი არ ცდება. ის აკეთებს იმას, რისი გაკეთებაც სარკეს არ შეუძლია.

ზედა მარჯვენა ნაწილში ანარეკლის დეტალი ცილინდრიანი მამაკაცით

ას ორმოცი წელია, ხელოვნებათმცოდნეები ცდილობენ გაარკვიონ, რას გულისხმობდა ამით მანე. ვარაუდები ყველა შესაძლო ვარიანტს მოიცავს. იქნებ ეს შეცდომაა. (კარიერის ამ ეტაპზე მანე ამხელა შეცდომებს არ უშვებდა.) იქნებ ეს ორი მომენტია ერთდროულად, როგორც კინომონტაჟში — კაცი უახლოვდება, შემდეგ ქალი მისკენ ბრუნდება, და ორივე მდგომარეობა ერთ ტილოზეა აღბეჭდილი. იქნებ სარკე იმაზე უნდა მიგვანიშნებდეს, როგორ ვერ ემთხვევა ერთმანეთს მეხსიერება და ანარეკლი, როგორ განიცდის სიუზონი საკუთარ ღამეს და როგორ ხედავს მას მყიდველი. იქნებ ნახატი გვეკითხება, ვინ არის მყიდველი. არსებობს ერთი თეორია, რომელიც კრიტიკოსმა ტ. ჯ. კლარკმა ჩუმად წამოაყენა: მყიდველი ჩვენ ვართ. ცილინდრიანი კაცი ჩვენ ვართ. ნახატი იჭერს მომენტს, როცა ჩვენ, ბურჟუა მაყურებელი სალონში, ბარის მყიდველად ვიქეცით. მანემ ნახატის ყურების აქტი თავად ნახატში ჩაკეცა, და ეს სარკის გატეხით გააკეთა.

სიუზონი ნამდვილი იყო

ბარმენის სახელი სიუზონი იყო. ეს იმიტომ ვიცით, რომ მანემ ის მოსამზადებელი ესკიზის უკანა მხარეს დაწერა. ის ფოლი-ბერჟერში დაახლოებით 1880-დან 1882 წლამდე მუშაობდა. მოკრძალებულ ხელფასს ზემოთ ფეხის ფულს იღებდა, რაც ნიშნავს, რომ მისი შემოსავალი მთლიანად იმაზე იყო დამოკიდებული, რამდენად შეძლებდა მყიდველების კარგ ხასიათზე შენარჩუნებას. ფოლი-ბერჟერი იმ დროისთვის დაახლოებით ათი წლისა იყო. ის 1869 წელს გაიხსნა და სწრაფად იქცა პარიზის ყველაზე მოდურ მიუზიკ-ჰოლად — ადგილად, სადაც მაყურებელი ისეთივე სანახაობა იყო, როგორიც სცენა. საზოგადოება საშუალო ფენისა იყო, კარგად ჩაცმული, უმეტესად მამაკაცები, რომლებიც იქ სასმელად, ოპერეტისა და აკრობატების საყურებლად და სხვა გარიგებების მოსაწყობად მოდიოდნენ. ბარმენები ამ მექანიზმის ნაწილი იყვნენ. ყველას ესმოდა, რა იყიდებოდა ბართან, მაშინაც კი, როცა მხოლოდ სასმელს უკვეთავდნენ. სიუზონი ყოველ ღამე დახლთან იდგა რვა საათიდან შუაღამის შემდეგ ახალი ელექტრული ნათურების ქვეშ — ფოლი-ბერჟერი 1881 წელს, იმ წელს, როცა მანე ხატავდა, ელექტროფიცირდა — და რასაც ყველაზე მეტად ყიდდა, ქაღალდზე მაინც, ეს Bass-ის ღია ელი იყო. ბოთლების პირამიდა მის იდაყვთან დაახლოებით ზუსტია. ყვავილები მის მკერდზე დაახლოებით ზუსტია. მანდარინების თასი დაახლოებით ზუსტია. მისი სახის გამომეტყველება კი ის ერთი დეტალია, რომლის აღწერასაც 1882 წლის კრიტიკოსები ვერ წყვეტდნენ. ის არაფერს ყიდის. ის ითმენს.

ეს არის ის, რაც მანემ სწორად გააკეთა და რაც თანამედროვე პარიზის სხვა მხატვრებიდან ბოლომდე ვერავინ შეძლო. დეგა მოცეკვავეებს ხატავდა, მაგრამ მათ მოძრაობაში მყოფ სხეულებად ხატავდა. მანემ დახატა მშრომელი ქალი ცვლის ბოლოს და ზუსტად ისეთი დაღლილი წარმოაჩინა, როგორიც სინამდვილეში იყო. მყიდველები სარკეში ფერთა ბუნდოვანი ლაქაა. სიუზონი ერთადერთია, რაც ფოკუსშია. ნახატი უარს ამბობს, ფოლი-ბერჟერის სცენა იყოს. ეს ერთი ადამიანის პორტრეტია, რომელიც უბრალოდ ფოლი-ბერჟერში დგას.

რას აკეთებს სინამდვილეში სარკე

სარკე ორ რამეს აკეთებს და არცერთი მათგანი რეალიზმი არ არის. პირველი, რასაც ის აკეთებს, დროის შეკუმშვაა. მარჯვნივ ანარეკლში სიუზონი მამაკაცი მყიდველისკენაა შებრუნებული, ოდნავ წინ გადახრილი, საუბრობს. ცენტრში მდგარი ფიგურა კი პირდაპირ ჩვენკენაა მიმართული, მკლავებგამართული, არსაით იყურება. თუ მიიღებთ, რომ ეს ერთი და იგივე მომენტია, სარკე შეუძლებელია. თუ მიიღებთ, რომ ეს ორი სხვადასხვა მომენტია, ერთ კადრში დამონტაჟებული, სარკე საათად იქცევა. მყიდველი მოდის. სიუზონი ბრუნდება. საუბარი იწყება. მანემ ერთ გამოსახულებაში გვიჩვენა „მანამდე“ და „იმ დროს“. ეს არის ის, რის გაკეთებასაც მხატვრები ჯოტოს დროიდან ცდილობდნენ და რისი გულწრფელად გაკეთებაც ვერავინ მოახერხა მანამ, სანამ ფოტოგრაფიამ არ ასწავლა მათ, რომ ერთი მყისიერი წამი ფიქციაა.

მეორე, რასაც სარკე აკეთებს, მაყურებლის ჩათრევაა. მარჯვნივ ანარეკლში მამაკაცი, რომელსაც სიუზონი ესაუბრება, მასთან ოდნავ უფრო ახლოს დგას, ვიდრე ბუნებრივი იქნებოდა — საკმარისად ახლოს, რომ რაღაცას ნიშნავდეს. ის ზუსტად იქ დგას, სადაც თქვენ, ნახატის მაყურებელი, დგახართ. მაყურებლის სხეული მყიდველის სხეულია. ცილინდრიანი კაცი ნახატში არ არის. ის ჩვენ ვართ. ეს ის სვლაა, რაზეც კრიტიკოსები 1882 წლიდან კამათობენ. თუ მას სერიოზულად მიიღებთ, ნახატი ფოლი-ბერჟერის სცენა კი არ არის; ეს გარიგებაა, რომელზეც შეუმჩნევლად დავთანხმდით. სიუზონი ჩვენ გვერდით იმიტომ იყურება, რომ ასე უწევს. ის ლუდს გვყიდის. ის ასევე გვყიდის რაღაცას, რისი დასახელებაც სურათს არ სურს.

არსებობს მესამე წაკითხვაც, რომელიც მე განსაკუთრებით მომწონს და რომელსაც საკმარისად ხმამაღლა არ ამბობენ. სარკე შეუძლებელი არ არის. ის უბრალოდ მეხსიერებასავით იქცევა. ანარეკლი არის ის, რასაც სიუზონი თავში ხედავს, სანამ მისი სხეული დახლთან დგას — იგივე სცენა, ოღონდ შებრუნებული, ნახევარი ტაქტით დაგვიანებული, და მასში მოთავსებული მყიდველი, რომელთანაც ახლა საქმე აქვს. შეხედეთ ნახატს და დაინახავთ, როგორ ფიქრობს ქალი. სარკე მის უკან კი არ არის. ის მის შიგნითაა.

Chiaro აუდიოს ზედა მარცხენა კუთხიდან იწყებს, სადაც მწვანეფეხსაცმლიანი აკრობატის ფეხები კადრში შემოქანავდება, შემდეგ ბოთლებს სათითაოდ გაივლის და მხოლოდ ამის შემდეგ მიდის სიუზონის სახემდე, ასე რომ, ნახატი იმ თანმიმდევრობით იშლება, რომლითაც მანემ ის ააგო, და არა იმით, რომლითაც თვალი ეპოტინება.

ედუარ მანე, „ავტოპორტრეტი პალიტრით“, 1879, „ფოლი-ბერჟერამდე“ სამი წლით ადრე

უკანასკნელი ნახატი

მანემ „ბარი ფოლი-ბერჟერში“ 1882 წლის სალონზე გამოფინა. რეცენზიები სალონში მის მიმართ ჩვეული დამოკიდებულებისთვის დამახასიათებელი იყო — უხალისო აღტაცებისა და პრეტენზიების ნაზავი: სურათი დაუსრულებელია, პერსპექტივა არასწორია, ანარეკლი არ ემთხვევა. (არ ემთხვევა. სწორედ ესაა მთავარი.) ერთ წელიწადში ის გარდაიცვალა. 1883 წლის აპრილში მას ატაქსიის გამო განგრენით დაავადებული მარცხენა ფეხი მოკვეთეს. ის 1883 წლის 30 აპრილს, თერთმეტი დღის შემდეგ, გარდაიცვალა. ორმოცდათერთმეტი წლის იყო. ექვსი წელი ავადმყოფობდა. „ბარი ფოლი-ბერჟერში“ სიტყვასიტყვით მისი ბოლო ნახატი არ ყოფილა — ამის შემდეგ მან ყვავილების რამდენიმე პატარა ეტიუდი შექმნა, უმეტესად იმიტომ, რომ დიდი ტილოსთვის მოლბერტთან დგომა აღარ შეეძლო — მაგრამ ეს მისი ბოლო განცხადება იყო. კაცმა, რომელმაც 1863 წელს „საუზმით ბალახზე“, 1865 წელს კი ისევ „ოლიმპიით“ სალონი სკანდალში გახვია, სიკვდილის წინა თვეები გაატარა სურათის აგებაზე ანარეკლზე, დისტანციაზე და იმაზე, რას ხედავს სინამდვილეში მყიდველი პარიზის ბარში.

მანეს გარდაცვალების შემდეგ ნახატი ერთ კერძო კოლექციონერთან მოხვდა, შემდეგ მეორესთან, 1926 წელს კი ბრიტანელ მრეწველთან, სამიუელ კურტოლდთან, რომელმაც ის ლონდონის თავის სახლში ჩამოკიდა და ბოლოს მისი სახელობის გალერეას აჩუქა. მას შემდეგ იქ არის. ცოცხალთა მეხსიერებაში პარიზში არ ჩასულა. იმ ნახატის სანახავად, რომელიც ედუარ მანემ ფოლი-ბერჟერზე შექმნა, პარიზი უნდა დატოვოთ და ლონდონში წახვიდეთ.

1880-იანი წლების პარიზის ფოლი-ბერჟერის აფიშა, რომელიც აცხადებს, რომ მიუზიკ-ჰოლი სრულად ელექტრული შუქით არის განათებული

რას მიაქციოთ ყურადღება

სამ რამეს, ამ თანმიმდევრობით. პირველი, ზედა მარცხენა კუთხე, ორი მწვანე ფეხსაცმელი და აკრობატის თეთრ კოლგოტში ჩაცმული ფეხები. ისინი პაწაწინაა. ადამიანების უმეტესობა ვერ ამჩნევს. ისინი გეუბნებათ, რომ სარკეში ასახული სცენა ნამდვილი ადგილია ნამდვილი ხმაურითა და მოძრაობით და არა უბრალოდ ფონი. მეორე, ბოთლები. დათვალეთ ისინი. Bass-ის ელი მარცხნივ ნამდვილია. ვარდისფერი ვარდები პატარა მინის ლარნაკში მის მკერდთან ოდნავ დამჭკნარია. მანემ ეს ნატურმორტი სახელოსნოში მარმარილოს თაროზე ააწყო და იმავე სერიოზულობით მოეკიდა, როგორითაც მის სახეს. მესამე, კაცი სარკეში. იპოვეთ ის ზედა მარჯვენა ნაწილში. ახლა დადექით პირდაპირ სიუზონის წინ და შეამჩნიეთ, რომ იქ ხართ, სადაც მას უნდა ედგა. ნახატი ას ორმოცი წელია ელოდება, რომ თქვენ იქ დაგაყენოთ.

და ბოლოს

როცა მანემ ნახატი დაასრულა, ფეხით სიარული თითქმის აღარ შეეძლო. ხატვისას ჯდომა უწევდა. იმ თვეებში, როცა სურათზე მუშაობდა, ფოლი-ბერჟერში არასდროს წასულა; სიუზონი და ბოთლები სახელოსნოში მოვიდნენ. „ბარი ფოლი-ბერჟერში“ სცენა არ არის, რომელსაც თავად შეესწრო. ეს სცენაა, რომელიც მან მეხსიერებითა და თვალწინ მდგარი მოდელით აღადგინა, და სარკე მის უკან ის ნაწილია, რომლის შეთანხმებაც ვერ შეძლო. ის გატეხილი დატოვა, რადგან 1882 წელს ბარის გადაღმა დაღლილი ქალისთვის ყურების სიმართლე ის იყო, რომ ვერავინ, მათ შორის ვერც ლუდის მყიდველი, ვერ ხედავდა იმავეს, რასაც ის.

გამოსახულებების წყაროები