Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο καθρέφτης που δεν λειτουργεί: Ένα μπαρ στις Φολί Μπερζέρ του Μανέ

Δημοσίευση: • 11 λεπτά ανάγνωσης

Εντουάρ Μανέ, Ένα μπαρ στις Φολί Μπερζέρ (1882), Πινακοθήκη Κόρτολντ, Λονδίνο

Τον χειμώνα του 1881 ο Εντουάρ Μανέ πέθαινε. Είχε νωτιαία φθίση, μια όψιμη επιπλοκή της σύφιλης, και μετά βίας μπορούσε να περπατήσει ως το εργαστήριό του στην οδό Άμστερνταμ στο Παρίσι. Ήταν σαράντα εννέα χρονών. Τον είχε απορρίψει το επίσημο Σαλόν, τον είχαν χλευάσει οι κριτικοί, και τον είχε ήσυχα ξεπεράσει μια γενιά νεότερων ζωγράφων που τώρα αυτοαποκαλούνταν ιμπρεσιονιστές και δεν ήθελαν την παρέα του. Ζήτησε λοιπόν από μια νεαρή γυναίκα που δούλευε σε ένα μιούζικ χολ να έρθει να ποζάρει για εκείνον. Τη λέγανε Σιζόν. Ήταν πραγματική σερβιτόρα του μπαρ στις πραγματικές Φολί Μπερζέρ στην οδό Ρισέ, οκτώ τετράγωνα από το εργαστήριο. Έστησε έναν μαρμάρινο πάγκο στο εργαστήριο, παρέταξε τα μπουκάλια πίσω από τα οποία θα στεκόταν εκείνη κάθε βράδυ, την μπίρα Bass με το κόκκινο τρίγωνο, τη σαμπάνια, το πράσινο λικέρ μέντας, το λικέρ μανταρίνι στο στρογγυλό μπουκάλι, και έβαλε έναν καθρέφτη πίσω της. Μετά ζωγράφισε όλο τον κόσμο των Φολί ως αντανάκλαση. Και ζωγράφισε αυτή την αντανάκλαση λάθος, σκόπιμα. Το Ένα μπαρ στις Φολί Μπερζέρ είναι ο πίνακας όπου ο Εντουάρ Μανέ, ο άνθρωπος που ξεκίνησε τη μοντέρνα ζωγραφική, είπε ένα τελευταίο πράγμα για το πώς λειτουργεί στην πραγματικότητα το να κοιτάζεις ανθρώπους.

Ο πίνακας που δεν θα έπρεπε να υπάρχει

Τον τελείωσε εγκαίρως για το Σαλόν του 1882. Έχει πλάτος εκατόν τριάντα και ύψος ενενήντα έξι εκατοστά, κάτι που είναι μεγάλο για σκηνή σε μπαρ. Η Σιζόν, η σερβιτόρα, στέκεται πίσω από τον μαρμάρινο πάγκο με ένα σκούρο μπλε βελούδινο σακάκι με δαντελένιο γιακά και ένα μικρό μπουκέτο λουλούδια στο στήθος. Τα χέρια της ακουμπούν επίπεδα στον πάγκο. Το πρόσωπό της έχει την ιδιαίτερη απάθεια ενός ανθρώπου που στέκεται όρθιος έξι ώρες και πληρώνεται για να συνεχίσει να είναι ευγενικός. Πίσω της είναι ο καθρέφτης. Μέσα στον καθρέφτη βλέπετε όλο τον στριμωγμένο, αστραφτερό εξώστη των Φολί Μπερζέρ: τους πολυελαίους, τα πόδια μιας ακροβάτισσας του τραπεζίου με πράσινα παπουτσάκια στην πάνω αριστερή γωνία, που τα χάνουν όλοι με την πρώτη ματιά, το πλήθος με ψηλά καπέλα και φτερωτά σκουφάκια, τον καπνό των τσιγάρων. Βλέπετε επίσης, πάνω δεξιά, την αντανάκλαση της ίδιας της Σιζόν, να μιλά σε έναν πελάτη με ψηλό καπέλο και πυκνό μουστάκι.

Σταθείτε μπροστά του στην Πινακοθήκη Κόρτολντ στο Λονδίνο, όπου βρίσκεται σήμερα, και το πρώτο που προσέχετε είναι ότι η αντανάκλαση είναι σε λάθος θέση. Η Σιζόν βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο της εικόνας. Η αντανάκλασή της είναι πολύ δεξιά, σαν ο καθρέφτης να ήταν γερμένος. Ο πελάτης με τον οποίο μιλά στον καθρέφτη στέκεται ακριβώς μπροστά της, πράγμα που θα τον έβαζε ακριβώς εκεί όπου στέκεστε εσείς, ο θεατής. Δεν είναι εκεί. Δεν υπάρχει κανείς ανάμεσα στη Σιζόν και σε εμάς. Ο καθρέφτης δεν είναι απλώς λίγο στραβός. Κάνει κάτι που ένας καθρέφτης δεν μπορεί να κάνει.

Λεπτομέρεια της αντανάκλασης πάνω δεξιά με τον άντρα με το ψηλό καπέλο

Εδώ και εκατόν σαράντα χρόνια οι ιστορικοί της τέχνης προσπαθούν να καταλάβουν τι ήθελε να πει ο Μανέ με αυτό. Οι προτάσεις καλύπτουν όλο το φάσμα. Ίσως είναι λάθος. (Ο Μανέ, σε εκείνο το σημείο της καριέρας του, δεν έκανε λάθη τέτοιου μεγέθους.) Ίσως είναι δύο στιγμές ταυτόχρονα, σαν κινηματογραφικό μοντάζ: ο άντρας πλησιάζει, μετά εκείνη στρέφεται προς αυτόν, και οι δύο καταστάσεις αποτυπώνονται στον ίδιο καμβά. Ίσως ο καθρέφτης θέλει να υπαινιχθεί τον τρόπο που η μνήμη και η αντανάκλαση δεν ταιριάζουν, τον τρόπο που η Σιζόν βιώνει τη δική της βραδιά σε σχέση με τον τρόπο που τη βλέπει ο πελάτης. Ίσως ο πίνακας ρωτά ποιος είναι ο πελάτης. Υπάρχει μια θεωρία, που διατύπωσε διακριτικά ο κριτικός Τ. Τζ. Κλαρκ, ότι ο πελάτης είμαστε εμείς. Εμείς είμαστε ο άντρας με το ψηλό καπέλο. Ο πίνακας αιχμαλωτίζει τη στιγμή κατά την οποία εμείς, ο αστός θεατής στο Σαλόν, γίναμε αγοραστές στο μπαρ. Ο Μανέ δίπλωσε την πράξη του να κοιτάζουμε τον πίνακα μέσα στον ίδιο τον πίνακα, και το έκανε σπάζοντας τον καθρέφτη.

Η Σιζόν ήταν υπαρκτό πρόσωπο

Η σερβιτόρα λεγόταν Σιζόν. Το ξέρουμε επειδή ο Μανέ το έγραψε στο πίσω μέρος ενός προπαρασκευαστικού σκίτσου. Δούλευε στις Φολί Μπερζέρ περίπου από το 1880 ως το 1882. Πληρωνόταν με φιλοδωρήματα πάνω σε έναν μέτριο μισθό, που σημαίνει ότι το εισόδημά της εξαρτιόταν εξ ολοκλήρου από την ικανότητά της να κρατά τους πελάτες ευδιάθετους. Οι Φολί Μπερζέρ τότε είχαν ηλικία περίπου δέκα χρόνων. Είχαν ανοίξει το 1869 και γρήγορα είχαν γίνει το πιο μοδάτο μιούζικ χολ του Παρισιού, ένα μέρος όπου το κοινό ήταν εξίσου θέαμα με τη σκηνή. Το πλήθος ήταν μεσοαστικό, καλοντυμένο, κυρίως ανδρικό, και βρισκόταν εκεί για να πιει, να δει οπερέτα και ακροβάτες, και να κανονίσει άλλου είδους συναλλαγές. Οι σερβιτόρες του μπαρ ήταν μέρος της επιχείρησης. Όλοι καταλάβαιναν τι πουλιόταν στο μπαρ, ακόμα κι όταν παραγγέλνονταν μόνο ποτά. Η Σιζόν στεκόταν στον πάγκο κάθε βράδυ από τις οκτώ ως μετά τα μεσάνυχτα κάτω από τα καινούργια ηλεκτρικά φώτα (οι Φολί είχαν αποκτήσει ηλεκτρικό το 1881, τη χρονιά που ζωγράφιζε ο Μανέ), και αυτό που πουλούσε περισσότερο, στα χαρτιά, ήταν μπίρα Bass pale ale. Η πυραμίδα από μπουκάλια δίπλα στον αγκώνα της είναι λίγο πολύ ακριβής. Τα λουλούδια στο στήθος της είναι λίγο πολύ ακριβή. Το μπολ με τα μανταρίνια είναι λίγο πολύ ακριβές. Η έκφραση στο πρόσωπό της είναι η μία λεπτομέρεια που οι κριτικοί του 1882 δεν μπορούσαν να σταματήσουν να περιγράφουν. Δεν πουλά τίποτα. Υπομένει.

Αυτό είναι που πέτυχε ο Μανέ και που κανείς άλλος από όσους ζωγράφιζαν το μοντέρνο Παρίσι δεν κατάφερε ποτέ ακριβώς. Ο Ντεγκά ζωγράφιζε χορεύτριες, αλλά τις ζωγράφιζε ως σώματα σε κίνηση. Ο Μανέ ζωγράφισε μια εργαζόμενη γυναίκα στο τέλος της βάρδιάς της και την έκανε να δείχνει ακριβώς τόσο κουρασμένη όσο ήταν πραγματικά. Οι πελάτες στον καθρέφτη είναι μια θολούρα από χρώμα. Η Σιζόν είναι το μόνο πράγμα που είναι εστιασμένο. Ο πίνακας αρνείται να είναι μια σκηνή από τις Φολί Μπερζέρ. Είναι το πορτρέτο ενός ανθρώπου που απλώς έτυχε να στέκεται στις Φολί Μπερζέρ.

Τι κάνει στην πραγματικότητα ο καθρέφτης

Ο καθρέφτης κάνει δύο πράγματα, και κανένα από τα δύο δεν είναι ρεαλισμός. Το πρώτο που κάνει είναι να συμπιέζει τον χρόνο. Η αντανάκλαση δεξιά δείχνει τη Σιζόν στραμμένη προς έναν άντρα πελάτη, ελαφρά σκυμμένη μπροστά, να συζητά. Η μορφή στο κέντρο τη δείχνει κατά μέτωπο προς εμάς, με τα χέρια τεντωμένα, να μην κοιτάζει πουθενά. Αν δεχτείτε ότι πρόκειται για την ίδια στιγμή, ο καθρέφτης είναι αδύνατος. Αν δεχτείτε ότι είναι δύο διαφορετικές στιγμές μονταρισμένες στο ίδιο κάδρο, ο καθρέφτης γίνεται ρολόι. Ο πελάτης φτάνει. Η Σιζόν στρέφεται. Η συζήτηση αρχίζει. Ο Μανέ μάς έδειξε το πριν και το κατά τη διάρκεια σε μία εικόνα. Αυτό προσπαθούσαν να κάνουν οι ζωγράφοι από την εποχή του Τζότο και κανείς δεν είχε βρει πώς να το κάνει τίμια, ώσπου η φωτογραφία άρχισε να τους μαθαίνει ότι η μία και μοναδική στιγμή είναι μυθοπλασία.

Το δεύτερο που κάνει ο καθρέφτης είναι να εμπλέκει τον θεατή. Στην αντανάκλαση δεξιά, ο άντρας με τον οποίο μιλά η Σιζόν στέκεται λίγο πιο κοντά της απ’ ό,τι θα ήταν φυσικό, αρκετά κοντά ώστε να σημαίνει κάτι. Είναι τοποθετημένος ακριβώς εκεί όπου στέκεστε εσείς, κοιτάζοντας τον πίνακα. Το σώμα του θεατή είναι το σώμα του πελάτη. Ο άντρας με το ψηλό καπέλο δεν είναι μέσα στον πίνακα. Είναι εμείς. Αυτή είναι η κίνηση για την οποία διαφωνούν οι κριτικοί από το 1882. Αν την πάρετε στα σοβαρά, ο πίνακας δεν είναι μια σκηνή από τις Φολί Μπερζέρ· είναι μια συναλλαγή στην οποία συμφωνήσαμε χωρίς να το καταλάβουμε. Η Σιζόν κοιτάζει πέρα από εμάς επειδή πρέπει. Μας πουλά μια μπίρα. Μας πουλά επίσης κάτι που η εικόνα αρνείται να ονομάσει.

Υπάρχει και μια τρίτη ανάγνωση, που μου αρέσει ιδιαίτερα και που δεν προβάλλεται όσο θα έπρεπε. Ο καθρέφτης δεν είναι αδύνατος. Απλώς συμπεριφέρεται σαν μνήμη. Η αντανάκλαση είναι αυτό που βλέπει η Σιζόν στο μυαλό της ενώ το σώμα της στέκεται στον πάγκο: η ίδια σκηνή, αλλά περιστραμμένη, μισό χτύπο καθυστερημένη, με τον πελάτη που εξυπηρετεί αυτή τη στιγμή τοποθετημένο μέσα της. Κοιτάξτε τον πίνακα και βλέπετε μια γυναίκα να σκέφτεται. Ο καθρέφτης δεν είναι πίσω της. Είναι μέσα της.

Το Chiaro ξεκινά την ηχητική ξενάγηση από την πάνω αριστερή γωνία, όπου τα πόδια της ακροβάτισσας με τα πράσινα παπουτσάκια μπαίνουν στο κάδρο, και μετά περνά από τα μπουκάλια ένα ένα πριν φτάσει στο πρόσωπο της Σιζόν, ώστε ο πίνακας να ξετυλίγεται με τη σειρά που τον έχτισε ο Μανέ και όχι με τη σειρά που τον αρπάζει το μάτι.

Εντουάρ Μανέ, Αυτοπροσωπογραφία με παλέτα, 1879, τρία χρόνια πριν από τις Φολί Μπερζέρ

Ο τελευταίος πίνακας

Ο Μανέ εξέθεσε το Ένα μπαρ στις Φολί Μπερζέρ στο Σαλόν του 1882. Οι κριτικές ήταν οι συνηθισμένες για την υποδοχή του στο Σαλόν: ένα μείγμα απρόθυμου θαυμασμού και παραπόνων ότι ο πίνακας ήταν ανολοκλήρωτος, ότι η προοπτική ήταν λάθος, ότι η αντανάκλαση δεν ταίριαζε. (Δεν ταιριάζει. Αυτό ήταν το νόημα.) Μέσα σε έναν χρόνο ήταν νεκρός. Τον Απρίλιο του 1883 το αριστερό του πόδι, που είχε πάθει γάγγραινα από την αταξία, ακρωτηριάστηκε. Πέθανε στις 30 Απριλίου 1883, έντεκα μέρες αργότερα. Ήταν πενήντα ενός χρονών. Ήταν άρρωστος έξι χρόνια. Το Ένα μπαρ στις Φολί Μπερζέρ δεν ήταν κυριολεκτικά ο τελευταίος του πίνακας (έκανε μερικές μικρές μελέτες λουλουδιών μετά, κυρίως επειδή δεν μπορούσε πια να στέκεται στο καβαλέτο για έναν μεγάλο καμβά), αλλά ήταν η τελευταία του δήλωση. Ο άνθρωπος που είχε σκανδαλίσει το Σαλόν το 1863 με το Πρόγευμα στη χλόη και ξανά το 1865 με την Ολυμπία πέρασε τους τελευταίους μήνες της ζωής του χτίζοντας μια εικόνα για την αντανάκλαση, την απόσταση και το τι βλέπει πραγματικά ένας πελάτης σε ένα παριζιάνικο μπαρ.

Μετά τον θάνατο του Μανέ ο πίνακας πήγε σε έναν ιδιώτη συλλέκτη, μετά σε άλλον και μετά, το 1926, στον Βρετανό βιομήχανο Σάμιουελ Κόρτολντ, που τον κρέμασε στο σπίτι του στο Λονδίνο και τελικά τον δώρισε στην πινακοθήκη που φέρει το όνομά του. Από τότε βρίσκεται εκεί. Δεν έχει ταξιδέψει στο Παρίσι όσο θυμάται κανείς. Για να δείτε τον πίνακα που έφτιαξε ο Εντουάρ Μανέ για τις Φολί Μπερζέρ, πρέπει να φύγετε από το Παρίσι και να πάτε στο Λονδίνο.

Αφίσα των Φολί Μπερζέρ από το Παρίσι της δεκαετίας του 1880, που αναγγέλλει το μιούζικ χολ πλήρως φωτισμένο με ηλεκτρικό φως

Τι να προσέξετε

Τρία πράγματα, με αυτή τη σειρά. Πρώτα, την πάνω αριστερή γωνία, τα δύο πράσινα παπουτσάκια και τα πόδια της ακροβάτισσας του τραπεζίου με το λευκό καλσόν. Είναι μικροσκοπικά. Οι περισσότεροι τα χάνουν. Σας λένε ότι η σκηνή στον καθρέφτη είναι ένας πραγματικός τόπος με πραγματικό θόρυβο και κίνηση, όχι απλώς ένα φόντο. Δεύτερον, τα μπουκάλια. Μετρήστε τα. Η μπίρα Bass αριστερά είναι αληθινή. Τα ροζ τριαντάφυλλα στο μικρό γυάλινο βάζο στο στήθος της είναι ελαφρώς μαραμένα. Ο Μανέ έστησε τη νεκρή φύση σε ένα μαρμάρινο ράφι στο εργαστήριό του και την αντιμετώπισε με την ίδια σοβαρότητα με την οποία αντιμετώπισε το πρόσωπό της. Τρίτον, τον άντρα στον καθρέφτη. Βρείτε τον πάνω δεξιά. Τώρα σταθείτε ακριβώς μπροστά στη Σιζόν και προσέξτε ότι βρίσκεστε εκεί όπου υποτίθεται ότι στέκεται εκείνος. Ο πίνακας περιμένει να σας βάλει εκεί εδώ και εκατόν σαράντα χρόνια.

Το τελευταίο χτύπημα

Ο Μανέ μετά βίας περπατούσε όταν τον τελείωσε. Έπρεπε να κάθεται όσο ζωγράφιζε. Δεν πήγε ποτέ στις Φολί Μπερζέρ τους μήνες που έφτιαχνε την εικόνα· η Σιζόν και τα μπουκάλια ήρθαν στο εργαστήριο. Το μπαρ στις Φολί Μπερζέρ δεν είναι μια σκηνή που είδε με τα μάτια του. Είναι μια σκηνή που ανασύνθεσε από μνήμης και από το μοντέλο μπροστά του, και ο καθρέφτης πίσω της είναι το κομμάτι που δεν μπόρεσε να κάνει να ταιριάξει. Τον άφησε σπασμένο, επειδή η αλήθεια του να κοιτάζεις μια κουρασμένη γυναίκα πάνω από έναν πάγκο μπαρ το 1882 ήταν ότι κανείς, ούτε καν ο άντρας που αγόραζε την μπίρα, δεν έβλεπε αυτό που έβλεπε εκείνη.

Πηγές εικόνων