
In de winter van 1881 was Édouard Manet stervende. Hij had locomotorische ataxie, een complicatie van syfilis in een laat stadium, en kon nauwelijks nog naar zijn atelier aan de rue d’Amsterdam in Parijs lopen. Hij was negenenveertig. Hij was door de officiële Salon geweigerd, door critici bespot en stilletjes ingehaald door een generatie jongere schilders die zich nu impressionisten noemden en zijn gezelschap afsloegen. Dus vroeg hij een jonge vrouw die in een music hall werkte om voor hem te komen poseren. Ze heette Suzon. Ze was een echte barmeid in de echte Folies-Bergère aan de rue Richer, acht straten van het atelier. Hij zette in het atelier een marmeren toonbank neer, zette de flessen op een rij waarachter zij elke avond zou hebben gestaan, het Bass-bier met de rode driehoek, de champagne, de groene crème de menthe, de mandarijnlikeur in de ronde fles, en hing een spiegel achter haar. Daarna schilderde hij de hele wereld van de Folies als een weerspiegeling. En die weerspiegeling schilderde hij met opzet verkeerd. Een bar in de Folies-Bergère is het schilderij waarin Édouard Manet, de man die de moderne schilderkunst begon, nog één laatste ding zei over hoe het kijken naar mensen echt werkt.
Het schilderij dat niet zou mogen bestaan
Hij had het op tijd af voor de Salon van 1882. Het is honderddertig centimeter breed en zesennegentig centimeter hoog, en dat is groot voor een bartafereel. Suzon, de barmeid, staat achter de marmeren toonbank in een donkerblauw fluwelen jasje met een kanten kraag en een boeketje bloemen op haar borst. Haar armen rusten plat op de toonbank. Haar gezicht heeft de bijzondere leegte van iemand die al zes uur op de been is en betaald wordt om beleefd te blijven. Achter haar hangt de spiegel. In de spiegel zie je het hele volgepakte, glinsterende balkon van de Folies-Bergère: de kroonluchters, linksboven de benen van een trapezeartiest met groene schoentjes die iedereen de eerste keer over het hoofd ziet, het publiek met hoge hoeden en hoedjes met veren, de sigarettenrook. Je ziet rechtsboven ook de weerspiegeling van Suzon zelf, in gesprek met een klant met een hoge hoed en een dikke snor.
Ga ervoor staan in de Courtauld Gallery in Londen, waar het nu hangt, en het eerste wat je opvalt, is dat de weerspiegeling op de verkeerde plek staat. Suzon staat precies in het midden van het beeld. Haar spiegelbeeld staat ver naar rechts, alsof de spiegel scheef hangt. De klant met wie ze in de spiegel praat, staat recht voor haar, en dat zou hem precies op de plek zetten waar jij, de kijker, staat. Hij is er niet. Er staat niemand tussen Suzon en ons. De spiegel zit er niet een beetje naast. Hij doet iets wat een spiegel niet kan.

Al honderdveertig jaar proberen kunsthistorici te achterhalen wat Manet hiermee bedoelde. De voorstellen lopen alle kanten op. Misschien is het een vergissing. (Manet maakte op dat punt in zijn loopbaan geen vergissingen van die omvang.) Misschien zijn het twee momenten tegelijk, zoals een filmmontage: de man komt naderbij, daarna draait zij zich naar hem toe, en beide toestanden staan op hetzelfde doek. Misschien moet de spiegel suggereren hoe herinnering en weerspiegeling niet op elkaar aansluiten, hoe Suzon haar eigen avond beleeft tegenover hoe de klant haar ziet. Misschien vraagt het schilderij wie de klant is. Er is één theorie, voorzichtig naar voren gebracht door de criticus T.J. Clark, dat de klant wij zijn. Wij zijn de man met de hoge hoed. Het schilderij vangt het moment waarop wij, de burgerlijke kijker op de Salon, een klant aan de bar werden. Manet heeft het kijken naar het schilderij in het schilderij zelf gevouwen, en dat deed hij door de spiegel te breken.
Suzon bestond echt
De barmeid heette Suzon. Dat weten we omdat Manet het op de achterkant van een voorstudie schreef. Ze werkte van ongeveer 1880 tot 1882 in de Folies-Bergère. Ze kreeg fooien bovenop een bescheiden loon, wat betekent dat haar inkomen helemaal afhing van haar vermogen om de klanten vrolijk te houden. De Folies-Bergère bestond toen zo’n tien jaar. Ze was in 1869 opengegaan en was al snel de modieuste music hall van Parijs geworden, een plek waar het publiek evenzeer de voorstelling was als het podium. Het publiek was burgerlijk, goed gekleed, overwegend mannelijk, en kwam om te drinken, naar operette en acrobaten te kijken en andere transacties te regelen. De barmeiden hoorden bij de bedrijfsvoering. Iedereen begreep wat er aan de bar te koop was, ook als er alleen drankjes werden besteld. Suzon stond elke avond van acht uur tot na middernacht aan de toonbank onder de nieuwe elektrische verlichting, want de Folies was in 1881 geëlektrificeerd, het jaar waarin Manet aan het schilderij werkte, en wat ze op papier het meest verkocht, was Bass pale ale. De piramide van flessen bij haar elleboog klopt ongeveer. De bloemen op haar borst kloppen ongeveer. De schaal met mandarijnen klopt ongeveer. De uitdrukking op haar gezicht is het enige detail waarover de critici in 1882 niet uitgepraat raakten. Ze verkoopt niets. Ze houdt het vol.
Dat is wat Manet goed deed en wat niemand anders die het moderne Parijs schilderde ooit helemaal lukte. Degas schilderde danseressen, maar hij schilderde ze als lichamen in beweging. Manet schilderde een werkende vrouw aan het eind van haar dienst en liet haar er precies zo moe uitzien als ze werkelijk was. De klanten in de spiegel zijn een waas van kleur. Suzon is het enige wat scherp is. Het schilderij weigert een tafereel uit de Folies-Bergère te zijn. Het is een portret van één persoon die toevallig in de Folies-Bergère staat.
Wat de spiegel eigenlijk doet
De spiegel doet twee dingen, en geen van beide is realisme. Het eerste wat hij doet, is de tijd samenpersen. De weerspiegeling rechts toont Suzon naar een mannelijke klant gedraaid, licht voorovergebogen, in gesprek. De figuur in het midden toont haar recht tegenover ons, met gestrekte armen, starend in het niets. Neem je aan dat dit hetzelfde moment is, dan is de spiegel onmogelijk. Neem je aan dat het twee verschillende momenten zijn die in hetzelfde beeld zijn gemonteerd, dan wordt de spiegel een klok. De klant komt binnen. Suzon draait zich om. Het gesprek begint. Manet heeft ons het ervoor en het tijdens in één beeld laten zien. Dat probeerden schilders al sinds Giotto, en niemand had uitgevonden hoe je het eerlijk deed tot de fotografie hun leerde dat één enkel moment een fictie is.
Het tweede wat de spiegel doet, is de kijker erbij betrekken. In de weerspiegeling rechts staat de man met wie Suzon praat iets dichter bij haar dan natuurlijk zou zijn, dichtbij genoeg om iets te betekenen. Hij staat precies op de plek waar jij staat terwijl je naar het schilderij kijkt. Het lichaam van de kijker is het lichaam van de klant. De man met de hoge hoed staat niet op het schilderij. Hij is wij. Dat is de zet waarover critici al sinds 1882 discussiëren. Neem je hem serieus, dan is het schilderij geen tafereel uit de Folies-Bergère; het is een transactie waarmee we hebben ingestemd zonder het te merken. Suzon kijkt langs ons heen omdat ze wel moet. Ze verkoopt ons een biertje. Ze verkoopt ons ook iets wat het schilderij weigert te benoemen.
Er is een derde lezing waar ik een zwak voor heb en die te weinig nadruk krijgt. De spiegel is niet onmogelijk. Hij gedraagt zich gewoon als een herinnering. De weerspiegeling is wat Suzon in haar hoofd ziet terwijl haar lichaam aan de toonbank staat: hetzelfde tafereel, maar gedraaid, een halve tel verschoven, met de klant met wie ze nu bezig is erin geplaatst. Kijk je naar het schilderij, dan zie je een vrouw denken. De spiegel hangt niet achter haar. Hij zit in haar.
Chiaro begint de audio in de linkerbovenhoek, waar de benen van de trapezeartiest met de groene schoentjes het beeld in zwaaien, en loopt dan de flessen een voor een langs voordat het bij het gezicht van Suzon aankomt, zodat het schilderij zich ontvouwt in de volgorde waarin Manet het opbouwde in plaats van de volgorde waarin het oog het grijpt.

Het laatste schilderij
Manet stelde Een bar in de Folies-Bergère tentoon op de Salon van 1882. De recensies waren typerend voor hoe de Salon hem ontving: een mengeling van schoorvoetende bewondering en klachten dat het doek onaf was, dat het perspectief niet klopte, dat de weerspiegeling niet overeenkwam. (Ze komt niet overeen. Dat was juist de bedoeling.) Binnen een jaar was hij dood. In april 1883 werd zijn linkerbeen, door de ataxie aangetast door gangreen, geamputeerd. Hij stierf elf dagen later, op 30 april 1883. Hij was eenenvijftig. Hij was zes jaar ziek geweest. De bar in de Folies-Bergère was niet letterlijk zijn laatste schilderij, want hij maakte daarna nog een paar kleine bloemstudies, vooral omdat hij niet meer aan de ezel kon staan voor een groot doek, maar het was wel zijn laatste statement. De man die de Salon in 1863 had geschokt met Le Déjeuner sur l’herbe en in 1865 opnieuw met Olympia, bracht zijn laatste maanden door met het bouwen van een schilderij over weerspiegeling, afstand en wat een klant aan een Parijse bar werkelijk ziet.
Na Manets dood ging het schilderij naar een particuliere verzamelaar, daarna naar nog een, en in 1926 naar de Britse industrieel Samuel Courtauld, die het in zijn herenhuis in Londen ophing en het uiteindelijk schonk aan de galerie die zijn naam draagt. Daar hangt het sindsdien. Bij mensenheugenis is het niet meer in Parijs geweest. Wil je het schilderij zien dat Édouard Manet over de Folies-Bergère maakte, dan moet je Parijs verlaten en naar Londen gaan.

Waar je op let
Drie dingen, in deze volgorde. Ten eerste de linkerbovenhoek: de twee groene schoentjes en de benen in witte maillot van de trapezeartiest. Ze zijn piepklein. De meeste mensen zien ze over het hoofd. Ze vertellen je dat het tafereel in de spiegel een echte plek is met echt lawaai en echte beweging, niet zomaar een decor. Ten tweede de flessen. Tel ze. Het Bass-bier links is echt. De roze rozen in het glazen vaasje op haar borst zijn een tikje verwelkt. Manet bouwde het stilleven op een marmeren plank in zijn atelier en behandelde het met dezelfde ernst als haar gezicht. Ten derde de man in de spiegel. Zoek hem rechtsboven. Ga nu recht voor Suzon staan en merk dat je staat waar hij hoort te staan. Het schilderij wacht al honderdveertig jaar om je daar neer te zetten.
Tot slot
Toen Manet het af had, kon hij nauwelijks nog lopen. Hij moest zitten terwijl hij schilderde. In de maanden dat hij aan het schilderij werkte, ging hij nooit naar de Folies-Bergère; Suzon en de flessen kwamen naar het atelier. De bar in de Folies-Bergère is geen tafereel dat hij zag. Het is een tafereel dat hij reconstrueerde uit zijn geheugen en naar het model voor hem, en de spiegel achter haar is het deel dat hij niet kloppend kreeg. Hij liet hem gebroken, omdat de waarheid over het kijken naar een vermoeide vrouw aan de andere kant van een bar in 1882 was dat niemand, ook de man die het bier kocht niet, hetzelfde zag als zij.
Beeldverantwoording
- Hoofdafbeelding: Édouard Manet, Een bar in de Folies-Bergère (1882), Courtauld Gallery, Londen, via Wikimedia Commons, publiek domein.
- Afbeelding 1: detail van de weerspiegeling rechtsboven in Een bar in de Folies-Bergère, via Wikimedia Commons, publiek domein.
- Afbeelding 2: Édouard Manet, Zelfportret met palet (1879), via Wikimedia Commons, publiek domein.
- Afbeelding 3: theateraffiche van de Folies-Bergère, ca. 1880, met reclame voor de volledige elektrische verlichting van de zaal, via Wikimedia Commons, publiek domein.