Przejdź do treści

Lustro, które nie działa: Bar w Folies-Bergère Maneta

Opublikowano: • 9 min czytania

Édouard Manet, Bar w Folies-Bergère (1882), Courtauld Gallery, Londyn

Zimą 1881 roku Édouard Manet umierał. Miał wiąd rdzenia, późne powikłanie kiły, i ledwie był w stanie dojść do swojej pracowni przy rue d’Amsterdam w Paryżu. Miał czterdzieści dziewięć lat. Odrzucał go oficjalny Salon, wyśmiewali krytycy, a po cichu przetrwało go pokolenie młodszych malarzy, którzy nazywali się teraz impresjonistami i nie chcieli jego towarzystwa. Poprosił więc młodą kobietę pracującą w music-hallu, żeby przyszła mu pozować. Miała na imię Suzon. Była prawdziwą barmanką w prawdziwym Folies-Bergère przy rue Richer, osiem przecznic od pracowni. Ustawił w pracowni marmurową ladę, rozstawił butelki, za którymi stała co wieczór, piwo Bass z czerwonym trójkątem, szampana, zielony likier miętowy, likier mandarynkowy w okrągłej butelce, a za nią umieścił lustro. Potem namalował cały świat Folies jako odbicie. I celowo namalował to odbicie źle. Bar w Folies-Bergère to obraz, w którym Édouard Manet, człowiek, który zapoczątkował nowoczesne malarstwo, powiedział ostatnią rzecz o tym, jak naprawdę działa patrzenie na ludzi.

Obraz, który nie powinien istnieć

Skończył go na Salon 1882 roku. Ma sto trzydzieści centymetrów szerokości i dziewięćdziesiąt sześć wysokości, co jak na scenę w barze jest dużym formatem. Suzon, barmanka, stoi za marmurową ladą w ciemnogranatowym aksamitnym żakiecie z koronkowym kołnierzem, z małym bukiecikiem kwiatów na piersi. Ręce kładzie płasko na ladzie. Jej twarz ma tę szczególną pustkę kogoś, kto od sześciu godzin stoi na nogach i dostaje pieniądze za to, żeby dalej być uprzejmym. Za nią jest lustro. W lustrze widać cały ciasny, migoczący balkon Folies-Bergère: żyrandole, nogi akrobatki na trapezie w zielonych pantofelkach w lewym górnym rogu, których wszyscy za pierwszym razem nie zauważają, tłum w cylindrach i kapeluszach z piórami, dym papierosowy. W prawym górnym rogu widać też odbicie samej Suzon, rozmawiającej z klientem w cylindrze i z gęstym wąsem.

Stań przed nim w Courtauld Gallery w Londynie, gdzie dziś wisi, a pierwsze, co zauważysz, to to, że odbicie jest w złym miejscu. Suzon stoi dokładnie pośrodku obrazu. Jej odbicie jest daleko po prawej, jakby lustro było przechylone. Klient, z którym rozmawia w lustrze, stoi tuż przed nią, a to umieszczałoby go dokładnie tam, gdzie stoisz ty, widz. Nie ma go tam. Między Suzon a nami nie ma nikogo. Lustro nie jest po prostu trochę krzywe. Robi coś, czego lustro zrobić nie może.

Detal odbicia w prawym górnym rogu z mężczyzną w cylindrze

Od stu czterdziestu lat historycy sztuki próbują ustalić, co Manet chciał przez to powiedzieć. Propozycje obejmują pełen wachlarz. Może to błąd. (Manet na tym etapie kariery nie popełniał błędów takiego kalibru). Może to dwie chwile naraz, jak cięcie w filmie: mężczyzna podchodzi, potem ona się do niego odwraca, a oba stany są odbite na tym samym płótnie. Może lustro ma sugerować, jak pamięć i odbicie się rozmijają, jak Suzon przeżywa swój wieczór w porównaniu z tym, jak widzi ją klient. Może obraz pyta, kim jest klient. Jest jedna teoria, wysunięta po cichu przez krytyka T.J. Clarka, że klientem jesteśmy my. To my jesteśmy mężczyzną w cylindrze. Obraz chwyta moment, w którym my, mieszczańscy widzowie na Salonie, staliśmy się kupującymi przy barze. Manet wpisał akt patrzenia na obraz w sam obraz, a zrobił to, psując lustro.

Suzon istniała naprawdę

Barmanka miała na imię Suzon. Wiemy to, bo Manet zapisał to imię na odwrocie szkicu przygotowawczego. Pracowała w Folies-Bergère mniej więcej od 1880 do 1882 roku. Oprócz skromnej pensji dostawała napiwki, co znaczy, że jej dochód zależał wyłącznie od tego, czy potrafiła utrzymać klientów w dobrym humorze. Folies-Bergère miało wtedy około dziesięciu lat. Otwarto je w 1869 roku i szybko stało się najmodniejszym music-hallem w Paryżu, miejscem, w którym publiczność była w równym stopniu widowiskiem co scena. Bywalcy pochodzili z klasy średniej, byli dobrze ubrani, w większości mężczyźni, i przychodzili, żeby pić, oglądać operetkę i akrobatów oraz załatwiać inne transakcje. Barmanki były częścią tego interesu. Wszyscy rozumieli, co jest na sprzedaż przy barze, nawet jeśli zamawiano tylko drinki. Suzon stała przy ladzie co wieczór od ósmej do po północy w świetle nowych lamp elektrycznych, bo Folies zelektryfikowano w 1881 roku, w roku, w którym Manet malował obraz, a tym, co na papierze sprzedawała najczęściej, było jasne piwo Bass. Piramida butelek przy jej łokciu jest mniej więcej zgodna z rzeczywistością. Kwiaty na jej piersi są mniej więcej zgodne z rzeczywistością. Misa mandarynek jest mniej więcej zgodna z rzeczywistością. Wyraz jej twarzy to jedyny szczegół, którego krytycy w 1882 roku nie mogli przestać opisywać. Ona niczego nie sprzedaje. Ona wytrzymuje.

To właśnie Manet uchwycił tak, jak nie udało się to nikomu innemu, kto malował nowoczesny Paryż. Degas malował tancerki, ale malował je jako ciała w ruchu. Manet namalował pracującą kobietę pod koniec zmiany i sprawił, że wygląda dokładnie na tak zmęczoną, jak była naprawdę. Klienci w lustrze to rozmyta plama koloru. Suzon jest jedyną ostrą rzeczą na obrazie. Obraz nie chce być sceną z Folies-Bergère. Jest portretem jednej osoby, która akurat stoi w Folies-Bergère.

Co naprawdę robi lustro

Lustro robi dwie rzeczy i żadna z nich nie jest realizmem. Pierwsza to kompresja czasu. Odbicie po prawej pokazuje Suzon zwróconą ku klientowi, lekko pochyloną do przodu, w trakcie rozmowy. Postać pośrodku pokazuje ją ustawioną frontem do nas, z wyprostowanymi rękami, patrzącą donikąd. Jeśli przyjmiesz, że to ta sama chwila, lustro jest niemożliwe. Jeśli przyjmiesz, że to dwie różne chwile zmontowane w jednym kadrze, lustro staje się zegarem. Klient przychodzi. Suzon się odwraca. Zaczyna się rozmowa. Manet pokazał nam to, co było przed, i to, co trwa, na jednym obrazie. To właśnie malarze próbowali zrobić od czasów Giotta i czego nikt nie potrafił zrobić uczciwie, dopóki fotografia nie zaczęła ich uczyć, że pojedyncza chwila jest fikcją.

Druga rzecz, którą robi lustro, to wciągnięcie w to widza. W odbiciu po prawej mężczyzna, z którym rozmawia Suzon, stoi odrobinę bliżej niej, niż byłoby to naturalne, na tyle blisko, żeby coś to znaczyło. Jest ustawiony dokładnie tam, gdzie stoisz ty, patrząc na obraz. Ciało widza jest ciałem klienta. Mężczyzny w cylindrze nie ma na obrazie. To my. To posunięcie, o które krytycy spierają się od 1882 roku. Jeśli potraktujesz je poważnie, obraz nie jest sceną z Folies-Bergère; jest transakcją, na którą zgodziliśmy się, nie zauważając tego. Suzon patrzy obok nas, bo musi. Sprzedaje nam piwo. Sprzedaje nam też coś, czego obraz nie chce nazwać.

Jest jeszcze trzecie odczytanie, do którego mam słabość i które nie jest forsowane wystarczająco mocno. Lustro nie jest niemożliwe. Po prostu zachowuje się jak pamięć. Odbicie to to, co Suzon widzi w głowie, podczas gdy jej ciało stoi za ladą: ta sama scena, ale obrócona, przesunięta o pół taktu, z klientem, którego właśnie obsługuje, umieszczonym w jej środku. Patrząc na ten obraz, obserwujesz kobietę, która myśli. Lustro nie jest za nią. Jest w niej.

Chiaro zaczyna audio od lewego górnego rogu, gdzie w kadr wjeżdżają nogi akrobatki w zielonych pantofelkach, potem przechodzi przez butelki jedna po drugiej, a dopiero na końcu dociera do twarzy Suzon, więc obraz odsłania się w kolejności, w jakiej budował go Manet, a nie w tej, w jakiej chwyta go oko.

Édouard Manet, Autoportret z paletą, 1879, trzy lata przed Folies-Bergère

Ostatni obraz

Manet wystawił Bar w Folies-Bergère na Salonie w 1882 roku. Recenzje były typowe dla tego, jak Salon go przyjmował: mieszanina niechętnego podziwu i narzekań, że obraz jest niedokończony, że perspektywa jest zła, że odbicie się nie zgadza. (Nie zgadza się. O to chodziło). W ciągu roku już nie żył. W kwietniu 1883 roku amputowano mu lewą nogę, w której wskutek ataksji wdała się gangrena. Zmarł 30 kwietnia 1883 roku, jedenaście dni później. Miał pięćdziesiąt jeden lat. Chorował od sześciu lat. Bar w Folies-Bergère nie był dosłownie jego ostatnim obrazem, bo potem namalował jeszcze kilka małych studiów kwiatów, głównie dlatego, że nie mógł już stać przy sztalugach przed dużym płótnem, ale był jego ostatnią wypowiedzią. Człowiek, który zgorszył Salon w 1863 roku Śniadaniem na trawie, a w 1865 roku Olimpią, spędził ostatnie miesiące życia, budując obraz o odbiciu, dystansie i o tym, co naprawdę widzi klient przy paryskim barze.

Po śmierci Maneta obraz trafił do prywatnego kolekcjonera, potem do kolejnego, a w 1926 roku do brytyjskiego przemysłowca Samuela Courtaulda, który powiesił go w swoim londyńskim domu, a w końcu podarował galerii noszącej jego nazwisko. Od tamtej pory tam jest. Za ludzkiej pamięci nie przyjeżdżał do Paryża. Żeby zobaczyć obraz, który Édouard Manet namalował o Folies-Bergère, trzeba wyjechać z Paryża do Londynu.

Plakat Folies-Bergère z Paryża lat 80. XIX wieku, ogłaszający, że music-hall jest w całości oświetlony elektrycznością

Na co zwrócić uwagę

Trzy rzeczy, w tej kolejności. Po pierwsze, lewy górny róg, dwa zielone pantofelki i nogi akrobatki w białych rajstopach. Są maleńkie. Większość ludzi ich nie zauważa. Mówią ci, że scena w lustrze to prawdziwe miejsce z prawdziwym hałasem i ruchem, a nie tylko tło. Po drugie, butelki. Policz je. Piwo Bass po lewej jest prawdziwe. Różowe róże w małym szklanym wazonie przy jej piersi są lekko przywiędłe. Manet zbudował tę martwą naturę na marmurowej półce w swojej pracowni i potraktował ją z taką samą powagą jak jej twarz. Po trzecie, mężczyzna w lustrze. Znajdź go w prawym górnym rogu. Teraz stań dokładnie naprzeciwko Suzon i zauważ, że jesteś tam, gdzie powinien stać on. Obraz czeka od stu czterdziestu lat, żeby cię tam postawić.

Puenta

Kiedy Manet go kończył, ledwie mógł chodzić. Musiał malować na siedząco. W miesiącach, gdy pracował nad obrazem, ani razu nie poszedł do Folies-Bergère; Suzon i butelki przyszły do pracowni. Bar w Folies-Bergère nie jest sceną, której był świadkiem. Jest sceną, którą odtworzył z pamięci i z modelki przed sobą, a lustro za nią to ta część, której nie umiał uzgodnić. Zostawił je zepsute, bo prawda o patrzeniu na zmęczoną kobietę po drugiej stronie baru w 1882 roku była taka, że nikt, łącznie z mężczyzną kupującym piwo, nie widział tego samego co ona.

Źródła ilustracji