
In het voorjaar van 399 v.Chr. kreeg een zeventigjarige man in een gevangeniscel in Athene te horen dat het tijd was. Hij was veroordeeld wegens goddeloosheid en het bederven van de jeugd. Het vonnis was de dood door de gifbeker. Zijn laatste dag had hij tegenover zijn vrienden betoogd dat de ziel niet kan sterven. Toen kwam de beker. Hij nam hem aan, volgens de man die het verhaal vertelde, ‘heel bereidwillig en opgewekt’, en dronk.
Tweeëntwintig eeuwen later bracht een Franse schilder dat moment op een doek van bijna twee meter breed. De dood van Socrates, in 1787 voltooid door Jacques-Louis David, is het meest besproken sterfbed uit de westerse kunst en hangt vandaag in het Metropolitan Museum of Art in New York. Het ziet eruit als een geschiedenisles. In werkelijkheid is het een puzzel van vijftien stukjes: een filosoof midden in een zin, een vriend met zijn hand op een vreemde plek, een huilende cipier, een vrouw op de trap, een lier, een stel kettingen en een oude man aan het voeteneind die, naar eigen zeggen, niet in de kamer was.
De dood van Socrates in één oogopslag

De nummers op de afbeelding komen overeen met deze legenda. De namen komen uit Plato’s dialoog Phaedo, Davids draaiboek, en uit de manier waarop kunsthistorici het schilderij sinds 1787 lezen. David liet geen lijst na, dus waar een naam een interpretatie is en geen zekerheid, staat dat erbij.
| # | Figuur | Wie het is | Waar je hem vindt |
|---|---|---|---|
| 1 | Socrates | De filosoof, ongeveer zeventig jaar oud | Op het bed, vinger geheven, hand boven de beker |
| 2 | Crito | Zijn oudste vriend, even oud als Socrates | Op de stenen bank rechts, hand op Socrates’ dij |
| 3 | Plato | De schrijver van het verhaal, oud geschilderd en met zijn gedachten elders | Ineengezakt aan het voeteneind, links |
| 4 | Apollodorus | De leerling die niet kon ophouden met huilen | Achter Plato, armen tegen de muur gedrukt |
| 5 | De man met de beker | De gevangenisknecht, meestal de cipier genoemd | Links van het midden, in het rood, gezicht afgewend |
| 6 | Xanthippe | Socrates’ vrouw, volgens de gangbare lezing | In de boog, boven aan de trap, hand geheven |
| 7 | Twee mannen op de trap | Niet geïdentificeerd; vaak gezien als haar begeleiders | In de boog, op weg naar boven |
| 8 | Twee jonge leerlingen | Niet geïdentificeerd | Achter het bed, de enige kalme gezichten in de kamer |
| 9 | De leerling die zijn gezicht verbergt | Niet geïdentificeerd | Rechts, dubbelgeslagen, in geel en blauw |
| 10 | De oude man die zijn hoofd vastgrijpt | Niet geïdentificeerd | Rechts, wit haar, handen aan de slapen |
| 11 | De jongeman in het rood | Niet geïdentificeerd | Uiterst rechts, armen omhoog tegen de muur |
| 12 | De lier | Socrates’ laatste project | Op het bed, naast zijn been |
| 13 | De kettingen | Die ochtend afgedaan | Onder het bed en over de vloer |
| 14 | Pen, inkt en ‘L.D’ | Davids initialen, onder Plato | Op Plato’s bank, linksonder |
| 15 | De uil en ‘L. David’ | Het embleem van Athene en Davids volledige signatuur | Op Crito’s bank, rechtsonder |
Socrates, pratend tot het einde
Begin in het midden, waar David je hebben wil. Socrates zit kaarsrecht op het bed, zijn witte mantel glijdt van één schouder. Zijn linkerhand wijst naar het plafond. Zijn rechterhand reikt naar de beker zonder ernaar te kijken. Hij is nog aan het lesgeven.
Dat gebaar is het hele schilderij, en het was niet Davids eerste idee. De dichter André Chénier, een vriend van de jonge aristocraten die het werk bestelden, zou het hebben voorgesteld: Socrates moest de beker pakken terwijl hij nog zijn punt maakte, zodat het sterven een bijzaak van het betoog werd. In de Phaedo is de volgorde anders. Eerst komt het gesprek over de onsterfelijkheid van de ziel, dan het bad, dan het afscheid, dan het gif. David perste een hele dag samen in één seconde.

Kijk naar het lichaam. De echte Socrates stond bekend om zijn lelijkheid. In Plato’s Symposium vergelijkt de jonge generaal Alcibiades hem met een sater, met een stompe neus en uitpuilende ogen. David gaf hem het bovenlijf van een gymleraar. Het hoofd komt van antieke portretbustes, maar borst en armen zijn puur ideaal. Dit is geen portret van een man. Het is een portret van een principe, en principes hebben geen buik.
Crito, en de hand op de dij
De man die rechts op het stenen blok zit, is Crito. Hij was even oud als Socrates, kwam uit dezelfde wijk van Athene en was rijk. Een paar dagen eerder, in de dialoog die zijn naam draagt, was Crito voor zonsopgang naar de gevangenis gekomen met een plan om de bewakers om te kopen en Socrates de stad uit te smokkelen. Socrates weigerde. Vluchten, betoogde hij, zou betekenen dat hij de wetten brak die hem hadden grootgebracht.
Crito zit hier dus als de vriend die de discussie verloor. Zijn gezicht is naar Socrates opgeheven, zijn vuist onder zijn kin gedrukt, zijn ogen gericht op het gezicht dat zo meteen zal zwijgen. En zijn rechterhand rust op Socrates’ dij.
Die hand heeft een bron. In de Phaedo knijpt de man die het gif gaf, nadat Socrates heeft gedronken, eerst in zijn voeten en dan in zijn benen, vraagt of hij iets voelt en volgt de gevoelloosheid terwijl die omhoogkruipt. Als de kou zijn middel bereikt, haalt Socrates de doek van zijn gezicht en spreekt zijn laatste woorden. Ze zijn gericht aan Crito: ‘Crito, we zijn Asclepius een haan schuldig. Betaal hem en vergeet het niet.’ Daarna sluit Crito de ogen en de mond van zijn vriend. David geeft Crito de aanraking, precies op de plek waar de kou zal opstijgen. Lees het als verdriet of als een hand die al naar het einde tast: het is het meest lichamelijke in het hele schilderij.
Plato, ouder dan hij was en niet in de kamer
Ga nu helemaal naar links. Aan het voeteneind zit, gehuld in een grijze mantel, een man met wit haar met zijn rug naar alles toe. Zijn hoofd is gebogen. Zijn handen liggen in zijn schoot. Hij is de enige figuur in de kamer die niet reageert. Dat is Plato.
Hier komt het ‘wacht, echt?’-moment. Plato was er niet bij. In de Phaedo somt de verteller de vrienden op die die dag kwamen, en voegt dan een zin toe waar geleerden al tweeduizend jaar over puzzelen: ‘Plato was, geloof ik, ziek.’ En oud was hij ook niet. In 399 v.Chr. was Plato ergens rond de achtentwintig. David schilderde hem als oude man, op de leeftijd waarop hij de dialoog zou schrijven die deze dood tot literatuur maakte.

De eigen beschrijving van het Met zegt het ronduit: Plato is er niet als getuige, maar als de schrijver wiens tekst het verhaal bewaarde. Kijk naar de vloer bij zijn bank. Daar liggen rollen, een inktpot en een pen. Hij is de schrijver, die aan de rand van zijn eigen scène zit en zich die herinnert. Het schilderij speelt zich in zekere zin in zijn hoofd af.
En op de zijkant van zijn bank schilderde David in kleine donkere hoofdletters twee tekens: ‘L.D’, voor Louis David, de naam waarmee hij in de jaren 1780 signeerde. De initialen staan onder de schrijver. Onthoud dat voor de andere kant van de kamer.
Apollodorus en de cipier die niet kon kijken
Achter Plato gooit een jongeman in het blauw zijn onderarmen tegen de muur van de boog en begraaft zijn gezicht. Meestal wordt hij geïdentificeerd als Apollodorus. In de Phaedo is hij degene die de hele dag huilt. Als Socrates eindelijk drinkt, barst Apollodorus uit in een gejammer dat, zegt de verteller, hen allemaal de moed deed verliezen. Socrates berispt hem. Hij had de vrouwen juist weggestuurd, zegt hij, zodat niemand zich zo zou aanstellen. Een benedictijnse geleerde die David adviseerde, pater Jean Adry, zou hebben gevraagd om Apollodorus zichtbaar overmand te tonen.
Vóór hen staat, in een rode tuniek, de jongeman die de beker aanreikt. Hij kan niet kijken. Met zijn vrije hand bedekt hij zijn ogen, en hij keert zijn rug naar de man die hij doodt. De meeste gidsen noemen hem de cipier. De Phaedo heeft hier eigenlijk twee mannen. De een is de dienaar van de Elf, de Atheense gevangenisbestuurders, die laat op de dag binnenkomt, Socrates vertelt dat hij de zachtmoedigste man is die ooit in die gevangenis zat, in tranen uitbarst en vertrekt. De ander is de man die het gif brengt en toedient. David lijkt de twee tot één figuur te hebben samengevoegd: de hand die de dood overhandigt, vast aan een gezicht dat weigert te kijken.
Xanthippe, zwaaiend vanaf de trap
Door de boog links, boven aan een trap, draait een vrouw in het rood zich om en heft haar hand. Twee mannen lopen al voor haar uit naar boven.

Ze wordt bijna altijd geïdentificeerd als Xanthippe, Socrates’ vrouw. Latere schrijvers maakten van haar de feeks van de filosofie. De Phaedo is milder. Ze is er bij het ochtendgloren, met hun jongste zoon op de arm. Ze roept uit dat dit de laatste keer is dat hij met zijn vrienden zal praten, en Socrates vraagt Crito om haar door iemand naar huis te laten brengen. Later op de dag komen de vrouwen van de familie terug, hij praat met hen en stuurt hen weer weg.
David zette haar afscheid achter in het schilderij, klein en van achteren belicht, en maakte er het enige gebaar in de kamer van dat van Socrates af gericht is. Niet iedereen is het erover eens dat zij Xanthippe is; sommige beschrijvingen slaan haar helemaal over. Maar een vrouw die de cel verlaat terwijl de mannen blijven, is precies de volgorde van de gebeurtenissen in Plato’s tekst.
De leerlingen die David nooit een naam gaf
Rechts valt de kamer uiteen. Achter het bed staan twee jongemannen naast elkaar, de enige beheerste gezichten in de groep, die Socrates aankijken alsof ze nog aantekeningen maken. Vóór hen buigt een figuur in een geel gewaad en een blauwe mantel bijna dubbel, het gezicht in de handen. Daarnaast klauwt een man met wit haar naar zijn eigen slapen. Helemaal aan de rand slaat een jongeman in het rood zijn armen omhoog tegen de muur.

De Phaedo noemt namen voor deze groep. Crito’s zoon Critobulus was er, en Hermogenes, Epigenes, Aeschines, Antisthenes, Ctesippus en Menexenus, plus twee jongemannen uit Thebe, Simmias en Cebes, die in de dialoog het meeste discussiewerk doen. Phaedo zelf, de verteller, zat bij het bed terwijl Socrates hem over zijn haar streek. David gaf geen van hen een label. Wie je vertelt welk gezicht Cebes is, gokt.
Wat David hun wel gaf, is een gradatie. Het verdriet klimt in dit schilderij als langs een ladder van links naar rechts. Plato is stil. Apollodorus verbergt zich. Crito houdt zich vast. De groep rechts stijgt tot volledige ineenstorting. En te midden van dat alles is de enige man die bang zou moeten zijn, de enige die kalm is.
Twaalf rond de meester
Tel de mensen op het schilderij die niet Socrates zijn. Crito, Plato, Apollodorus, de man met de beker, de vrouw op de trap en de twee mannen bij haar, en de vijf rechts. Dat zijn er twaalf.
Twaalf volgelingen rond een leraar op de laatste dag van zijn leven, en een van hen reikt hem het middel van zijn dood aan. De parallel met het Laatste Avondmaal is moeilijk te missen als je hem eenmaal ziet. David had het onderwerp in Rome bestudeerd. In 1779, een paar jaar voordat hij aan Socrates begon, maakte hij een kopie naar het Laatste Avondmaal van Valentin de Boulogne. Kwam hij bewust op twaalf uit? Hij heeft het nooit gezegd, en geen enkel document bewijst het. Maar wie de twee kamers wil vergelijken, kan goed beginnen met onze gids Het Laatste Avondmaal, wie is wie.
De lier en de kettingen
Twee voorwerpen op het bed vertellen het verhaal van die ochtend.
Het eerste zijn de kettingen. Ze liggen over de matras, onder het frame en in een lus over de vloer, met een open boei bij de poot van het bed. In de Phaedo halen de beambten ze bij zonsopgang weg. Socrates gaat rechtop zitten, wrijft over zijn been en begint de dag met de opmerking hoe vreemd het is dat genot en pijn elkaar altijd lijken op te volgen. David liet de eerste gebeurtenis van de dag gewoon in het zicht liggen.

Het tweede is de lier, naast zijn been. Het is het vreemdste voorwerp in de kamer, en het komt rechtstreeks uit de tekst. In de gevangenis was Socrates voor het eerst in zijn leven gedichten gaan schrijven. Hij vertelde zijn vrienden dat een terugkerende droom hem steeds opdroeg ‘muziek te maken’, en dat hij altijd had gedacht dat filosofie daarvoor telde. Nu zette hij voor de zekerheid de fabels van Aesopus op rijm en schreef hij een hymne aan Apollo. Een filosoof van zeventig, in een cel, wachtend op de dood, die een nieuwe kunst leert om een droom tevreden te stellen. Dat is de lier.
Twee signaturen, twee vrienden
Ga nu terug naar het stenen blok waarop Crito zit. Op de zijkant heeft David een klein paneel uitgehakt met een uil, de vogel van Athena die de Atheners op hun munten sloegen, en een paar Griekse letters ernaast. Onder de uil staat in schuin schrift zijn volledige signatuur: ‘L. David’.

Het schilderij is dus twee keer gesigneerd. De initialen staan onder Plato, de schrijver van het verhaal. De volledige naam staat onder Crito, de vriend die hem niet kon redden. De gangbare lezing is dat David met de initialen zijn schuld aan zijn bron afloste en zichzelf, met naam en al, bij de man zette die het meest van Socrates hield en hem als laatste aanraakte. Dat is een interpretatie, geen bekentenis. Maar schilders die een werk twee keer signeren, op twee verschillende banken, doen dat zelden per ongeluk.
Chiaro is gemaakt voor details op deze schaal: in de zaal zijn de uil en de ‘L. David’ op Crito’s blok elk kleiner dan een speelkaart, en het verhaal van de twee banken speelt in je oor terwijl je ernaar zoekt.
Een rivaal, een opdracht en de guillotine
David schilderde Socrates niet voor de koning. De opdracht kwam van de familie Trudaine, rijke jonge liberalen die in Parijs een literaire salon hielden; bronnen zijn het er nog altijd niet over eens welke van de broers, Charles-Louis of Charles-Michel, de bestelling werkelijk plaatste. Het was een privéschilderij voor een privéhuis.
De koninklijke versie was van iemand anders. Pierre Peyron, sinds hun studietijd Davids rivaal in de prijsvragen, had van de directeur van de koninklijke gebouwen de opdracht gekregen hetzelfde onderwerp te schilderen. Beide schilderijen waren te zien op de Parijse Salon van 1787, in het Louvre. De vergelijking was een slachtpartij. Dat van Peyron is een drukke, duistere scène waarin Socrates half verdwijnt in een menigte. Dat van David is een fries, elke figuur evenwijdig aan het beeldvlak opgesteld, belicht als een toneel. De critici kozen de kant van David. Joshua Reynolds, president van de Royal Academy in Londen, zou het de grootste prestatie van de kunst sinds de Sixtijnse Kapel en de Stanze van Rafaël in het Vaticaan hebben genoemd. Thomas Jefferson, toen Amerikaans gezant in Parijs, noemde dat van David het beste van de hele Salon.

Het schilderij van Peyron hangt nu in het Statens Museum for Kunst, het Deense nationale museum in Kopenhagen, dat op het bijschrift ronduit zegt dat de meeste kijkers in 1787 vonden dat hij had verloren.
Twee jaar eerder had David naam gemaakt met een andere antieke preek in verf, De eed van de Horatii. Socrates is het stillere vervolg. Het gaat over een man die sterft voor de wet in plaats van een man die ervoor doodt. Toen haalde de geschiedenis het schilderij in. Tijdens de Revolutie werd David afgevaardigde, stemde hij voor de executie van Lodewijk XVI en zat hij in het Comité van Algemene Veiligheid, een van de twee comités die de Terreur leidden. In juli 1794, in de laatste dagen van de Terreur, werden beide gebroeders Trudaine onder de guillotine gebracht. André Chénier ook, de dichter die het gebaar van Socrates had voorgesteld. De schilder van een werk over een rechtvaardig man die door de staat werd terechtgesteld, maakte die zomer deel uit van de staat die terechtstelde. Een paar dagen later viel Robespierre, en belandde David zelf in de gevangenis.
Hij kwam weer vrij, schilderde De kroning van Napoleon en stierf in 1825 in ballingschap in Brussel. Het schilderij bleef bij de erfgenamen van de familie Trudaine en ging door Franse collecties tot 1931, toen het Met het kocht.
Veelgestelde vragen over De dood van Socrates
Wie staan er op De dood van Socrates?
Socrates op het bed, zijn vriend Crito met een hand op zijn dij, Plato aan het voeteneind, Apollodorus tegen de muur, de jongeman met de beker en een vrouw op de trap die meestal wordt gezien als Socrates’ vrouw Xanthippe. De andere leerlingen hebben op het schilderij geen naam.
Waar hangt het schilderij De dood van Socrates?
In het Metropolitan Museum of Art in New York, in de zalen met Europese schilderkunst; de online catalogus van het Met vermeldt zaal 634. Het museum kocht het in 1931.
Hoe groot is De dood van Socrates?
Het meet 129,5 bij 196,2 centimeter, dus ongeveer 1,30 meter hoog en bijna 2 meter breed.
Waarom is Plato oud op De dood van Socrates?
Omdat David hem schilderde als schrijver, niet als getuige. Plato was in 399 v.Chr. ongeveer achtentwintig, en zijn eigen dialoog zegt dat hij die dag ziek was en er niet bij was. David toont hem op de leeftijd waarop hij het verhaal schreef, met pen en rollen aan zijn voeten.
Wat is de betekenis van De dood van Socrates?
Het toont een man die de dood verkiest boven het breken van de wet, en die nog steeds pleit voor de onsterfelijkheid van de ziel terwijl hij naar het gif reikt. In 1787, twee jaar voor de Revolutie, werd dat gelezen als een preek over burgerdeugd en trouw aan je principes.
Waar heeft David De dood van Socrates gesigneerd?
Twee keer. De initialen ‘L.D’ staan op de bank onder Plato, en de volledige signatuur ‘L. David’ op het stenen blok onder Crito, onder een kleine uitgehakte uil van Athene.
Waar je op let in het Met
Doe eerst een stap terug. Van de andere kant van de zaal leest het schilderij als een ondiep toneel, belicht van linksboven, en alles erop wijst naar de ruimte tussen Socrates’ vingers en de beker.
Ga dan dichtbij staan en neem het schilderij in drie stops. De beker: Socrates’ hand zweeft erboven zonder hem aan te raken, en de jongeman die hem vasthoudt, bedekt zijn ogen. De bank onder Plato: de rollen, de inktpot en de ‘L.D’. Het blok onder Crito: de uil en ‘L. David’. Tussen de twee signaturen ben je van de schrijver van het verhaal naar de vriend gelopen die het beleefde, precies de route die David uitzette.
Kijk voordat je weggaat omhoog naar de boog links en zoek de vrouw op de trap. Zij is de enige die het schilderij uit loopt, en de enige die omkijkt. De stop in het Met over De dood van Socrates begint bij dezelfde geheven vinger. Wil je meer menigten gezicht voor gezicht ontleed zien, dan staat de hele reeks bij elkaar in Beroemde schilderijen, elke figuur benoemd: wie is wie op 11 meesterwerken.
Socrates heeft nooit een woord geschreven. Alles wat we over zijn laatste dag weten, komt van de man aan het voeteneind, die met het gebogen hoofd, die er niet bij was. David zette hem er toch in, gaf hem een pen en zette zijn initialen eronder.