
2 Aralık 1804 Pazar günü, Notre-Dame de Paris’in içinde Napolyon Bonapart sunağa doğru yürüdü, altın bir defne çelengi aldı ve onu kendi başına koydu. Papa bu tören için Roma’dan gelmişti. İzledi. Sonra Napolyon ikinci, daha küçük bir tacı aldı, birkaç saniye havada tuttu ve önünde mor bir minderin üzerinde diz çökmüş olan karısı Joséphine’in başına indirdi.
Jacques-Louis David o sabah katedraldeydi ve çizim yapıyordu. Sonraki üç yılı, gördüklerini Fransa’da Le Sacre olarak bilinen Napolyon’un Taç Giyme Töreni tablosuna dönüştürerek geçirdi. Tablo altı metre yüksekliğinde ve neredeyse on metre genişliğinde. Louvre’un tabloya ilişkin güncel kaydını yazan küratör Côme Fabre, yaklaşık 190 figür sayıyor; bunların 93’ü gerçek kişilerin portresi: 59 erkek, 33 kadın ve bir çocuk. Fabre’nin yazdığına göre İmparator, İmparatoriçe ve papa dışında, David’in tanıyabildiği kişilerin çoğu poz vermek için atölyesine geldi ve o gün giydikleri kıyafetleri ona ödünç verdi. Katedralde bulunmayan dört kişi de yine de tabloda yer alıyor.
Napolyon’un Taç Giyme Töreni’ndeki karakterlere hızlı bir bakış
Tuvali soldan sağa okuduğunuzda, adı belli olan figürler şunlar:
- Joseph ve Louis Bonapart, en solda, altın işlemeli pelerinler içinde. Kenara daha yakın olan büyük kardeş Joseph.
- Caroline, Pauline ve Elisa Bonapart, Napolyon’un kız kardeşleri, beyazlar içinde yan yana.
- Hortense de Beauharnais, Joséphine’in kızı ve Louis’nin karısı; tablodaki tek çocuk olan oğlu Napoléon-Charles’ın elini tutuyor. Joseph’in karısı Julie Clary aile grubunun içinde duruyor.
- Joachim Murat, Napolyon’un eniştesi, Joséphine’in arkasında, tacının getirildiği boş minderi tutuyor.
- Joséphine, diz çökmüş; eteğinin kuyruğunu nedimeleri Madame de La Rochefoucauld ve Madame de La Valette taşıyor.
- Letizia Bonapart, Madame Mère, orta mesafedeki locada oturuyor. Katedralde değildi.
- Jacques-Louis David, onun üstündeki galeride, ailesi ve sanatçı dostları arasında eskiz yapıyor.
- Napolyon, sunağın basamağında ayakta, tacı havaya kaldırmış.
- Jül Sezar’ın yüzüne sahip bir rahip, Napolyon’un hemen sağında, ona doğru yukarı bakıyor.
- Papa VII. Pius, oturuyor, sağ eli kutsama için kalkık; arkasında Kardinal Caprara ve altın bir mitra takmış Kardinal Braschi.
- Yabancı büyükelçiler, sağda arka planda; aralarında beyaz sarıklı Osmanlı elçisi de var.
- Charles-François Lebrun, Jean-Jacques-Régis de Cambacérès ve Louis-Alexandre Berthier, sağ ön planda; kartallı asayı, adalet elini ve küreyi taşıyorlar.
- Talleyrand, sağ köşeye yakın kırmızı pelerinli adam; üstünde süvari üniforması içindeki Eugène de Beauharnais.
Napolyon kendini değilse kimi taçlandırıyor?
Tablonun yaygın adı küçük bir yalan. Adı Sacre, yani kutsal yağla takdis, ama ne takdisi ne de Napolyon’un kendi taç giymesini gösteriyor. Joséphine’in taç giymesini gösteriyor.
Louvre bu an konusunda net. Törende Napolyon önce kendini taçlandırdı, sonra imparatoriçenin tacını aldı ve onun üzerinde tuttu. David bu ikinci hareketi resmediyor. Tablo ilk kez 1808’de sergilendiğinde basılan resmî açıklama bunu şöyle ifade ediyordu: İmparator, “iki tacı birbiri ardına kendi alnına yerleştirdikten sonra” ikincisini yeniden eline almış ve karısının başına koymak üzere.
Joséphine o sabah kırk bir yaşındaydı; Napolyon otuz beş. David’in Joséphine’i kırk bir yaşında görünmüyor.

Joséphine’in arkasında, beyaz tüylü siyah bir şapkayla duran Joachim Murat; Napolyon’un eniştesi ve mareşallerinden biri. Tacın üzerinde getirildiği minderi hâlâ tutuyor. Minder artık boş.
David’in resmedip sonra sildiği kendi kendini taçlandırma
David işe Joséphine’le başlamadı. Kompozisyonun tamamını gösteren üç hazırlık eskizi günümüze ulaştı ve o sırada Louvre’un resim bölümünde küratör olan Sylvain Laveissière, 2013’te Fondation Napoléon için yazdığı yazıda üçünün de İmparator’u kendini taçlandırırken gösterdiğini belirtiyor. Louvre’un çizim koleksiyonundaki siyah kurşun kalemle yapılmış bir etüt de öyle: Napolyon bir eliyle kendi başının üzerinde bir taç tutuyor, öbür eliyle kılıcını kavrıyor; papa ise yanında, elleri aşağıda, hiçbir şeyi kutsamadan oturuyor.

Bu poz tuvale de geçti. Fabre’ye göre David, Napolyon’u kendini taçlandırırken resmetti, sonra Ağustos 1806’da figürü tamamen boyayarak sildi ve onu dik, daha sakin, karısına dönük olarak yeniden resmetti. Laveissière bu öneriyi, imparatorun eşini taçlandırırken gösterilmesi gerektiğini düşünen saray portre ressamı François Gérard’a bağlıyor. Kendi kendini taçlandırma daha siyasi bir hareketti. Yenisi daha iyi bir tabloydu.
Jül Sezar’ın yüzünü taşıyan adam
Napolyon’un sırtını dikleştirmek yanında küçük bir boşluk bıraktı ve bir şeyin onu doldurması gerekiyordu.
Fabre, David’in oraya ne koyduğunu tespit ediyor. Napolyon’un hemen sağında, bir sıra geride, gözlerini İmparator’a kaldıran grimsi tenli bir rahip var. Yüzü, Jül Sezar’ı temsil ettiğine inanılan bir büstten alınmış. Fabre’nin yazdığına göre David onu, İmparator’un duruşu düzeltildiğinde açılan küçük boşluğu doldurmak için ekledi. Bu, Napolyon’u Roma’nın büyük generaliyle kıyaslayarak ona iltifat ediyor. Ama aynı zamanda, Fabre’nin deyişiyle, dirseğinin dibine “uğursuz bir alamet” yerleştiriyor: Sezar, kendini kral ilan etmek istediğinden şüphelenen komplocular tarafından öldürülmüştü.

Papanın eli neden kalkık?
VII. Pius, Napolyon’un arkasında beyazlar içinde, beyaz bir takke ve siyah haçlarla işaretlenmiş bir pallium ile oturuyor. Sağ eli kalkık, iki parmağı havada, tacı kutsuyor. Napolyon’un David’den değiştirmesini istediği tek şey bu.

Louvre’un anlatımı çok ayrıntılı. 18 Kasım 1807’de Joséphine neredeyse bitmiş tuvali görmek için David’in atölyesine geldi. 4 Ocak 1808 Pazartesi günü Napolyon ve bir grup saray görevlisiyle geri döndü. İmparator ressamı tebrik etti ve yalnızca tek bir değişiklik istedi: papanın sağ kolu, kutsama işareti yapacak şekilde kaldırılsın. Laveissière, kutsamanın bir noktada David’in planlarında olduğunu ve David’in bundan vazgeçtiğini ekliyor; Napolyon onu geri koydurdu.
Elleri aşağıda bir papa, bekletilmiş bir misafir gibi görünür. Kutsayan bir papa ise olayın ortağı gibi görünür. Napolyon ortağı istiyordu.
Pius’un arkasında, kırmızı bir takke ve ermin astarlı bir pelerinle duran papalık elçisi Kardinal Caprara. 1808 açıklaması onun yanına, altın bir mitra ve kap içinde, elleri kavuşmuş halde ayakta duran Kardinal Braschi’yi yerleştiriyor. Caprara’nın orada bulunması David’in icatlarından biri. Fabre, onun hasta olduğunu ve töreni kaçırdığını belirtiyor.
Chiaro, 702 numaralı salondaki bir ziyaretçinin odanın ortasından gördüğü ve hiç sorgulamayı düşünmediği o kalkık el gibi bir ayrıntı için yapıldı: 4 Ocak atölye ziyaretinin hikâyesi, siz o iki kalkık parmağa bakarken anlatılıyor.
Napolyon’un annesi tabloda neden var?
Tuvalin ortasında, galerinin altındaki kendine ait bir locada, diadem ve tül takmış beyazlı bir kadın, hane halkından görevlilerin arasında oturuyor. Bu, İmparator’un annesi, sarayda Madame Mère olarak bilinen Letizia Bonapart. David ona binadaki en iyi yeri verdi.

O sırada Roma’daydı. Laveissière onu, onaylamadığı bir törene katılmamasıyla ünlü biri olarak tanımlıyor ve Napolyon’un onun tabloya eklenmesini talep ettiğini söylüyor. Fabre, tabloda olup katedralde olmayan dört kişiyi sıralıyor: Madame Mère; hasta olan Kardinal Caprara; ve Osmanlı Sultanı ile Kutsal Roma İmparatoru’nun büyükelçileri. Louvre’a göre dördü de İmparator’un isteği üzerine eklendi.
Versailles’daki küratörler, Napolyon’un iki erkek kardeşinin, Lucien ve Jérôme’un da taç giyme törenine gelmediğine ve David’in onları tabloya eklemediğine dikkat çekiyor.
Napolyon’un Taç Giyme Töreni tablosundaki figürler, soldan sağa
Fabre’ye göre David’in imparatorluk ailesini yerleştirdiği sol kenardan başlayın. Altın işlemeden kaskatı pelerinler içindeki iki adam profilden duruyor. Versailles küratörleri onları, kenara en yakın olan en büyük kardeş Joseph Bonapart ve Hortense de Beauharnais ile evlenen kardeş Louis olarak tanımlıyor.

Sonra beyazlı kadınlar geliyor. İlk üçü Napolyon’un kız kardeşleri: Murat ile evli olan ve daha sonra Napoli Kraliçesi olan Caroline; ağabeyine Elba’ya kadar sadık kalan Pauline; ve Elisa. Joséphine’in kızı Hortense de Beauharnais, kırmızılar içindeki küçük bir oğlanın elini tutuyor. Bu, oğlu Napoléon-Charles; Fabre’nin saydığı 93 portre arasındaki tek çocuk. Joseph’in karısı Julie Clary de aynı grupta duruyor. Arkalarında mareşallerin tüylü şapkaları yükseliyor; ordu, ailenin bir adım gerisinde duruyor.
Oğlan bitmiş tabloyu hiç görmedi. Napoléon-Charles 5 Mayıs 1807’de Lahey’de, dört yaşındayken krup hastalığından öldü. David kasım ortasına kadar resmetmeye devam etti.
Hükümranlık nişanlarını taşıyan adamlar
Sağ ön plan, İmparatorluğu yöneten adamlara ait. 1808 açıklaması onları sırasıyla adlandırıyor. Baş hazinedar Charles-François Lebrun sırtı bize dönük, IV. Henri tarzı bir şapka ve mor bir pelerinle, tepesinde imparatorluk kartalı olan bir asa tutuyor. Yanında, profilden, baş şansölye Cambacérès, ucu küçük oyma bir elle biten bir asa olan adalet elini tutuyor. Sonra bir minder üzerinde haçlı küreyi taşıyan Berthier.

Neredeyse köşede, kırmızı bir pelerin içinde, Napolyon’un düşüşünden sonra Bourbonlara hizmet edecek olan baş mabeyinci Charles-Maurice de Talleyrand duruyor. Başının üstünde, başı açık, süvari üniforması içinde, eli kılıcında, Joséphine’in oğlu Eugène de Beauharnais var. Kılıcı, buhurdanlı koro çocuğunun hemen önünde sarkıyor.
Orada olmayan büyükelçi
Fabre yabancı büyükelçileri sağda, arka tarafa yerleştiriyor. Fark edilmesi en kolay olanı beyaz sarıklı adam.

Osmanlı Sultanı’nı temsil ediyor ve Fabre’ye göre tabloda olup Notre-Dame’da olmayan dört kişiden biri. Kutsal Roma İmparatoru’nun büyükelçisi de orada değildi. David ikisini de tabloya ekledi. Konstantinopolis ve Viyana izliyormuş gibi göründüğünde bir taç giyme töreni daha meşru görünür.
Napolyon’un Taç Giyme Töreni’nde David nerede?
Madame Mère’in locasının üstüne, yeşil perdelerle donatılmış galeriye bakın. David kendini orada, çizim yaparken, karısı ve ikiz kızları, asistanı Georges Rouget ve sanatçılar ile akademisyenler arasındaki dostlarıyla çevrili olarak resmetti. Versailles küratörleri bunu, tablonun ona mal olduğu emeğin bir simgesi olarak okuyor.

Galeri tuvalin geri kalanından daha karanlık ve yerden okunması zor. Versailles küratörleri, ziyaretçilere verdikleri oyun kâğıdında ipucunu şöyle veriyor: “Sahneyi yukarıdaki bir galeriden, büyük perdelerin altından çiziyor.” Rouget yalnızca poz vermekle kalmadı. Fabre kostümlerin ve aksesuarların çoğunu ona, mimariyi ve perspektifi ise tiyatro dekoratörü Ignazio Degotti’ye atfediyor. David, place de la Sorbonne’daki kullanılmayan bir Gotik şapelde çalıştı; kalabalığı üç boyutlu bir maket ve giydirilmiş küçük bebeklerle planladı.
Katedrali de değiştirdi. O dönemde Notre-Dame’ın Gotik koro bölümü klasik kemerlerin arkasına gizlenmişti; David halıları sadeleştirdi, kırmızı duvar örtülerini yeşile çevirdi ve büyük yeşil perdeleri icat etti. Bir şeyi korudu: en sağ kenarda, sunağın üstünde, Nicolas Coustou’nun 1723’te tamamlanan mermer Pietà’sı var. Fabre onun hâlâ yerinde olduğunu belirtiyor. Bugün onu 2019 yangınından sonra yeniden açılan Notre-Dame’da görebilirsiniz; binanın geri kalanını Notre-Dame rehberimiz anlatıyor.
Napolyon’un Taç Giyme Töreni’nin iki tablosu mu var?
Evet. Louvre’daki orijinal. İkincisi Versailles’da, Taç Giyme Salonu’nda ve ilkinden daha tuhaf bir geçmişi var.

Versailles Sarayı’na göre David bu tabloyu 1808 ile 1822 arasında, önce Paris’te sonra Brüksel’de, bir grup Amerikalı iş insanı için resmetti. Tablo 19. yüzyıl boyunca Amerika Birleşik Devletleri’nde ve Avrupa’da sergilendi. Versailles onu 1947’de satın aldı ve ertesi yıl, orijinalin 1837’den 1889’da Louvre’a gidene kadar asılı kaldığı yere, Taç Giyme Salonu’na astı. Sarayın geri kalanı Versailles rehberimizde.
Bulunması en kolay fark solda. Versailles versiyonunda üç kız kardeşten ikincisi pembe giyiyor.

Versailles onu, sarayın üç kız kardeş arasında Napolyon’a yakın kalan tek kişi olarak tanımladığı Pauline Borghese olarak belirliyor. Louvre’daki orijinalde elbisesi diğerlerininki gibi beyaz. David kopyayı Brüksel’de sürgündeyken bitirdi. O zamana kadar Napolyon öleli bir yıl olmuştu.
Louvre’da hangi salonda?
Taç Giyme Töreni, Louvre’un Denon kanadında, 1. katta, büyük Fransız resimlerine ayrılmış kırmızı salonlardan biri olan Salle Daru’da, yani 702 numaralı salonda asılı. Müzenin kendi kaydına göre 1994’ten beri orada. Tuval üzerine yağlı boya; 6,21 metre yüksekliğinde ve 9,79 metre genişliğinde. David sağ altta imzalamış, sol altta da 1806 ve 1807 olarak tarihlemiş.

Aynı salonda, David’i yirmi yıl önce ünlü yapan tablo da var: Horatiusların Yemini. Louvre’un kaydına göre Roma’da resmedildi ve Temmuz 1785’te tamamlandı. Taç Giyme Töreni’nin kabaca dörtte biri büyüklüğünde ve bir baba ile üç oğulla, sonraki tablonun 190 kişiyle söylediğinden daha fazlasını söylüyor.

Louvre’un sitesine göre müze pazartesi, perşembe, cumartesi ve pazar günleri 09.00-18.00, çarşamba ve cuma günleri 09.00-21.00 arasında açık. Salı günleri kapalı. Biletler Avrupa Ekonomik Alanı’nda yaşayanlar için 22 euro, diğer herkes için 32 euro. Mona Lisa için zaten bu kattaysanız, Veronese’nin daha da büyük olan Kana’daki Düğün tablosu da aynı kanatta. Louvre’da neler görülmeli ve Louvre’un tabloları rehberlerimiz yakındaki diğer eserleri anlatıyor.
Bir kalabalığı bu şekilde okumayı seviyorsanız, Platon’a Leonardo’nun yüzünün verildiği Rafael’in Atina Okulu freski için de aynı numaralı anahtar var; serinin tamamı Ünlü Tablolar, Tüm Figürler Tek Tek yazısında bir araya getirildi.
Önünde durduğunuzda nelere bakmalı
Önce bütününü görebileceğiniz kadar geri çekilin; Salle Daru’da bu, salonun ortası demek. Sonra yaklaşın ve tabloyu David’in düzenlediği sırayla inceleyin.
Murat’ın elindeki boş minderi bulun. Papanın kalkık iki parmağını bulun ve bunların 4 Ocak 1808’den sonra eklendiğini hatırlayın. Napolyon’un omzunun hemen arkasındaki, yukarı bakan gri yüzlü rahibi bulun ve kimin yüzünü taşıdığını hatırlayın. Sonra başınızı kaldırın; locasındaki Madame Mère’in ötesine, yeşil perdeli karanlık galeriye bakın.
David tablo için 100.000 frank istedi. Louvre’un kaydına göre, İmparator’un hane halkının genel nazırı Kont Daru ile Şubat 1810’a kadar süren bir pazarlığın ardından 65.000 frank aldı. Tablonun bugün asılı olduğu salonun adı Salle Daru.