Przejdź do treści

Powołanie św. Mateusza: który z nich to Mateusz na obrazie Caravaggia?

Opublikowano: • 17 min czytania

Ciemne pomieszczenie, po lewej pięciu mężczyzn w strojnych ubraniach z końca XVI wieku wokół stołu; po prawej dwie bose postacie w szatach, jedna z nich wskazuje palcem; ukośna smuga światła pada na ścianę nad nimi, pod oknem z okiennicami.

Gdzieś w Rzymie, około 1599 roku, pięciu mężczyzn liczy pieniądze na zapleczu. Dwaj z nich to nastolatkowie ubrani tak, jakby całą pensję wydali na rękawy. Jeden to starzec w okularach. Jeden ma miedzianą brodę. Jeden wciąż nie oderwał wzroku od monet. Wtedy z prawej wchodzi dwóch bosych nieznajomych i jeden z nich unosi rękę i wskazuje. To cała historia Powołania św. Mateusza. Poborca podatkowy imieniem Mateusz siedzi przy swoim stole. Jezus mówi: „Pójdź za mną”. On wstaje i idzie.

Jest tylko jeden problem. Czterysta dwadzieścia pięć lat później ludzie wciąż się spierają, który z tych pięciu mężczyzn to Mateusz.

Powołanie św. Mateusza wisi w bocznej kaplicy francuskiego kościoła dwie przecznice od Piazza Navona i można je obejrzeć za darmo. Było to pierwsze duże publiczne zamówienie Caravaggia, jego pierwszy obraz z tyloma postaciami i dzieło, które uczyniło go najgłośniejszym malarzem Rzymu. Kryje też dłoń pożyczoną z Kaplicy Sykstyńskiej, smugę światła, która pada nie z tej strony, i wskazujący palec, który być może celuje w niewłaściwego człowieka. Oto kto jest kim i jak wyrobić sobie własne zdanie.

Powołanie św. Mateusza postać po postaci

Powołanie św. Mateusza z ponumerowanymi znacznikami: 1 młodzieniec liczący monety, 2 starzec w okularach, 3 brodaty mężczyzna, 4 chłopiec w kapeluszu z piórem, 5 młodzieniec ze szpadą, 6 św. Piotr, 7 Chrystus, 8 dłoń Chrystusa, 9 okno, 10 monety na stole.

Numery na obrazie odpowiadają tej legendzie. Tam, gdzie badacze się nie zgadzają, tabela o tym mówi.

#KtoGdzie go szukaćUwagi
1Młodzieniec liczący monetyNa skrajnej lewej, pochylony nad stołemMateusz według mniejszości badaczy
2Starzec w okularachZa nim, wpatrzony w pieniądzePisarz urzędu celnego
3Brodaty mężczyznaPośrodku, wskazuje na własną pierś albo na chłopca obokMateusz według większości badaczy
4Chłopiec w kapeluszu z pióremOpiera się o ramię brodaczaPatrzy prosto na Chrystusa
5Młodzieniec ze szpadąNa stołku, na wpół odwrócony do ciebie plecamiUzbrojony, czujny, reaguje pierwszy
6Św. PiotrPo prawej, w ochrowej szacie, z laskąByć może dodany w trakcie malowania
7ChrystusZa Piotrem, z twarzą do połowy w cieniuAureola tak blada, że łatwo ją przeoczyć
8Dłoń ChrystusaSięga przez ciemną ścianęCytat z Adama Michała Anioła
9OknoU góry pośrodku, okiennice otwarteMętne szyby. To nie jest źródło światła
10MonetyNa stole, pod palcami młodzieńcaO to toczy się cały spór

Kto siedzi przy stole: komora celna około 1600 roku

Pierwszą niespodzianką są ubrania. Nikt przy tym stole nie jest ubrany jak z Biblii. Chłopiec w kapeluszu z piórem nosi pasiasty kaftan z bufiastymi rękawami. Młodzieniec na stołku ma rozcinane białe rękawy i szpadę u boku. Brodacz ma aksamitny beret i płaszcz obszyty futrem. To rzymskie stroje uliczne z około 1600 roku, takie, jakie można było zobaczyć przed drzwiami kościoła w tygodniu, w którym odsłonięto obraz.

Tylko dwie postacie po prawej noszą proste, ponadczasowe szaty i tylko one są bose. Caravaggio przeciął obraz na pół, a linia podziału przebiega przez garderobę. Po lewej teraźniejszość. Po prawej wieczność, która wchodzi do teraźniejszości bez pukania.

Zawód Mateusza ma tu znaczenie. Marek i Łukasz nazywają go Lewim. Jest celnikiem, poborcą podatków na usługach rzymskiego okupanta, co w Galilei I wieku czyniło go mniej więcej tak lubianym jak lichwiarz. Ewangelia według św. Mateusza opowiada to wydarzenie w jednym wersecie, w rozdziale dziewiątym, wersecie dziewiątym: Jezus ujrzał człowieka imieniem Mateusz siedzącego w komorze celnej, powiedział „Pójdź za mną”, a Mateusz wstał i poszedł za Nim. To wszystko, co daje tekst. Całą resztę, stół, monety, kapelusz z piórem, wymyślił Caravaggio.

Fragment stołu: po lewej młodzieniec pochylony nad monetami, za nim starzec w okularach, brodaty mężczyzna wskazujący na własną pierś i chłopiec w kapeluszu z piórem, opierający rękę na ramieniu brodacza.

Który to Mateusz? Argumenty za brodaczem

Przez większość dziejów obrazu nikt nie sądził, że jest tu w ogóle jakieś pytanie. Mateusz to brodacz pośrodku, postać 3. Chrystus wskazuje na niego, a on wskazuje na siebie, z uniesionymi brwiami, jakby mówił: „Kto, ja?”. To najbardziej teatralny gest w całym pomieszczeniu i znajduje się dokładnie w środku kompozycji, tam, gdzie malarz zwykle umieszcza bohatera.

Najmocniejszy dowód wisi w tej samej kaplicy. Caravaggio namalował dla tych samych zleceniodawców jeszcze dwa obrazy z Mateuszem: Męczeństwo św. Mateusza na przeciwległej ścianie i Natchnienie św. Mateusza nad ołtarzem. Na obu Mateusz jest brodatym, łysiejącym starszym mężczyzną. Obrońcy tradycyjnej interpretacji zwracają uwagę, że malarz pracujący nad trzyczęściowym cyklem nie zamieniłby swojego bohatera z nastolatka w siwobrodego starca między jedną sceną a drugą. Amerykański historyk sztuki Irving Lavin obszernie bronił tej tezy w 1993 roku i większość specjalistów wciąż się z nim zgadza. Niedawne polskie studium, które jeszcze raz przegląda cały spór, ponownie opowiada się za tradycyjną identyfikacją.

Pomaga też gest. Palec Chrystusa i palec brodacza prowadzą coś w rodzaju rozmowy przez ciemność. Jeden wskazuje. Drugi wskazuje z powrotem na siebie. Tak odczytany obraz opowiada o ułamku sekundy rozpoznania, o chwili, w której człowiek pojmuje, że wezwanie jest skierowane do niego.

Argumenty za młodzieńcem liczącym monety

Teraz spójrz jeszcze raz na postać 1. Młodzieniec na lewym końcu stołu niczego nie zauważył. Ma spuszczoną głowę. Ręce trzyma na monetach. Jako jedyny przy stole w ogóle nie reaguje na dwóch nieznajomych.

W 1988 roku historyczka sztuki Angela Hass opublikowała interpretację, która odwróciła scenę. W jej wersji brodacz nie wskazuje na siebie. Wskazuje na młodzieńca obok, a gest znaczy: „On?”. Brodacz to inny celnik, zdumiony, że Chrystus chce akurat tego chłopaka. A chłopak, wciąż pochylony nad pieniędzmi, to Mateusz w ostatniej sekundzie swojego dawnego życia, zanim podniesie wzrok. Inni badacze, wśród nich niemiecki historyk sztuki Andreas Prater, argumentowali podobnie.

To nie jest szalona interpretacja i można ją sprawdzić przed płótnem. Podążaj za palcem wskazującym brodacza. Zagina się z powrotem ku jego piersi, ale też układa się równo w linii z głową przygarbionego młodzieńca. Podążaj za dłonią Chrystusa. Celuje wzdłuż całego stołu, a na końcu tej linii siedzi chłopak z monetami. A smuga światła pada na ręce i dłonie chłopaka, nie tylko na twarz brodacza.

Zbliżenie młodzieńca w rękawie w czerwono-zielone pasy, pochylonego nad drewnianym stołem, z palcami na niewielkiej kupce srebrnych monet; za nim starzec w okularach i brodaty mężczyzna.

Interpretacja z młodzieńcem ma też słynnego nieoficjalnego zwolennika. W 2013 roku jezuita i redaktor Antonio Spadaro przeprowadził wywiad z nowo wybranym papieżem Franciszkiem, który podczas swoich pobytów w Rzymie mieszkał niedaleko San Luigi dei Francesi i często wchodził tam, by popatrzeć na obraz. „Ten palec Jezusa wskazujący na Mateusza. To ja. Czuję się jak on. Jak Mateusz” – powiedział. Potem dodał: „Uderza mnie gest Mateusza: trzyma się kurczowo swoich pieniędzy, jakby chciał powiedzieć: »Nie, nie ja! Nie, te pieniądze są moje«”. Franciszek nie powiedział, o którą postać mu chodzi. Ale człowiekiem na obrazie, którego dłonie wciąż trzymają się pieniędzy, jest ten na końcu stołu.

Kto więc ma rację?

Oto nasz wniosek. Brodacz to odpowiedź lepiej udokumentowana, a z obrazami towarzyszącymi trudno dyskutować. Jeśli ktoś zapyta cię w quizie, odpowiedz: postać 3.

Ale młodzieniec to odpowiedź ciekawsza i dlatego ta debata nie gaśnie. Caravaggio nikomu przy stole nie dał aureoli ani podpisu. Namalował pomieszczenie, w którym pięciu mężczyzn słyszy to samo wezwanie i tylko jeden z nich ma wstać, a ciebie postawił w położeniu pozostałych czterech, którzy próbują zrozumieć, do kogo jest skierowane. Kilku badaczy podejrzewa dziś, że ta niejednoznaczność nie jest przypadkowa. Czy Caravaggio tego chciał, czy nie, właśnie z jej powodu ludzie wciąż stoją przed tym płótnem po dwadzieścia minut.

Dłoń Chrystusa to dłoń Adama

Fragment: ręka w czerwonym rękawie sięga przez ciemną ścianę, dłoń bezwładna w nadgarstku, palec wskazujący wyprostowany; pod nią siwy mężczyzna w ochrowej szacie wskazuje własną dłonią, a zza niego wygląda młoda brodata twarz z bladą aureolą.

Spójrz na prawą dłoń Chrystusa, postać 8. Nie dźga. Nadgarstek jest miękki, palce rozluźnione, palec wskazujący wyciągnięty niemal leniwie. Jeśli widziałeś sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej, znasz już tę dłoń. To dłoń Adama ze Stworzenia Adama Michała Anioła, odwrócona w lustrzanym odbiciu, namalowana mniej więcej dziewięćdziesiąt lat wcześniej i jakieś półtora kilometra dalej.

Stworzenie Adama Michała Anioła: nagi Adam spoczywający na zielonym zboczu wyciąga bezwładną lewą dłoń ku Bogu, który nadlatuje z prawej w czerwonym płaszczu, otoczony aniołami, a jego palec niemal dotyka palca Adama.

Każdy wykształcony widz w Rzymie roku 1600 wychwyciłby ten cytat. Teologia, która za nim stoi, jest zgrabna. Święty Paweł nazywa Chrystusa drugim Adamem, nowym człowiekiem, który odwraca upadek pierwszego. Na sklepieniu Sykstyny dłoń Adama to ta, która czeka na przyjęcie życia. W San Luigi ta sama dłoń należy do Chrystusa i teraz to ona życie daje. Człowiek zostaje stworzony na nowo, przy stole poborcy, z łotra. O innej dziwnej rzeczy ukrytej we fresku z Sykstyny napisaliśmy osobno. Warto to przeczytać, zanim zobaczysz oba dzieła podczas jednej podróży.

Tuż pod nią jest jeszcze jedna dłoń. Święty Piotr, postać 6, siwy mężczyzna w ochrowej szacie, wykonuje mniejszą, niezgrabniejszą kopię tego samego gestu. To uczeń powtarzający za mistrzem, o takt spóźniony. Według kilku relacji z badań rentgenowskich Piotra nie było w pierwszym układzie Caravaggia i został dodany w trakcie pracy, może po to, by wypełnić prawą stronę, a może dlatego, że duchowni chcieli mieć w scenie pierwszego papieża Kościoła. Tak czy inaczej Chrystus jest niemal ukryty za nim. Widać jedno ramię, jeden profil, aureolę tak bladą, że jest prawie plotką, i tę dłoń.

Światło znikąd

Wszyscy mówią o świetle na tym obrazie. Mniej osób zauważa, że nie ma ono sensu.

Na obrazie jest okno, postać 9, u samej góry pośrodku. Jest ciemne. Jego szybki są z naoliwionego papieru albo z mętnego szkła i nic przez nie nie wpada. Prawdziwe światło wpada skądś wysoko z prawej, znad głowy Chrystusa, spoza ramy. Przecina tylną ścianę ostrą przekątną, niemal dokładnie równoległą do ręki Chrystusa, i pada na twarze przy stole. Smuga i ręka biegną razem. Światło jest wezwaniem.

Fragment górnej części obrazu: otwarta drewniana okiennica obok okna z czterema przyćmionymi, mętnymi szybami, a pod nim ostra ukośna granica światła i cienia przecinająca otynkowaną ścianę.

Do tego dochodzi sztuczka z samym pomieszczeniem. Obraz wisi na lewej ścianie kaplicy Contarellich. Prawdziwe okno kaplicy znajduje się nad ołtarzem, po prawej stronie obrazu. Malowane światło wpada więc do obrazu z tej samej strony, z której światło dzienne wpada do kaplicy. Caravaggio zaprojektował smugę pod ścianę, na której obraz miał zawisnąć. Stań w kaplicy w jasny poranek, a poczujesz, jak obraz wpina się w budynek.

To technika, którą podręczniki nazywają tenebryzmem: większość płótna pogrążona w niemal czerni, kilka rzeczy wyciągniętych w ostre, teatralne światło reflektora. Caravaggio nie wymyślił ciemnych teł. To, co zrobił tutaj, po raz pierwszy w takiej skali, to uczynienie ciemności częścią opowieści. Połowa pomieszczenia nie widzi, co się dzieje. I o to właśnie chodzi.

Kaplica, która czekała piętnaście lat

Kaplica Contarellich: marmurowy ołtarz z Natchnieniem św. Mateusza między zielonymi kolumnami pod półkolistym oknem, Powołanie św. Mateusza na lewej ścianie i Męczeństwo św. Mateusza na prawej.

Za kaplicę zapłacił Francuz. Matthieu Cointrel, francuski kardynał, którego Rzymianie nazywali Matteo Contarelli, kupił ją w 1565 roku i zapisał w testamencie pieniądze na sceny z życia swojego patrona. Zmarł w 1585 roku. Potem przez długi czas nic się nie działo. Sklepienie pokrył freskami na początku lat 90. XVI wieku Giuseppe Cesari, zwany Cavaliere d’Arpino, najmodniejszy malarz Rzymu, który miał się zająć także ścianami. Nigdy się do tego nie zabrał. Był zbyt zajęty.

I tu jest ironia. Kilka lat wcześniej w pracowni Cesariego pracował spłukany młody malarz z Lombardii, malując owoce i kwiaty w tłach cudzych obrazów. Nazywał się Michelangelo Merisi i pochodził z miasteczka Caravaggio. Pod koniec lat 90. XVI wieku mieszkał w pałacu kardynała Francesca Marii del Monte, wyrafinowanego kolekcjonera, który mieszkał kilka kroków od San Luigi. W lipcu 1599 roku, gdy Rok Jubileuszowy 1600 miał lada chwila sprowadzić do Rzymu tłumy pielgrzymów, Caravaggio dostał kontrakt na dwie ściany boczne. Miał dwadzieścia siedem lat. Powołanie św. Mateusza, pierwsze publiczne zamówienie kościelne Caravaggia, zostało oddane w ciągu roku. Ostatnią zapłatę otrzymał w lipcu 1600 roku.

Płótno ma około 3,2 metra wysokości i 3,4 metra szerokości – to największa rzecz, jaką dotąd namalował. Wcześniej znano go z półpostaci ładnych chłopców z lutniami i owocami. Nagle musiał zapanować nad ponadtrzymetrową sceną, grupą ludzi i świętą historią. Druga ściana sprawiła mu dużo więcej kłopotu. Zdjęcia rentgenowskie Męczeństwa św. Mateusza pokazują, że porzucił co najmniej jedną pełną kompozycję, zanim mu się udało.

Powołanie św. Mateusza z dnia na dzień uczyniło go sławnym. Według jego rywala i pierwszego biografa, Giovanniego Baglionego, stary malarz Federico Zuccari przyszedł obejrzeć obraz, stwierdził, że nie widzi w nim nic poza manierą Giorgionea, i odszedł. Baglione nie lubił Caravaggia i anegdota mogła zostać podkręcona. Ale tłumy przyszły, a za nimi zamówienia. Kilka miesięcy po ostatniej zapłacie Caravaggio podpisał kontrakt na dwóch kolejnych świętych, Piotra i Pawła, do kaplicy Cerasich w Santa Maria del Popolo.

Powołanie św. Mateusza i dwa towarzyszące mu obrazy

Powołanie to jedna trzecia trylogii i najlepiej oglądać ją jako całość. Jeśli planujesz cały dzień z tymi obrazami, nasz przewodnik po wszystkich obrazach Caravaggia w Rzymie wyznacza trasę od tej kaplicy do pozostałych.

Męczeństwo św. Mateusza: niemal nagi kat z mieczem stoi nad starym świętym, który leży na wznak na stopniu ołtarza, podczas gdy świadkowie rozbiegają się, a anioł na obłoku podaje w dół gałązkę palmy.

Na przeciwległej ścianie Męczeństwo św. Mateusza pokazuje koniec historii. Stary, łysy, brodaty Mateusz zostaje przygwożdżony na stopniach ołtarza przez niemal nagiego kata, podczas gdy wierni rozbiegają się w panice, a anioł wychyla się z obłoku, by podać mu palmę męczeństwa. Spójrz w głąb tłumu, na lewo. Brodaty mężczyzna z wyrazem cierpienia na twarzy zerka przez ramię na zabójstwo. Powszechnie uważa się, że to sam Caravaggio, który przygląda się, jak dzieje się jego własny obraz.

Natchnienie św. Mateusza: stary brodaty święty w pomarańczowej szacie opiera się o pulpit, klęcząc jednym kolanem na przechylającym się stołku, i odwraca się, by spojrzeć na anioła w bieli, który unosi się nad nim, licząc na palcach.

Nad ołtarzem Natchnienie św. Mateusza pokazuje świętego piszącego Ewangelię, podczas gdy anioł wylicza mu punkty na palcach jak korepetytor. To druga wersja, z 1602 roku. Pierwsza przedstawiała chłopskiego z wyglądu Mateusza z brudnymi bosymi stopami i anioła, który prowadził jego rękę jak dziecku. Duchowni odrzucili ją jako niegodną. Trafiła do prywatnego kolekcjonera, znalazła się w Berlinie i została zniszczona w 1945 roku. To, co wisi tam teraz, to grzeczny zamiennik z jednym buntowniczym szczegółem: stołek Mateusza zsuwa się z krawędzi stopnia, w twoją stronę.

Ustaw te trzy obrazy obok siebie, a pytanie z pierwszego trochę się wyjaśnia. Na obu towarzyszących obrazach Mateusz jest starym, brodatym mężczyzną. Najmocniejszy argument za postacią 3 wisi na ścianach wokół niej.

Gdzie zobaczyć Powołanie św. Mateusza

Obraz jest dokładnie tam, gdzie oddał go Caravaggio, w kaplicy Contarellich w San Luigi dei Francesi, francuskim kościele narodowym w Rzymie. Kościół stoi przy Piazza di San Luigi de’ Francesi, między Piazza Navona a Panteonem, więc łatwo tu zajrzeć między Panteonem a obiadem.

Tak właśnie sami na nią trafiliśmy. W styczniu 2025 roku, kiedy Chiaro było jeszcze w wersji beta, staliśmy przed Panteonem i zapytaliśmy, dokąd pójść dalej, gdzieś w pobliżu. Chiaro wysłało nas kilka minut piechotą stąd, do tego kościoła i do tego obrazu. Weszliśmy, nie wiedząc, co czeka na końcu lewej nawy, wrzuciliśmy monetę do skrzynki i zrobiliśmy zdjęcie poniżej, kiedy zapaliło się światło.

Powołanie św. Mateusza sfotografowane pod kątem z posadzki kaplicy, oświetlone lampami na monety, w marmurowej ramie pod malowanym sklepieniem.

Wstęp jest bezpłatny. Wejdź, przejdź lewą nawą boczną do ostatniej kaplicy przed ołtarzem głównym, a zastaniesz tam niewielką grupkę ludzi i automat na monety. W kaplicy panuje półmrok. Wrzuć monetę, a na kilka minut zapalą się reflektory. Weź ze sobą kilka monet euro, bo światło zawsze gaśnie w najgorszym momencie, a ktoś z tłumu będzie ci wdzięczny, gdy wrzucisz kolejną.

Kościół jest zwykle otwarty codziennie, z długą przerwą w środku dnia: mniej więcej od wpół do dziesiątej do za kwadrans pierwsza, a potem znowu od około wpół do trzeciej do wczesnego wieczora, w niedziele krócej. Publikowane godziny różnią się w zależności od źródła i zmieniają się z powodu mszy i świąt, więc przed wizytą sprawdź stronę kościoła, saintlouis-rome.net. To czynny kościół. Zakryj ramiona i kolana i nie licz na to, że podejdziesz do kaplicy w czasie nabożeństwa.

Najlepsza pora to wczesny ranek, zanim nadciągną wycieczki z Navony, albo ostatnia godzina przed południowym zamknięciem. Przy Powołaniu stań na lewo od wejścia do kaplicy. Będziesz wtedy patrzeć na obraz pod tym samym ostrym kątem, pod jakim pada światło dzienne z okna nad ołtarzem, czyli pod kątem, dla którego Caravaggio namalował smugę.

Jeśli takie patrzenie postać po postaci ci odpowiada, Szkoła ateńska Rafaela, po drugiej stronie rzeki, w Watykanie, ma taki sam ponumerowany klucz, a cała seria jest zebrana w zestawieniu Słynne obrazy, każda postać rozpoznana.

Na co patrzeć, gdy zapali się światło

Na jedną monetę masz kilka minut, więc wykorzystaj je po kolei.

Najpierw znajdź młodzieńca na końcu stołu. Przez dziesięć sekund ignoruj wszystkich pozostałych. Obserwuj jego dłonie na monetach. Zapytaj sam siebie, czy zaraz podniesie wzrok.

Potem dwa wskazujące palce. Palec Chrystusa, miękki, pożyczony od Adama. Palec brodacza, zgięty ku niemu samemu albo ku chłopakowi. Zdecyduj, w kogo twoim zdaniem celuje. Nie ma złej odpowiedzi, której nie udzieliłby już jakiś poważny badacz.

Na koniec smuga światła. Prześledź ją od prawego górnego rogu, wzdłuż linii ręki Chrystusa, w dół na twarze przy stole. Potem odwróć się i spójrz na prawdziwe okno nad ołtarzem. Ten sam kierunek.

Gdy reflektory gasną z kliknięciem, kaplica wraca do półmroku, i właśnie tu przydaje się Chiaro: kiedy płótno znów jest do połowy w cieniu, może poprowadzić cię w słuchawce wokół stołu, postać po postaci, od okularów starca po monety chłopaka, podczas gdy twoje oczy wciąż przyzwyczajają się do ciemności.

Potem zostań jeszcze chwilę w ciemności. Tego zresztą chciał Caravaggio. Pięciu mężczyzn siedzi w pomieszczeniu, które uważają za zwyczajne. Czterech z nich będzie liczyć pieniądze do końca życia. Jeden zaraz wstanie, odsunie stołek i wyjdzie przez drzwi za dwoma bosymi nieznajomymi. Cztery stulecia później wciąż nie możemy się zgodzić, który. Może właśnie o to chodzi. Wezwanie nigdy nie przychodzi z imieniem na kopercie.