Przejdź do treści

Ostatnia Wieczerza, kto jest kim: dwunastu apostołów Leonarda z imienia

Opublikowano: • 19 min czytania

Ostatnia Wieczerza Leonarda da Vinci na ścianie szczytowej refektarza: Chrystus siedzi pośrodku długiego białego stołu przed trzema oknami, a dwunastu apostołów tworzy cztery poruszone grupy po trzech, pod kasetonowym sufitem.

Gdzieś w połowie lat 90. XV wieku młody dominikanin Matteo Bandello, bratanek przeora, przyglądał się malarzowi pracującemu w jadalni jego mediolańskiego klasztoru. Niektórych dni, pisał później Bandello, ten człowiek wchodził na rusztowanie o świcie i nie odkładał pędzla aż do zmroku, zapominając o jedzeniu. Innych dni w ogóle nie malował. Stał godzinami przed ścianą ze skrzyżowanymi rękami i patrzył. A potem przychodził w południe z drugiego końca miasta, dodawał jedno czy dwa pociągnięcia pędzla do którejś z głów i wychodził.

Tym malarzem był Leonardo da Vinci, a głowy należały do dwunastu apostołów. Jeśli kiedyś stanęliście przed reprodukcją tego obrazu i zadaliście sobie oczywiste pytanie, kto jest kim na Ostatniej Wieczerzy, jesteście w dobrym towarzystwie: przez stulecia prawie nikt nie potrafił nazwać więcej niż czterech z nich. Leonardo nie wypisał ich imion na ścianie. Imiona, których używamy dziś, pochodzą z kopii, ze spornego rysunku i z bardzo uważnego patrzenia. Oto one, ponumerowane, z opisem tego, co robi każdy z nich i dlaczego.

To obraz o trzynastu osobach, które słyszą jedno zdanie, a każda reakcja jest wskazówką. Gdy potraficie ich nazwać, ściana przestaje być słynnym obrazkiem i zaczyna być sceną.

Ostatnia Wieczerza, kto jest kim, w skrócie

Ostatnia Wieczerza Leonarda z ponumerowanymi kółkami nad każdą postacią: 1 Bartłomiej, 2 Jakub Mniejszy, 3 Andrzej, 4 Judasz, 5 Piotr, 6 Jan, 7 Jezus, 8 Tomasz, 9 Jakub Większy, 10 Filip, 11 Mateusz, 12 Juda Tadeusz, 13 Szymon Gorliwy, a 14 oznacza sakiewkę Judasza, 15 zaś nóż Piotra.

Numery na obrazie odpowiadają tej legendzie. Czytani od lewej do prawej apostołowie dzielą się na cztery grupy po trzech, a Chrystus siedzi sam pośrodku.

#PostaćGdzie go szukaćCo robi
1BartłomiejSkrajnie po lewej, stoi, obie dłonie na stolePochyla się, jakby właśnie zerwał się z miejsca
2Jakub MniejszyZa Andrzejem, na wpół zasłoniętySięga ręką za Andrzejem w stronę Piotra
3AndrzejSiwa broda, żółta szataObie dłonie uniesione wnętrzem na zewnątrz: to nie ja
4Judasz IskariotaCiemna twarz w cieniu, odchylony, w błękicieŚciska małą sakiewkę, łokieć na stole
5PiotrSiwe włosy, przepycha się do przodu za JudaszemSzepcze do Jana, w prawej ręce nóż
6JanMłody, bez brody, ze spuszczonym wzrokiem, najbliżej ChrystusaOdchyla się, by słuchać Piotra
7JezusPośrodku, w ramie środkowego oknaWłaśnie przemówił; dłonie otwarte na stole
8TomaszZa Jakubem WiększymUniesiony palec wskazujący
9Jakub WiększyBrodaty, w zieleni, obok ChrystusaRozrzuca ramiona w szoku
10FilipStoi, w czerwieniDłonie przyciśnięte do piersi: czy to ja?
11MateuszMłody, w błękicie, po prawejWyciąga obie ręce do tyłu, w stronę Chrystusa
12Juda TadeuszSiwa broda, między Mateuszem a SzymonemZwrócony do Szymona, jedna ręka uniesiona
13Szymon GorliwyNa samym prawym końcu, z profiluOtwarte dłonie, prosi o wyjaśnienie
14Sakiewka JudaszaW prawej ręce JudaszaWspólna kasa, którą trzymał dla grupy
15Nóż PiotraZa plecami Judasza, ostrzem na zewnątrzZapowiedź Ogrodu Oliwnego

Skąd pochodzą imiona apostołów z Ostatniej Wieczerzy

Leonardo niczego nie podpisał. Przez długi czas jedynymi postaciami, co do których wszyscy się zgadzali, były te cztery, które opowieść czyni łatwymi: Jezus pośrodku, Jan obok niego, Piotr ze swoimi siwymi włosami i Judasz w mroku.

Pełna lista pochodzi z kopii. W kościele parafialnym Sant’Ambrogio w Ponte Capriasca, wsi na wzgórzach nad Lugano w Szwajcarii, znajduje się szesnastowieczna malowana wersja ściany Leonarda, często przypisywana jego naśladowcy Cesarowi da Sesto. Jej autor zrobił to, czego Leonardo zrobić nie chciał. Wzdłuż dolnej krawędzi, pod każdą postacią, wypisał imię łacińskimi wersalikami: Bartholomeus, Iacobus Minor, Andreas, Petrus, Iudas, Iohannes i tak dalej, aż do Szymona na samym prawym końcu. To najbliższe, co mamy, kluczowi odpowiedzi spisanemu za życia ludzi, którzy widzieli oryginał w dobrym stanie.

Szesnastowieczna malowana kopia Ostatniej Wieczerzy o żywszych barwach, z widocznymi stopami pod stołem i imionami apostołów wypisanymi łacińskimi wersalikami wzdłuż dolnej krawędzi.

Drugą wskazówką jest rysunek sangwiną w Gallerie dell’Accademia w Wenecji, z imionami wypisanymi nad dziewięcioma z dwunastu głów i z Judaszem wciąż siedzącym samotnie po drugiej stronie stołu. Badacze spierają się, czy to w ogóle dzieło Leonarda. Tak czy inaczej rysunek pokazuje dawny układ, który artysta odrzucił.

Notatniki samego Leonarda dają nam coś lepszego niż imiona. Dają nam gesty. Na stronie notatek, pisanych gdy planował ścianę, opisał, co mają robić jego postacie. „Jeden, który pił, zostawił kielich na swoim miejscu i zwrócił głowę ku mówiącemu”. Inny splata palce i z surowo zmarszczonymi brwiami odwraca się do towarzysza. Inny otwiera dłonie, pokazuje ich wnętrze i ze zdumienia unosi ramiona aż do uszu. Inny szepcze sąsiadowi do ucha, a sąsiad odwraca się, żeby go wysłuchać, trzymając w jednej ręce nóż. Nie każda linijka trafiła na ścianę. Wiele jednak tak, i właśnie dlatego wiadomo, że obraz jest scenariuszem.

Znaczenie Ostatniej Wieczerzy: jedno zdanie, trzynaście reakcji

Ten moment pochodzi z Ewangelii. Podczas wieczerzy paschalnej Jezus mówi do Dwunastu: „Jeden z was mnie zdradzi”. W Ewangelii Jana Piotr daje znak Janowi, uczniowi spoczywającemu najbliżej Jezusa, by zapytał, o kogo chodzi. Mateusz dodaje, że apostołowie zaczęli pytać jeden po drugim: „Czy to ja, Panie?”.

Leonardo maluje pół sekundy po tym, jak zdanie padło. Chrystus przestał mówić. Jego usta są jeszcze lekko otwarte. Wokół niego wstrząs rozchodzi się jak kręgi na wodzie i rozbija stół na cztery fale po trzech.

To jest wielka idea i to dlatego każda późniejsza Ostatnia Wieczerza trochę przypomina tę. Przed Leonardem florenccy malarze ustawiali apostołów w spokojnym rzędzie, dawali im aureole i sadzali Judasza na stołku po niewłaściwej stronie stołu, żeby nikt go nie przeoczył. Leonardo posadził Judasza z powrotem wśród przyjaciół. Zdjął aureole. Sprawił, że zdrajca zdradza się tak, jak robi to winny w zatłoczonym pokoju: wzdrygając się. To wzdrygnięcie jest znaczeniem. To nie jest przede wszystkim obraz sakramentu. To obraz tego, co jedno zdanie robi z pokojem.

Bartłomiej, Jakub i Andrzej: koniec stołu zrywa się z miejsc

Zacznijcie od skrajnej lewej. Bartłomiej stoi, obie dłonie oparł mocno o obrus i pochyla się ku środkowi, jakby nie dosłyszał. Jest jedynym apostołem na tym końcu, który stoi wyprostowany, i jest klamrą zamykającą kompozycję z lewej.

Detal lewego końca stołu: stojący apostoł w błękicie wsparty na stole, młody mężczyzna za nim i siwobrody apostoł w żółci unoszący obie dłonie.

Obok niego, na wpół zasłonięty, jest Jakub Mniejszy, nazywany też Jakubem, synem Alfeusza. To ten cichy. Widać głównie jego twarz i rękę, która sięga za Andrzejem, by dotknąć pleców Piotra, jakby mówił: zapytaj jego.

Andrzej, starszy mężczyzna z siwą brodą, w żółci, unosi obie dłonie wnętrzem na zewnątrz. To niemal dokładnie gest z notatki Leonarda o człowieku, który pokazuje dłonie i wzrusza ramionami. W każdym języku znaczy to samo. To nie ja.

Judasz: sakiewka, sól i cień

Druga grupa to ta, dla której wszyscy przychodzą, i jest ciasno ściśnięta. Judasz, Piotr i Jan to trzy głowy na szerokości jednego ramienia.

Detal z trzema apostołami: mężczyzna o ciemnej twarzy, z profilu, odchylający się od stołu z małą sakiewką w dłoni, stary siwowłosy mężczyzna napierający za nim z nisko trzymanym nożem i młody, blady apostoł odchylający się ze spuszczonym wzrokiem.

Judasz to mężczyzna z twarzą w cieniu. Światło na obrazie pada z lewej, z tej samej strony co prawdziwe okna refektarza, i oświetla każdą twarz w jego grupie poza jego własną. Jest też jedynym, który się odchyla, gdy wszyscy wokół pochylają się do przodu. Jego prawa dłoń zaciska się na małej sakiewce. To wspólna kasa. W Ewangelii Jana Judasz przechowywał wspólne pieniądze, a sakiewkę odczytywano też jako trzydzieści srebrników, które wziął od kapłanów.

Jest także jedynym z łokciem na stole, a ten łokieć narobił szkód. Przewrócił solniczkę. Rozsypana sól już wtedy była złym znakiem, a sól dzielona przy stole oznaczała lojalność, więc przewrócona solniczka przy łokciu zdrajcy mówi to, czego obraz nie mówi na głos. Na dzisiejszej ścianie bardzo trudno ją dostrzec. Farba w tym miejscu jest jedną z ofiar pięciu stuleci.

Jest jeszcze jedna wskazówka, i to najsprytniejsza. Spójrzcie wzdłuż stołu w stronę Chrystusa. Lewa dłoń Judasza sięga po tę samą misę, ku której zmierza prawa dłoń Chrystusa. W Ewangelii Mateusza Jezus wskazuje zdrajcę właśnie tak: „Ten, który ze mną rękę zanurza w misie, on mnie zdradzi”. Leonardo nie potrzebował stołka po niewłaściwej stronie stołu. Potrzebował dwóch dłoni.

Nóż Piotra i ręka, która nie jest zagadką

Piotr to stary mężczyzna o siwych włosach napierający za Judaszem. Lewą dłoń trzyma na ramieniu Jana, a twarz ma tuż przy jego uchu. Robi dokładnie to, co według Ewangelii Jana zrobił: nakłania Jana, by zapytał Jezusa, kto jest zdrajcą.

Jego prawa ręka jest nisko przy biodrze, wykręcona do tyłu, i trzyma nóż ostrzem na zewnątrz. Ludzie, którzy widzą obraz po raz pierwszy, często uznają, że ta ręka nie należy do nikogo, że to unosząca się w powietrzu dłoń z bronią. Prześledźcie ramię, a okaże się, że to ręka Piotra, niezręcznie wygięta za plecami Judasza. Nóż jest zapowiedzią. Kilka godzin później, w Ogrodzie Oliwnym, Piotr dobędzie miecza i odetnie ucho słudze arcykapłana.

Piotr, człowiek, który przed świtem trzykrotnie zaprze się Chrystusa, siedzi tuż za człowiekiem, który go zdradzi. Leonardo umieścił zdrajcę i tego, który się zaprze, obok siebie.

Czy to Maria Magdalena? Nie, i oto dlaczego

Jan siedzi najbliżej Chrystusa, po jego prawicy. Jest młody, bez zarostu, ma długie włosy i spuszczone oczy, i odchyla się od Jezusa w stronę Piotra. W 2003 roku w powieści Dana Browna Kod Leonarda da Vinci jeden z bohaterów twierdzi, że ta postać to Maria Magdalena, a przestrzeń w kształcie litery V między nią a Jezusem jest tajnym symbolem. Miliony czytelników poszły sprawdzić.

Historycy sztuki są w tej sprawie spokojni i jednomyślni. To Jan. Florenccy malarze przedstawiali go tak od stulecia: jako najmłodszego ucznia, o gładkiej twarzy i miękkich włosach, często śpiącego na piersi Chrystusa, bo Ewangelia nazywa go uczniem, którego Jezus miłował. Leonardo kształcił się we Florencji. Jego publiczność rozpoznałaby ten typ w sekundę.

Jest też prosty test. Policzcie osoby przy stole. Jest ich trzynaście: Chrystus i dwunastu mężczyzn. Jeśli postać obok Jezusa to Maria Magdalena, to na Ostatniej Wieczerzy brakuje jednego z dwunastu apostołów, a brakującym jest Jan, uczeń, którego Ewangelia umieszcza tej nocy tuż u boku Chrystusa. Przestrzeń między nimi nie jest szyfrem. To Jan robi to, co mówi tekst: nachyla się, by usłyszeć Piotra.

Twarz, której Leonardo, jak mówił, nie potrafił skończyć

Chrystus siedzi sam pośrodku, a Leonardo daje mu dwie rzeczy, których nie dostaje nikt inny. Pierwszą jest przestrzeń. Po obu jego stronach jest wyraźna przerwa, więc jego ciało tworzy spokojny trójkąt w pokoju pełnym ruchu. Drugą jest okno. Jasny otwór za jego głową, zwieńczony łukiem, obramowuje jego twarz tak, jak dawniej robiła to aureola.

Detal środka obrazu: Chrystus w czerwonej szacie i niebieskim płaszczu, z przechyloną głową, w ramie jasnego środkowego okna z pejzażem w tle, z dłońmi otwartymi na białym obrusie.

Wszystkie linie pomieszczenia biegną do jego głowy. Belki stropu, gobeliny na bocznych ścianach, krawędzie stołu: podążcie za którąkolwiek, a traficie do prawej skroni Chrystusa. Podczas współczesnej konserwacji konserwatorzy odnotowali w tym miejscu mały otwór, a zwykłe wyjaśnienie głosi, że Leonardo wbił tam gwóźdź i rozpinał od niego sznurki, by wyznaczyć linie perspektywy na przygotowanej ścianie. Niezależnie od tego, czy historia z gwoździem jest całkiem ścisła, efekt nie budzi wątpliwości. Wzrok wciąż wraca do tej twarzy.

Giorgio Vasari, pisząc w 1550 roku, twierdzi, że Leonardo zostawił głowę Chrystusa niedokończoną, bo nie wierzył, że zdoła nadać jej boskość, jakiej wymagała. Vasari opowiada też najbardziej znaną historię o tym zamówieniu. Przeor klasztoru, zmęczony widokiem stojącego bezczynnie Leonarda, poskarżył się księciu Ludwikowi Sforzy. Leonardo wyjaśnił księciu, że wciąż szuka twarzy dość nikczemnej dla Judasza, a jeśli żadnej nie znajdzie, zawsze może użyć twarzy przeora. Przeor przestał się skarżyć. To dobra historia. Dziewiętnastowieczny wydawca notatników Leonarda, Jean Paul Richter, uważał ją za równie bezpodstawną, co nieprawdopodobną, więc cieszcie się nią tak, jak cieszy się większością Vasariego.

Tomasz, Jakub i Filip: niedowiarek, szok, protest

Po lewej stronie Chrystusa trzecia grupa wzbiera i napiera w jego stronę.

Detal z trzema apostołami na prawo od Chrystusa: brodaty mężczyzna unoszący palec wskazujący, drugi brodaty apostoł w zieleni z rozrzuconymi ramionami i młody apostoł w czerwieni, stojący z dłońmi przyciśniętymi do piersi.

Tomasz to mężczyzna z tyłu, z jednym palcem wskazującym uniesionym w górę. Po dłoniach Chrystusa to najsłynniejszy palec na obrazie i żart, który pierwsi widzowie od razu by zrozumieli. To Tomasz niewierny, apostoł, który po Zmartwychwstaniu odmówi uwierzenia, dopóki nie włoży tego samego palca w rany Chrystusa. Tutaj już wskazuje w górę, już zadaje pytanie.

Jakub Większy, brodaty mężczyzna w zieleni tuż przy Chrystusie, rozrzucił ramiona w przerażeniu. Odchyla się od stołu, jakby zdanie go odepchnęło. Za nim Filip stoi, młody, w czerwonej szacie, z obiema dłońmi przyciśniętymi do piersi. Całe jego ciało zadaje pytanie z Ewangelii Mateusza: Czy to ja, Panie? To jedyny apostoł, który wydaje się bardziej zraniony niż zaskoczony.

Mateusz, Tadeusz i Szymon: narada na końcu stołu

Ostatnia grupa na skrajnej prawej niemal odwróciła się od dramatu plecami. Ci trzej spierają się między sobą.

Detal prawego końca stołu: młody apostoł w błękicie wyciągający obie ręce ku środkowi, a jednocześnie odwracający głowę, siwobrody apostoł w pomarańczowym i starszy, łysy apostoł w bieli, z profilu na końcu stołu, z otwartymi dłońmi.

Mateusz, młody, w błękicie, robi dwie rzeczy naraz. Jego ręce wyciągają się do tyłu ku Chrystusowi, obie dłonie wskazują na niego, a głowa obraca się do dwóch starszych mężczyzn obok. To on przekazuje wieści: słyszeliście, co on właśnie powiedział? Juda Tadeusz, siwobrody mężczyzna pośrodku, zwrócił się do Szymona z uniesioną dłonią, a jego spojrzenie jest podejrzliwe. Szymon Gorliwy, na samym końcu stołu, z profilu i w bieli, wyciąga otwarte dłonie. Chce wyjaśnienia i go nie dostanie.

Zauważcie, jak zamyka się kompozycja. Bartłomiej stoi wyprostowany jak struna na lewym końcu. Szymon siedzi pewnie na prawym. Między tymi dwiema klamrami wszystko jest w ruchu.

Co naprawdę leży na stole

Spójrzcie na talerze. Przez długi czas jedzenie na stole było zbyt zabrudzone, by dało się je odczytać, i zakładano, że to zwykły chleb i może jagnię. Po konserwacji historyk sztuki John Varriano przyjrzał się z bliska półmiskom i dowodził, że na niektórych leżą kawałki grillowanego węgorza z plastrami pomarańczy. Nie wszyscy akceptują węgorza. Główna konserwatorka, Pinin Brambilla Barcilon, wolała mówić po prostu o rybie. Tak czy inaczej, to nie jest baranek paschalny, i przypomina to, że Leonardo osadził świętą historię przy czymś, co bardzo przypomina mediolańską kolację.

Dlaczego Ostatnia Wieczerza Leonarda zaczęła umierać od razu

Oto część tej historii, w którą trudno uwierzyć. Najczęściej kopiowana ściana świata rozpadała się niecałe dwadzieścia lat po ukończeniu.

Problemem była metoda Leonarda. Prawdziwy fresk maluje się szybko, na mokrym tynku, po kawałku dziennie, a farba staje się częścią ściany. Leonardo nie chciał pracować szybko. Chciał przyjść w południe, dodać jedno pociągnięcie i przez tydzień nabierać dystansu. Zagruntował więc suchą ścianę warstwą gipsu, smoły i mastyksu i malował na niej temperą i olejem, tak jak maluje się na desce. Pozwalało mu to pracować jak Leonardo. Oznaczało też, że farba leżała na ścianie, a nie w niej, na wilgotnej ścianie w jadalni obok kuchni.

W 1517 roku farba już się łuszczyła. W 1556 roku Vasari opisał obraz jako bezładną plątaninę plam. W 1652 roku zakonnicy przebili drzwi przez dolną część ściany, zabierając przy tym stopy Chrystusa. Łukowaty zarys tych drzwi wciąż widać pod stołem na każdym zdjęciu. Francuskie wojska rewolucyjne urządziły w refektarzu w 1796 roku stajnię i zbrojownię. W nocy 15 sierpnia 1943 roku alianckie bomby trafiły w klasztor i zawaliły znaczną część refektarza. Ściana z Ostatnią Wieczerzą przetrwała, podparta workami z piaskiem i rusztowaniami.

Potem przyszło czyszczenie. W latach 1978-1999 Pinin Brambilla Barcilon spędziła przy ścianie dwadzieścia jeden lat, usuwając stulecia przemalowań, kleju i brudu i wypełniając ubytki stonowaną akwarelą, by nie udawały Leonarda. Obraz udostępniono ponownie 28 maja 1999 roku. Krytycy, podobnie jak w przypadku sklepienia Kaplicy Sykstyńskiej, narzekali, że to, co zostało, jest cienkie i blade. Obrońcy odpowiadają, że to, co zostało, jest przynajmniej Leonarda. Jedno i drugie jest prawdą. To, co widzicie w Mediolanie, jest ruiną, a mimo to najżywszym obrazem tłumu, przed jakim kiedykolwiek staniecie.

Zbliżenie środka Ostatniej Wieczerzy tak, jak wygląda dziś na ścianie: łuszcząca się, nakrapiana powierzchnia malarska z Chrystusem, Janem i Piotrem, z białym obrusem i górą zamurowanych drzwi poniżej.

Gdzie jest Ostatnia Wieczerza? Wciąż na swojej ścianie w Mediolanie

Nigdy jej nie przenoszono. Ostatnia Wieczerza Leonarda jest namalowana na ścianie szczytowej refektarza, czyli jadalni zakonników, w dominikańskim klasztorze Santa Maria delle Grazie w Mediolanie, przy Piazza di Santa Maria delle Grazie 2. Ma około 4,6 metra wysokości i 8,8 metra szerokości. Książę Ludwik Sforza, władca Mediolanu, zapłacił za nią w ramach przebudowy kościoła, w którym miały spocząć grobowce jego rodu. Leonardo pracował nad nią od około 1495 roku, a na początku 1498 roku była gotowa. Ludwik, który wynagrodził go pobliską winnicą, w następnym roku stracił Mediolan na rzecz Francuzów.

Miejsce działa jako Museo del Cenacolo Vinciano, od grudnia 2024 roku zarządzane przez Pinacoteca di Brera. W chwili pisania tego tekstu jest otwarte od wtorku do niedzieli w godzinach 8:15-19:00, z ostatnim wejściem o 18:45, a w poniedziałki zamknięte. Rezerwacja jest obowiązkowa, przez oficjalną stronę cenacolovinciano.org, która przekierowuje do sklepu Vivaticket muzeum. Bilet normalny kosztował dotąd 15 euro, z ulgowym dla osób w wieku 18-25 lat i bezpłatnym wstępem dla niepełnoletnich, którzy jednak także muszą zrobić rezerwację. Bilety udostępnia się w pulach co trzy miesiące, a na wiosnę i lato potrafią zniknąć w ciągu kilku godzin, więc moment otwarcia sprzedaży na kolejny kwartał to moment na rezerwację. Ceny i godziny się zmieniają, dlatego przed wizytą sprawdźcie oficjalną stronę.

Sama wizyta jest ściśle uregulowana. Wchodzi się w grupie do czterdziestu osób, przez szklane komory filtrujące powietrze, i ma się piętnaście minut w refektarzu. Potem wchodzi następna grupa. Ludzie, którzy przelecieli dla tego ocean, często są zaskoczeni, jak szybko to mija.

Za waszymi plecami, na przeciwległej ścianie, jest drugi obraz, do którego większość zwiedzających zapomina się odwrócić: Ukrzyżowanie sygnowane i datowane na 1495 rok przez Giovanniego Donata da Montorfano. W jego dolnych narożnikach, niemal zatarte, widnieją klęczące portrety Ludwika, jego żony Beatrice d’Este i ich dwóch synów, które według muzeum prawdopodobnie dodał sam Leonardo. Podobnie jak Wesele w Kanie Veronesego, Ostatnia Wieczerza powstała dla sali, w której jedli mnisi. W pełni nabiera sensu dopiero wtedy, gdy wyobrazicie sobie pod nią zakonników jedzących przy swoich długich stołach.

Na co patrzeć przez piętnaście minut

Piętnaście minut wystarczy, jeśli nie spędzicie pierwszych pięciu na robieniu zdjęć. Stańcie daleko od ściany, tak by wszystkie trzynaście postaci zmieściło się w polu widzenia naraz, i przejdźcie przez nie w tej kolejności.

Po pierwsze, znajdźcie Judasza po świetle, nie po twarzy. Tylko on jest w cieniu. Potem znajdźcie jego sakiewkę i lewą dłoń sięgającą po misę, po którą sięga Chrystus.

Po drugie, prześledźcie ramię Piotra aż do noża za plecami Judasza.

Po trzecie, znajdźcie palec Tomasza i dłonie Filipa na jego piersi, i zauważcie, że grupa po lewej stronie Chrystusa cała porusza się ku niemu, a grupa po jego prawej cała się od niego odchyla.

Po czwarte, spójrzcie pod stół na łuk dawnych drzwi. Tam były kiedyś stopy Chrystusa. Kopia z Ponte Capriasca wciąż je ma.

W sali nie ma żadnych podpisów na ścianie, a zegar tyka przez cały czas. Chiaro powstało właśnie z myślą o takim krótkim oknie: sfotografujcie ścianę, a dwanaście imion wróci w tej kolejności, w jakiej na nie patrzycie, ze wskazaną sakiewką Judasza i nożem Piotra, póki jeszcze macie czas, by je znaleźć. Jeśli wolicie papier, zostawcie ponumerowaną legendę z góry otwartą w telefonie.

Jeśli planujecie podróż śladami Leonarda, mediolańska ściana naturalnie łączy się z portretem, który zaczął kilka lat później we Florencji, tym, który stał się najsłynniejszym obrazem świata. A jeśli chcecie zobaczyć, jak twarz Leonarda wyglądała w oczach malarzy, którzy go czcili, Rafael nadał ją Platonowi w Szkole ateńskiej, namalowanej w Rzymie mniej więcej dziesięć lat po ukończeniu Ostatniej Wieczerzy. Więcej obrazów rozszyfrowanych postać po postaci znajdziecie w zestawieniu Słynne obrazy, każda postać rozpoznana.

Malarz Bandella, ten, który godzinami stał przed ścianą ze skrzyżowanymi rękami, nie tracił czasu. Czekał, aż zdanie dotrze do każdej twarzy, jednej po drugiej. Pięćset lat i jedną bombę później wciąż dociera.