
17 Temmuz 1816 sabahı, Batı Afrika kıyılarının açığında tahta bir sal üzerindeki on beş adam bir yelken gördü. On üç gündür denizde sürükleniyorlardı. Sal serbest bırakıldığında üzerinde en az 147 kişi ayakta duruyordu. El salladılar. Sonra gemi gözden kayboldu. O an, geminin görülüp sonra kaybedildiği o an, Medusa’nın Salı’dır.
Geride kalan adamlar bir isyanla çarpışmış, ölüleri yemiş ve sekizinci gün en zayıf arkadaşlarını denize atmışlardı. Ellerinde, yetki sahibi hiç kimsenin anlatılmasını istemediği bir hikâye vardı.
Onu Théodore Géricault anlattı. Tabloyu bitirdiğinde yirmi yedi yaşındaydı. Üzerinde on sekiz ay çalıştı, kurtulanlarla konuştu, salın bir maketini yaptı ve atölyesini bir hastane morgundan gelen beden parçalarıyla doldurdu. Tabloyu 1819 Paris Salonu’nda bilerek seçilmiş renksiz bir adla, Bir Deniz Kazası Sahnesi adıyla sergiledi. Kimse kanmadı. Fransa’da herkes bunun hangi deniz kazası olduğunu ve kimin suçu olduğunu biliyordu.
Tablo neredeyse beş metre yüksekliğinde ve yedi metreden geniş. Ön plandaki figürler gerçek boyuttan büyük. Bugün Louvre’da, Mona Lisa’ya kısa bir yürüyüş mesafesindeki kırmızı bir salonda asılı ve önünden geçenlerin çoğu, içindeki adamların birer adı olduğundan habersiz.
Medusa’nın Salı, figür figür

Görseldeki numaralar bu anahtarla eşleşiyor. Géricault kimin kim olduğuna dair hiçbir liste yayımlamadı; bu yüzden bu tanımlamaların bir kısmı geleneğe ve arkadaşlarının sonradan anlattıklarına dayanıyor. Böyle olduğu yerde tablo bunu belirtiyor.
| # | Figür | Nerede bulunur | Kim poz verdi ya da kim olduğu |
|---|---|---|---|
| 1 | Dalga | En solda, yelkenin arkasında yükseliyor | Salın uzaklaştığı tehdit |
| 2 | Yelken ve direk | Merkezin solunda | Fırkateynin serenlerinden yapılmış; yelken salı kurtarma gemisinden uzağa sürüklüyor |
| 3 | Baba | Sol altta, kırmızı bir bez içinde, eli başında | İsimsiz; çoğu zaman Dante’nin Kont Ugolino’sunun bir yankısı olarak okunur |
| 4 | Ölü oğul | Babanın dizlerinin üzerinde | İsimsiz |
| 5 | Kenardaki bir ceset | En solda, başı geriye düşmüş, bacakları suda | Géricault’nun morg örneklerinden incelediği birkaç bedenden biri |
| 6 | Yüzüstü genç | Ön planın ortasında, bir kolu uzanmış | Eugène Delacroix’nın bu figür için poz verdiği söylenir |
| 7 | Direğin dibindeki adamlar | Merkezin solunda, gölgede | Geleneğe göre aralarında kurtulanlardan Henri Savigny ve Alexandre Corréard var |
| 8 | Ufku işaret eden adam | Ortada, kolu uzanmış, geriye bakıyor | Çoğu zaman Corréard olarak tanımlanır; bu kesin değil |
| 9 | Jean Charles | Piramidin tepesinde, bir fıçının üstünde ayakta | Siyahi bir mürettebat üyesi ve gerçek bir kurtulan; modeli Joseph olarak bilinen Haitili bir adamdı |
| 10 | Beyaz bez sallayan adam | Sağda, Jean Charles’ın yanında | İsimsiz |
| 11 | Argus | Ufukta, bezin sağında | On beş kurtulanı kurtaran brik |
| 12 | Denize kayan bir beden | Sağ altta, beyaz bir çarşafa sarılı | İsimsiz |
On üç günde Medusa’nın Salı’nın hikâyesi
Méduse, Fransız Donanması’na ait bir fırkateyndi. Haziran 1816’da Rochefort’tan, İngiltere’nin Napolyon Savaşları’ndan sonra Fransa’ya henüz geri verdiği bir koloni olan Senegal’deki Saint-Louis’ye doğru yola çıktı. Gemide, koloninin yeni valisi Julien-Désiré Schmaltz ve ailesi, memurlar, askerler ve yerleşimciler dahil yaklaşık dört yüz kişi vardı.
Kaptanı Hugues Duroy de Chaumareys’ydi. Yirmi yıldır neredeyse hiç denize çıkmamış, sürgünden dönmüş bir kralcıydı. Komutayı, yeniden kurulan Bourbon monarşisinin ilk yıllarında pek çok insanın pek çok şeyi elde ettiği yolla almıştı: Devrim sırasında doğru tarafta durmuş olarak. Méduse’nün konvoyun geri kalanından öne geçmesine izin verdi. Hiçbir şeyin seyrüseferine karışmaması gereken Richefort adlı bir yolcunun tavsiyelerini dinledi. Ve 2 Temmuz 1816’da, açık havada, gemiyi bugünkü Moritanya kıyılarının açığındaki bir kum sığlığı olan Arguin Bankı’na oturttu.
Geminin filikaları yaklaşık 250 kişi taşıyabiliyordu. Geri kalanlar, fırkateynin direklerinden ve kalaslarından bağlanarak yapılmış, yaklaşık yirmi metre uzunluğunda ve yedi metre genişliğinde bir sala bindi. Üzerinde en az 146 erkek ve bir kadın vardı. O kadar aşırı yüklüydü ki suyun altında ilerliyordu ve ortada duranlar belden aşağısı denizde duruyordu. Filikaların onu kıyıya çekmesi gerekiyordu. Birkaç mil içinde çekme halatları bırakıldı. Halatı ilk kimin çözdüğü konusunda anlatılar birbirini tutmuyor, ama sonucu kimse tartışmıyor. Filikalardaki subaylar uzaklaştı ve sal, bir torba peksimet, iki fıçı su ve altı fıçı şarapla açık Atlantik’te kaldı.

İlk gece yaklaşık yirmi adam öldürüldü ya da kendini suya bıraktı. Sonra isyan geldi. Şaraptan sarhoş olmuş askerler ve denizciler bağları kesip salı batırmaya çalıştı, subaylar da onlarla kılıçla dövüştü. Dördüncü güne gelindiğinde altmış yedi kişi hayattaydı. O sırada bazıları ölüleri yemeye başlamıştı. Sekizinci gün en dayanıklılar erzakın yetmeyeceğine karar verdi ve zayıfları ve yaralıları denize attı. Geriye on beş kişi kaldı.
Aynı konvoydan bir brik olan Argus, onları 17 Temmuz’da tesadüfen buldu. Kurtulanlar onu bir kez görmüş ve gözden kayboluşunu izlemişti. İki saat sonra geri döndü. On beş kişiden beşi kurtarılmalarından sonraki birkaç gün içinde öldü. Bunlardan biri, Géricault’nun tablosunun tepesine koyacağı adam Jean Charles’tı.
İki kurtulan, bir kitap ve bir skandal
Fransız hükümeti bütün bu meselenin unutulmasını isterdi. Unutulmadı.
Geminin cerrahı Henri Savigny on beş kişiden biriydi. Raporu, 13 Eylül 1816’da onu yayımlayan Journal des débats gazetesine ulaştı. Yamyamlığı ve terk edilişi basılı hale getirdiği için büyük yankı uyandırdı. Savigny ardından bir başka kurtulan, mühendis ve coğrafyacı Alexandre Corréard ile birlikte ayrıntılı bir anlatı yazdı. Kitapları Naufrage de la frégate la Méduse (Méduse Fırkateyninin Batışı) baskı üstüne baskı yaptı. Corréard kitap için salın planını çizdi.
Chaumareys 1817’de divan-ı harpte yargılandı. Salı terk etmekten beraat etti, beceriksizlikten ve herkes inmeden gemisini terk etmekten mahkûm edildi ve üç yıl hapis cezası aldı. O dönem pek çok kişi ucuz kurtulduğunu düşündü. Liberal muhalefet için kaza bir meseldi: Sadakati yüzünden atanmış beceriksiz bir aristokrat, ülkeyi kum sığlığına oturtuyor ve kendini kurtarıyor.
Kendi parası olan ve devletten hiçbir sipariş almamış genç bir ressamın hayatının en büyük tablosunu bu konuya ayırmaya karar verdiği ortam buydu.
Saçlarını kazıtan ressam

Théodore Géricault 1791’de Rouen’da doğdu. Zengin, yakışıklı ve atlara tutkundu; 1812’de Salon’da bir süvari subayı tablosuyla çoktan adını duyurmuştu. Ayrıca Michelangelo’yu dikkatle incelediği İtalya’dan ve amcasının karısıyla yaşadığı, kadının hamile kalmasıyla sonuçlanan bir ilişkiden yeni dönmüştü. Kendini içine gömebileceği kadar büyük bir konuya ihtiyacı vardı.
1818’in başında Savigny ve Corréard ile tanıştı. Onlarla görüştü, kitaplarını okudu ve onlarla ve üçüncü bir kurtulan, geminin marangozu Lavillette ile birlikte salın ölçekli bir maketi üzerinde çalıştı. Hikâyenin resmedebileceği her aşamasının eskizini yaptı: isyan, yamyamlık, kurtarılış. Hepsini reddetti.
Sonra ölümün peşine düştü. Beaujon hastanesinin karşısında bir atölye tuttu ve ölmekte olan hastaları çizdi. Kesilmiş uzuvları atölyesine getirip çürüdükçe resmetti. Bir akıl hastanesinden ödünç aldığı kesik bir başı iki hafta boyunca çizdiği söylenir. Ziyaretçiler kokudan şikâyet ediyordu.
Kasım 1818’den Temmuz 1819’a kadar Faubourg du Roule’daki atölyesinde neredeyse yaşadı. Dışarı çıkmaya özenmesin diye saçlarını kazıttı. Tabloyu sekiz ayda bitirdi.
Arkadaşlarını model olarak kullandı, kurtulanları da kullandı. Corréard, Savigny ve Lavillette’in üçü de poz verdi. On sekiz yaşındaki asistanı Jamar, bedenlerin birçoğu için çıplak poz verdi. Yalnızca Joseph olarak bilinen Haitili bir model, fıçının üstündeki adam da dahil olmak üzere siyahi figürlerin en az ikisi için poz verdi. Ve sonradan Halka Yol Gösteren Özgürlük’ü yapacak olan Eugène Delacroix adlı genç bir sanat öğrencisi, salın ortasında bir kolu uzanmış halde yüzüstü yatan genç için poz verdi.
Salda kim kimdir, aşağıdan yukarıya
Tabloyu okumanın yolu, Géricault’nun onu kurduğu yoldur: aşağıdaki ölülerden yukarıdaki canlılara.

Sol alttan başlayın. Kırmızı bir beze sarınmış yaşlı bir adam başını eline dayamış oturuyor. Dizlerinin üzerinde genç bir adamın çıplak bedeni yatıyor. Yaşlı adam ufka bakmıyor. Tablodaki umudunu yitirmiş tek figür o. Eleştirmenler onu, Dante’nin Cehennem’inde oğullarının açlıktan ölüşünü izleyen tutsak Kont Ugolino’yla ilişkilendirmiştir ve Géricault bu hikâyeyi biliyordu. İnsanların ölüleri yediği bir salda bu gönderme süs değildir.
Etrafında bedenler var. Biri en solda, başı geriye düşmüş, bacakları denizde sürüklenerek yatıyor. Bir diğeri sağ altta, yarısı bir çarşafla örtülü, kalaslardan kayıyor. Bunlar morgdan çıkan figürler. Tenleri canlılarınkinden farklı renkte, yeşilimsi ve gri; Géricault onları, çoğu ressamın yüzlere gösterdiği dikkatle resmetti.

Ön planın ortasında genç bir adam, kolunu bir kirişin üzerine uzatmış, yüzüstü yatıyor. Bu, Delacroix’nın poz verdiği söylenen figür. Delacroix o sırada yirmi yaşlarındaydı. Sonradan, bitmemiş tuvalin onu öyle sarstığını, atölyeden fırlayıp eve kadar koştuğunu anlatmıştı. On bir yıl sonra kendi büyük siyasi tablosunu yaptı ve o da aynı salonda asılı.

Yukarı ve sola, direğin dibinde gölgede duran adamlara çıkın. Gelenek, kitabı yazan iki adamı, Savigny ile Corréard’ı, canlı modelden resmedilmiş olarak buraya yerleştirir. En sık Corréard olarak adlandırılan figür, önde kolunu ufka doğru uzatmış, sanki onlara haber verecekmiş gibi ötekilere dönen adamdır. Géricault onları adlandırmadı ve rehber kitaplardaki tanımlamalar farklılık gösteriyor. Kesin olan şu: Kazayı kamuoyuna duyuran iki adam bu tuval resmedilirken onun önünde durdu ve yüzleri tuvalin üzerinde.
Fıçının üstündeki adam

Bedenleri sağa ve yukarıya doğru izleyin; adam adam üstüne tırmanarak boş bir fıçının üstünde duran tek bir figüre ulaşırlar. Onu arkadan görüyoruz. Başının üzerinde bir bez sallıyor. Tablonun en yüksek noktası ve gözünüzün varacağı son yer o.
O, on üç güne dayanan ve kurtarılmasından kısa süre sonra ölen siyahi mürettebat üyesi Jean Charles. Géricault onu Haitili model Joseph’ten resmetti. 1819’da Fransız köle ticareti resmen yasaklanmıştı, ama Fransız köle gemileri hâlâ sefer yapıyordu ve Senegal, Méduse’nün gitmekte olduğu koloniydi. Aralarında Klaus Berger ve Diane Chalmers Johnson’ın da bulunduğu bazı araştırmacılar, bir siyahi adamı tablonun zirvesine, herkesin umudunu taşıyan figür olarak koymanın bilinçli bir kölelik karşıtı açıklama olduğunu savunur ve bunun planlandığının kanıtı olarak Géricault’nun Joseph’e ait ilk eskizlerini ve portre etütlerini gösterir. Başkaları ise buna siyasi bir program yüklemek konusunda daha temkinlidir. Her halükârda, dönemin büyük Salon tabloları arasında tepedeki adamın, herkesin uzandığı kişinin siyahi olduğu başka bir örnek düşünmek zor.
Yanında başka bir adam beyaz bir bez sallıyor. Onların altında bir kalabalık kollarını yukarı uzatıyor. Tablonun bütün yönü, sol alttaki, pes etmiş babadan sağ üstteki, pes etmemiş fıçıdaki adama doğru akıyor.
Analiz: iki piramit ve zar zor görünen bir gemi

Kompozisyonun her analizi iki üçgenle başlar. Birincisi, halatlarıyla birlikte sola doğru geriye yaslanan direk. İkincisi, aşağıdaki ölülerden tepedeki Jean Charles’a yükselen insan yığını. İkisi birbirine yaslanıyor. Direk ve yelken salı bir yöne, soldaki dalgaya doğru çekiyor. Bedenler ise öteki yöne, sağ kenara, ufka doğru zorlanıyor.
Şimdi gemiyi bulun. Beyaz bezin sağına, ufuk çizgisine bakın. Yedi metreden geniş bir tuval üzerinde birkaç santimetre yüksekliğinde minicik gri bir şekil var. İşte bu Argus. Pek çok ziyaretçi onu hiç görmez.
Asıl mesele de bu. Géricault kurtarılışı, yakına gelmiş bir brik ve aşağı uzanan denizcilerle resmedebilirdi. Bunun yerine kurtulanların gemiyi ilk gördüğü ve geminin onları görüp görmediğini bilmedikleri anı seçti. Gerçek hikâyede gemi uzaklaşıp gitti. Tablo kurtulanları umutla umutsuzluğun aynı şey olduğu anda dondurur. Sembolizm gizli değildir. Subayları tarafından terk edilmiş insanlarla dolu bir sal, durmayabilecek bir gemiye el sallıyor; hem de onları orada bırakan adamların yönettiği bir ülkede.
Tarihçi Jules Michelet bunu hâlâ alıntılanan tek bir cümleyle söyledi: Bütün toplumumuz Medusa’nın salındadır.
Neyi değiştirdiğini gösteren eskiz

Louvre, Géricault’nun Sal için yaptığı yağlıboya eskizlerden birine de sahip. Onu son haliyle yan yana koyduğunuzda verdiği kararları görebilirsiniz. Eskizde sal daha çok yandan görülüyor, dalgalar daha yeşil ve daha hırçın, bedenler daha az ve daha açık renkli. Son tabloda Géricault sizi içeri çekti. Sal size doğru eğiliyor, kalaslar çerçevenin alt kenarından taşıyor ve ön plandaki ölüler üzerlerine basabileceğiniz kadar yakın. Salı güvenli bir mesafeden izlemiyorsunuz. Onun üzerindesiniz.
Işığı da kıstı. Son tablo kahverengi, siyah ve hastalıklı tenlerden oluşuyor; bir Caravaggio gibi tek yandan aydınlatılmış. Bunun bir kısmı kasıtlıydı. Bir kısmı ise zamanın işi.
Medusa’nın Salı tablosu neden giderek kararıyor
Géricault bol miktarda bitüm kullandı; kadifemsi ve zengin bir dokuyla sürüldüğü için kendi kuşağındaki ressamların çok sevdiği, katran benzeri kahverengi bir pigment. Ama öyle kalmıyor. Zamanla bitüm kararır, büzülür, çatlar ve hiçbir zaman tamamen kurumaz. Sal’ın geniş bölümleri bugün 1819’dakinden çok daha karanlık ve gölgelerdeki bazı ayrıntılar bugün güçlükle seçilebiliyor.
Louvre 1859’da tuvalin durumundan o kadar endişeliydi ki, orijinalin kaybolması ihtimaline karşı iki ressama, Pierre-Désiré Guillemet ve Étienne-Antoine-Eugène Ronjat’ya, gerçek boyutlu bir kopya sipariş etti. Orijinal ayrıca 1848’de yırtılmış ve onarılmıştı. İki dünya savaşını rulo yapılıp taşradaki güvenli bir yere taşınarak atlattı.
Önünde durduğunuzda gördüğünüz gölgenin büyük bölümü, Géricault tabloyu bitirdiğinde gölge değildi. Direğin dibindeki adamlar daha kolay görünüyordu. Karanlık kısmen onun, kısmen de bitümün eseri.
Altı bin frank ve kötü bir asılış
1819 Salonu ağustosta açıldı. Tablo yükseğe asıldı; bu da ön plandaki figürlerin kalabalığın üzerine abanmasına ve ayrıntıların kaybolmasına yol açtı. Géricault onu yerinde gördü ve bunun bir hata olduğunu anladı. Journal de Paris, tablonun bütün bakışları çarptığını ve kendine çektiğini yazdı. Klasisist eleştirmenler ceset yığınından nefret etti. Kral XVIII. Louis tabloyu görmeye geldi ve naufrage (deniz kazası) sözcüğüyle oynayarak Géricault’ya, bu deniz kazasının kendisi için hiç de bir felaket olmadığını söylediği aktarılır. Jüri tabloya altın madalya verdi. Devlet onu satın almadı.
Bunun üzerine Géricault tabloyu rulo yaptı ve Londra’ya götürdü. 1820’de Piccadilly’deki William Bullock’un Mısır Salonu’nda sergilendi; burada yaklaşık kırk bin kişi onu görmek için para ödedi ve Géricault yaklaşık yirmi bin frank kazandı. Bu, bir Fransız bakanlığının ona ödeyeceğinden çok daha fazlaydı. Tablo ardından Dublin’e gitti.
Bunun tadını uzun süre çıkaramadı. Bir dizi binicilik kazası ve uzun bir hastalığın ardından Géricault Ocak 1824’te Paris’te öldü. Otuz iki yaşındaydı. Sal, Kasım 1824’te atölyesinin geri kalanıyla birlikte satıldı. Louvre’un kendi kataloğuna göre, Géricault’nun arkadaşı Pierre-Joseph Dedreux-Dorcy tarafından, parayı peşin veren kraliyet müzeleri müdürü Kont de Forbin adına 6.005 franka satın alındı. O zamandan beri devlete ait.
Tablonun sessiz ironisi de bu. Kralcı bir hükümete yönelik bir saldırıydı ve kralcı bir hükümet onu beş yıl sonra, ressam öldükten sonra satın aldı.
Louvre’da Medusa’nın Salı: nerede asılı

Sal, Denon kanadında, 1. katta, Salle Mollien adlı 700 numaralı salonda asılı. Burası Fransız Romantik resminin uzun, kırmızı galerisi. Louvre’un kataloğu tabloyu 4884 envanter numarasıyla, tuval üzerine yağlıboya, 4,91 x 7,16 metre olarak kaydediyor. Müze, salon yerleşimlerinin değişebileceği konusunda uyarıyor; ziyaretinizi tek bir tablo üzerine planlıyorsanız çevrimiçi kataloğu kontrol edin.
Delacroix’nın Halka Yol Gösteren Özgürlük’ü de genellikle aynı salonda bulunur; böylece saldaki yüzüstü gençten, aynı genç adamın 1830’da yaptığı tabloya bakabilirsiniz. Bir sonraki kapıdan geçince, David’in Napolyon’un Taç Giyme Töreni ve Horatiusların Yemini tablolarının bulunduğu Salle Daru’ya varırsınız. Mona Lisa aynı katta birkaç salon ötede; bu yüzden Salle Mollien çoğu zaman ona gidip gelen insanlarla kalabalık, gerçekten bakan insanlar açısındansa sessizdir. Louvre’daki tablolar ve Louvre’da ne görülür rehberlerimiz kanadın geri kalanını anlatıyor. Sal sizi ressamların gerçek vahşetleri nasıl imgelere dönüştürdüğünü düşündürürse, beş yıl önce yapılmış olan Goya’nın 3 Mayıs 1808 tablosu onun en doğal eşidir.
Louvre’un web sitesine göre müze pazartesi, perşembe, cumartesi ve pazar günleri 09.00-18.00, çarşamba ve cuma günleri 09.00-21.00 arasında açık. Salı günleri kapalı. Genel giriş, Avrupa Ekonomik Alanı’ndan gelen ziyaretçiler için 22 euro, diğer herkes için 32 euro; on sekiz yaşından küçükler için ücretsiz. Önceden çevrimiçi olarak bir giriş saati ayırtmanız şiddetle tavsiye ediliyor.
Bir tuvaldeki yüzlere isim vermeyi seviyorsanız, Rafael’in Atina Okulu freski de aynı şekilde ele alındı; serinin geri kalanı Ünlü Tablolar, Tüm Figürler Tek Tek yazısında bir araya getirildi.
Önünde dururken nelere bakmalı
Önce salonun ortasında, tablonun tamamını görebilecek kadar geride durun. Sala hafifçe yukarıdan baktığınızı ve alt kenarın neredeyse ayaklarınızın dibinde olduğunu fark edin. Géricault sizi güvertede istiyordu.
Sonra yaklaşın ve Argus’u bulun. Çoğu insan için bu biraz zaman alır. Bulduğunuzda, sol alttaki, ona bakmayan babaya ve fıçının üstündeki, ona bakan Jean Charles’a yeniden bakın. Bütün tablo bu iki adam arasındaki mesafedir. Chiaro tam da bu noktada işe yarar, çünkü Argus tuvaldeki anlam kazanmak için bir hikâyeye ihtiyaç duyan tek ayrıntıdır: hâlâ hayatta olan on beş adam için bütün dünya olan birkaç santimetrelik gri boya.
Ardından alttaki bedenlere, yeşilimsi olanlara bakın ve Géricault’nun onları nereden bulduğunu hatırlayın. Direğin dibindeki adamlara bakın ve gerçek kurtulanlardan ikisinin atölyesinde durup ona yüzlerini ödünç verdiğini hatırlayın. Ve bitümün ışığı yediği karanlık lekelere bakın; tabloyu 1819’da Salon’daki kalabalığın gördüğü haliyle, daha parlak, daha keskin ve daha sarsıcı haliyle hayal etmeye çalışın.
Ücretsiz Louvre sesli rehberimizdeki Sal durağı, aynı tuvali salonun içinde, kendi dilinizde size adım adım anlatır.
Salın planını çizen mühendis Corréard, 1818’de Palais-Royal’da bir kitapçı açtı. Adını Medusa’nın Kazazedesi koydu ve kitapçı, yeniden kurulan monarşiye karşı muhalefetin buluşma yeri oldu. Tabloyu satın alan hükümet yıllarca kazayı unutmaya çalışmıştı. Saldaki adamlar bunun mümkün olmamasını sağladı. Géricault’nun ufkundaki minicik gri gemi hâlâ orada; hâlâ uzaklaşıyor, hâlâ geri dönüyor.