Przejdź do treści

Śmierć Sokratesa: kto jest kim wokół łoża w więziennej celi Davida

Opublikowano: • 17 min czytania

Starzec z białą brodą i nagim torsem siedzi wyprostowany na więziennym łożu, jednym palcem wskazuje sufit, a drugą ręką sięga po czarę, którą podaje mu płaczący młodzieniec w czerwieni; wokół rozpaczają mężczyźni w szatach, a u stóp łoża siedzi zgarbiony starzec.

Wiosną 399 roku p.n.e., w ateńskiej celi więziennej, siedemdziesięcioletni mężczyzna usłyszał, że nadszedł czas. Skazano go za bezbożność i deprawowanie młodzieży. Wyrok brzmiał: śmierć przez wypicie cykuty. Ostatni dzień spędził na przekonywaniu przyjaciół, że dusza nie może umrzeć. Potem przyniesiono czarę. Wziął ją, jak relacjonuje człowiek, który opowiedział tę historię, „całkiem spokojnie i pogodnie”, i wypił.

Dwadzieścia dwa wieki później francuski malarz przeniósł tę chwilę na płótno szerokie na niemal dwa metry. Śmierć Sokratesa, ukończona przez Jacques’a-Louisa Davida w 1787 roku, to najbardziej dyskutowane łoże śmierci w sztuce zachodniej. Obraz wisi dziś w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku. Wygląda jak lekcja historii. W rzeczywistości to układanka z piętnastu elementów: filozof w pół zdania, przyjaciel z dłonią w dziwnym miejscu, płaczący strażnik, kobieta na schodach, lira, kajdany i starzec u stóp łoża, którego, jak sam przyznał, w ogóle nie było w tej celi.

Śmierć Sokratesa w skrócie

Śmierć Sokratesa z piętnastoma ponumerowanymi znacznikami: 1 Sokrates, 2 Kriton, 3 Platon, 4 Apollodor przy ścianie, 5 młodzieniec z czarą, 6 Ksantypa na schodach, 7 dwaj mężczyźni wchodzący po schodach, 8 dwaj młodzi uczniowie, 9 uczeń zakrywający twarz, 10 starzec chwytający się za głowę, 11 młodzieniec w czerwieni przy ścianie, 12 lira, 13 kajdany, 14 pióro, atrament i inicjały L.D Platona, 15 sowa i sygnatura L. David.

Numery na obrazie odpowiadają tej legendzie. Imiona pochodzą z dialogu Platona Fedon, który był scenariuszem Davida, oraz ze sposobu, w jaki historycy sztuki odczytują obraz od 1787 roku. David nie zostawił żadnej listy, więc tam, gdzie imię jest interpretacją, a nie pewnikiem, tabela to zaznacza.

#PostaćKto to jestGdzie go szukać
1SokratesFilozof, około siedemdziesięcioletniNa łożu, z uniesionym palcem, dłoń nad czarą
2KritonJego najstarszy przyjaciel, rówieśnik SokratesaNa kamiennej ławie po prawej, z dłonią na udzie Sokratesa
3PlatonAutor tej opowieści, namalowany jako starzec, myślami nieobecnyZgarbiony u stóp łoża, po lewej
4ApollodorUczeń, który nie mógł przestać płakaćZa Platonem, z rękami przyciśniętymi do ściany
5Mężczyzna z czarąSługa więzienny, zwykle nazywany strażnikiemNa lewo od środka, w czerwieni, z odwróconą twarzą
6KsantypaŻona Sokratesa, według utartej interpretacjiW łuku, na szczycie schodów, z uniesioną ręką
7Dwaj mężczyźni na schodachNierozpoznani; często uznawani za jej eskortęW łuku, odchodzą w górę
8Dwaj młodzi uczniowieNierozpoznaniZa łożem, jedyne spokojne twarze w celi
9Uczeń zakrywający twarzNierozpoznanyPo prawej, zgięty wpół, w żółci i błękicie
10Starzec chwytający się za głowęNierozpoznanyPo prawej, siwy, dłonie przy skroniach
11Młodzieniec w czerwieniNierozpoznanyNa skraju po prawej, z rękami wyrzuconymi w górę na ścianę
12LiraOstatnie przedsięwzięcie SokratesaNa łożu, obok jego nogi
13KajdanyZdjęte tego rankaPod łożem i na posadzce
14Pióro, atrament i „L.D”Inicjały Davida, pod PlatonemNa ławie Platona, w lewym dolnym rogu
15Sowa i „L. David”Symbol Aten i pełna sygnatura DavidaNa ławie Kritona, w prawym dolnym rogu

Sokrates, mówiący do końca

Zacznij od środka, tam gdzie chce cię mieć David. Sokrates siedzi na łożu wyprostowany jak struna, biały płaszcz zsuwa mu się z ramienia. Lewa ręka wskazuje sufit. Prawa sięga po czarę, choć na nią nie patrzy. On wciąż naucza.

Ten gest to cały obraz, a nie był to pierwszy pomysł Davida. Podobno zasugerował go poeta André Chénier, przyjaciel młodych arystokratów, którzy zamówili dzieło: Sokrates miał sięgać po czarę, jeszcze wykładając swój argument, tak by umieranie stało się dopiskiem do wywodu. W Fedonie kolejność jest inna. Najpierw rozmowa o nieśmiertelności duszy, potem kąpiel, potem pożegnania, potem trucizna. David ścisnął cały dzień w jedną sekundę.

Fragment z Sokratesem na łożu: uniesiony palec i druga dłoń otwarta nad płytką czerwoną czarą, którą podaje mu młodzieniec odwracający się i zasłaniający oczy.

Spójrz na ciało. Prawdziwy Sokrates słynął z brzydoty. W Uczcie Platona młody wódz Alkibiades porównuje go do satyra, z zadartym nosem i wyłupiastymi oczami. David dał mu tors wuefisty. Głowa pochodzi z antycznych biustów portretowych, ale pierś i ramiona to czysty ideał. To nie jest portret człowieka. To portret zasady, a zasady nie mają brzucha.

Kriton i dłoń na udzie

Mężczyzna siedzący po prawej na kamiennym bloku to Kriton. Był rówieśnikiem Sokratesa, pochodził z tej samej dzielnicy Aten i był bogaty. Kilka dni wcześniej, w dialogu noszącym jego imię, Kriton przyszedł do więzienia przed świtem z planem: przekupić strażników i wywieźć Sokratesa potajemnie z miasta. Sokrates odmówił. Ucieczka, przekonywał, oznaczałaby złamanie praw, które go wychowały.

Kriton siedzi więc tutaj jako przyjaciel, który przegrał spór. Twarz ma uniesioną ku Sokratesowi, pięść wciśniętą pod brodę, wzrok wbity w twarz, która zaraz zamilknie. A jego prawa dłoń spoczywa na udzie Sokratesa.

Ta dłoń ma swoje źródło. W Fedonie, gdy Sokrates już wypił, człowiek, który podał mu truciznę, uciska mu stopy, a potem nogi, pyta, czy coś czuje, i śledzi, jak odrętwienie wspina się w górę. Gdy chłód dochodzi do pasa, Sokrates odsłania twarz i wypowiada ostatnie słowa. Kieruje je do Kritona: „Kritonie, jesteśmy winni Asklepiosowi koguta. Oddajcie go i nie zaniedbajcie tego”. Potem Kriton zamyka przyjacielowi oczy i usta. David daje Kritonowi ten dotyk, umieszczony dokładnie tam, dokąd dojdzie chłód. Czy odczytać go jako żal, czy jako dłoń, która już wyczuwa koniec, to najbardziej cielesny element obrazu.

Platon, starszy, niż był, i nieobecny

Przejdź teraz na sam lewy skraj. U stóp łoża, owinięty szarym płaszczem, siedzi siwy mężczyzna odwrócony plecami do wszystkiego. Głowę ma pochyloną. Dłonie spoczywają na kolanach. To jedyna postać w celi, która nie reaguje. To Platon.

I tu przychodzi moment „chwila, naprawdę?”. Platona tam nie było. W Fedonie narrator wylicza przyjaciół, którzy przyszli tego dnia, a potem dodaje zdanie, nad którym uczeni głowią się od dwóch tysięcy lat: „Platon, zdaje się, chorował”. I nie był stary. W 399 roku p.n.e. Platon miał mniej więcej dwadzieścia osiem lat. David namalował go jako starca, w wieku, w którym pisałby dialog, który zamienił tę śmierć w literaturę.

Fragment ze starcem w szarym płaszczu siedzącym z pochyloną głową na końcu łoża, z białą przepaską we włosach; na posadzce przy jego kamiennej ławie leżą pióro, kałamarz i zwoje, a na boku ławy namalowane są litery L.D.

Opis samego Met mówi to wprost: Platon jest tu nie jako świadek, lecz jako autor, którego tekst ocalił tę historię. Spójrz na posadzkę przy jego ławie. Leżą tam zwoje, kałamarz i pióro. To pisarz, siedzący na skraju własnej sceny i wspominający ją. Obraz w pewnym sensie dzieje się w jego głowie.

A na boku jego ławy David namalował małymi ciemnymi wersalikami dwie litery: „L.D”, od Louis David, imienia, którym podpisywał się w latach 80. XVIII wieku. Inicjały znajdują się pod autorem. Zapamiętaj to na drugi koniec celi.

Apollodor i strażnik, który nie mógł patrzeć

Za Platonem młodzieniec w błękicie przyciska przedramiona do ściany łuku i chowa w nich twarz. Zwykle identyfikuje się go jako Apollodora. W Fedonie to on płacze przez cały dzień. Gdy Sokrates wreszcie pije, Apollodor wybucha szlochem, który, jak mówi narrator, wszystkim odebrał resztki opanowania. Sokrates go strofuje. Odesłał przecież kobiety, mówi, właśnie po to, żeby nikt tak się nie zachowywał. Benedyktyński uczony, który doradzał Davidowi, ojciec Jean Adry, miał podobno prosić, by Apollodor był wyraźnie przytłoczony rozpaczą.

Przed nimi, w czerwonej tunice, stoi młodzieniec podający czarę. Nie może patrzeć. Wolną ręką zasłania oczy i odwraca się plecami do człowieka, którego zabija. Większość przewodników nazywa go strażnikiem. W Fedonie są tu właściwie dwaj ludzie. Jeden to sługa Jedenastu, ateńskich urzędników odpowiedzialnych za więzienie, który przychodzi pod koniec dnia, mówi Sokratesowi, że to najłagodniejszy człowiek, jaki kiedykolwiek siedział w tym więzieniu, wybucha płaczem i wychodzi. Drugi to człowiek, który przynosi i podaje truciznę. David najwyraźniej połączył ich w jedną postać: ręka, która podaje śmierć, przy twarzy, która nie chce na nią patrzeć.

Ksantypa, machająca ze schodów

Przez łuk po lewej, na szczycie biegu schodów, kobieta w czerwieni odwraca się i unosi rękę. Dwaj mężczyźni wchodzą już przed nią na górę.

Fragment łuku po lewej: kobieta w czerwieni na szczycie kamiennych schodów odwraca się z uniesioną ręką, podczas gdy dwaj mężczyźni oddalają się w górę, a poniżej młodzieniec w błękicie przyciska ręce do ściany.

Niemal zawsze identyfikuje się ją jako Ksantypę, żonę Sokratesa. Późniejsi autorzy zrobili z niej jędzę filozofii. Fedon jest łagodniejszy. Ksantypa jest tam o świcie z ich najmłodszym synem na rękach. Woła, że to ostatni raz, gdy on rozmawia z przyjaciółmi, a Sokrates prosi Kritona, by ktoś odprowadził ją do domu. Później tego dnia kobiety z rodziny wracają, on z nimi rozmawia i znów je odsyła.

David umieścił jej pożegnanie w głębi obrazu, małe i oświetlone od tyłu, i uczynił je jedynym gestem w celi skierowanym od Sokratesa. Nie wszyscy autorzy zgadzają się, że to Ksantypa; niektóre opisy w ogóle ją pomijają. Ale kobieta wychodząca z celi, podczas gdy mężczyźni zostają, to dokładnie ta kolejność zdarzeń, którą podaje tekst Platona.

Uczniowie, których David nigdy nie nazwał

Po prawej cela się rozpada. Za łożem stoją obok siebie dwaj młodzi mężczyźni, jedyne opanowane twarze w grupie, i obserwują Sokratesa, jakby wciąż robili notatki. Przed nimi postać w żółtej szacie i błękitnym płaszczu zgina się niemal wpół, z twarzą w dłoniach. Obok siwy mężczyzna wbija palce we własne skronie. Na samym skraju młodzieniec w czerwieni wyrzuca ręce w górę, na ścianę.

Fragment grupy po prawej: dwaj spokojni młodzieńcy za łożem, postać w żółci i błękicie zgięta wpół z twarzą w dłoniach, starzec chwytający się za głowę i młodzieniec w czerwieni z rękami wzniesionymi na ścianę.

Fedon podaje imiona dla tego tłumu. Był tam syn Kritona, Kritobul, a także Hermogenes, Epigenes, Ajschines, Antystenes, Ktezyp i Meneksenos, oraz dwaj młodzieńcy z Teb, Simmiasz i Kebes, którzy w dialogu prowadzą większość dyskusji. Sam Fedon, narrator, siedział przy łożu, a Sokrates gładził go po włosach. David żadnego z nich nie podpisał. Kto mówi ci, która twarz to Kebes, zgaduje.

To, co David im dał, to skala. Żal na tym obrazie wspina się jak po drabinie od lewej do prawej. Platon jest nieruchomy. Apollodor się chowa. Kriton trzyma się mocno. Grupa po prawej dochodzi do załamania. A pośrodku tego wszystkiego jedyny człowiek, który powinien się bać, jest jedynym spokojnym.

Dwunastu wokół mistrza

Policz osoby na obrazie, które nie są Sokratesem. Kriton, Platon, Apollodor, mężczyzna z czarą, kobieta na schodach i dwaj mężczyźni z nią, oraz pięciu po prawej. Razem dwanaścioro.

Dwunastu towarzyszy wokół nauczyciela w ostatnim dniu jego życia, a jeden z nich podaje mu narzędzie śmierci. Paraleli z Ostatnią Wieczerzą trudno nie zauważyć, kiedy już się ją dostrzeże. David studiował ten temat w Rzymie. W 1779 roku, kilka lat przed rozpoczęciem pracy nad Sokratesem, wykonał kopię Ostatniej Wieczerzy Valentina de Boulogne. Czy doszedł do dwunastu celowo? Nigdy tego nie powiedział i żaden dokument tego nie dowodzi. Ale jeśli chcesz porównać te dwa wnętrza, nasz przewodnik Ostatnia Wieczerza, kto jest kim to dobry punkt wyjścia.

Lira i kajdany

Dwa przedmioty na łożu opowiadają historię poranka.

Pierwszy to kajdany. Leżą w poprzek materaca, pod ramą łoża i pętlą na posadzce, z otwartą obręczą przy nodze łoża. W Fedonie urzędnicy zdejmują je o świcie. Sokrates siada, rozciera nogę i zaczyna dzień od uwagi, jakie to dziwne, że przyjemność i ból zawsze zdają się następować po sobie. David zostawił pierwsze wydarzenie dnia na widoku.

Fragment z drewnianą lirą i żelaznym łańcuchem leżącymi na łożu obok nagiej nogi Sokratesa, z kolejnym odcinkiem łańcucha i otwartą obręczą na kamiennej posadzce poniżej.

Drugi to lira, leżąca obok jego nogi. To najdziwniejszy przedmiot w celi i pochodzi wprost z tekstu. W więzieniu Sokrates po raz pierwszy w życiu zaczął pisać poezję. Opowiedział przyjaciołom, że powracający sen wciąż nakazywał mu „uprawiać muzykę”, a on zawsze sądził, że filozofia się do tego zalicza. Teraz, na wszelki wypadek, przekładał na wiersz bajki Ezopa i pisał hymn do Apollina. Siedemdziesięcioletni filozof w celi, czekający na śmierć, uczy się nowej sztuki, żeby zadośćuczynić snowi. To jest ta lira.

Dwie sygnatury, dwaj przyjaciele

Wróć teraz do kamiennego bloku, na którym siedzi Kriton. Na jego boku David wyrzeźbił małe pole z sową, ptakiem Ateny, którego Ateńczycy bili na swoich monetach, a obok kilka greckich liter. Pod sową, pochyłym pismem, widnieje jego pełna sygnatura: „L. David”.

Fragment z Kritonem siedzącym na kamiennym bloku, z dłonią na udzie Sokratesa, z małą wyrzeźbioną sową na boku bloku i namalowaną poniżej sygnaturą L. David.

Obraz jest więc podpisany dwukrotnie. Inicjały są pod Platonem, autorem opowieści. Pełne nazwisko jest pod Kritonem, przyjacielem, który nie zdołał go ocalić. Utarta interpretacja mówi, że inicjałami David spłacał dług wobec swojego źródła, a siebie samego, z imieniem i nazwiskiem, postawił przy człowieku, który najbardziej kochał Sokratesa i jako ostatni go dotykał. To interpretacja, nie wyznanie. Ale malarze, którzy podpisują obraz dwa razy, na dwóch różnych ławach, rzadko robią to przypadkiem.

Chiaro powstało z myślą o detalach w tej skali: w sali sowa i napis „L. David” na bloku Kritona są każde mniejsze od karty do gry, a historia dwóch ław brzmi ci w uchu, kiedy ich szukasz.

Rywal, zamówienie i gilotyna

David nie malował Sokratesa dla króla. Zamówienie przyszło od rodziny Trudaine, zamożnych młodych liberałów prowadzących w Paryżu salon literacki; źródła wciąż nie są zgodne, który z braci, Charles-Louis czy Charles-Michel, faktycznie złożył zamówienie. Był to prywatny obraz do prywatnego domu.

Wersję królewską namalował ktoś inny. Pierre Peyron, rywal Davida w konkursach od czasów studiów, otrzymał od dyrektora królewskich budowli zlecenie na ten sam temat. Oba obrazy pokazano na paryskim Salonie w 1787 roku, w Luwrze. Porównanie okazało się pogromem. Obraz Peyrona to zatłoczona, mroczna scena, w której Sokrates na wpół ginie w tłumie. Obraz Davida to fryz, każda postać ustawiona równolegle do płaszczyzny obrazu, oświetlona jak na scenie. Krytycy stanęli po stronie Davida. Joshua Reynolds, prezes Royal Academy w Londynie, miał nazwać go największym osiągnięciem sztuki od czasów Kaplicy Sykstyńskiej i Stanz Rafaela w Watykanie. Thomas Jefferson, ówczesny amerykański poseł w Paryżu, wskazał obraz Davida jako najlepszą rzecz na Salonie.

Wersja śmierci Sokratesa autorstwa Peyrona: ciemniejsza, zatłoczona scena więzienna z Sokratesem siedzącym pośrodku wśród wielu uczniów pod kamiennym sklepieniem.

Obraz Peyrona znajduje się dziś w Statens Museum for Kunst, duńskiej galerii narodowej w Kopenhadze, która na swojej tabliczce otwarcie przyznaje, że większość widzów w 1787 roku uznała, że przegrał.

Dwa lata wcześniej David wyrobił sobie nazwisko innym antycznym kazaniem w farbie, Przysięgą Horacjuszy. Sokrates to jej cichsza kontynuacja. Opowiada o człowieku, który umiera za prawo, a nie o człowieku, który za nie zabija. Potem historia dogoniła obraz. W czasie rewolucji David został deputowanym, głosował za straceniem Ludwika XVI i zasiadał w Komitecie Bezpieczeństwa Powszechnego, jednym z dwóch komitetów kierujących terrorem. W lipcu 1794 roku, w ostatnich dniach terroru, obaj bracia Trudaine zginęli na gilotynie. Tak samo André Chénier, poeta, który zasugerował gest Sokratesa. Malarz obrazu o sprawiedliwym człowieku straconym przez państwo był tego lata częścią państwa, które wykonywało egzekucje. Kilka dni później upadł Robespierre, a sam David trafił do więzienia.

Wyszedł z niego, namalował Koronację Napoleona i zmarł na wygnaniu w Brukseli w 1825 roku. Obraz pozostał w rękach spadkobierców rodziny Trudaine i przechodził przez francuskie kolekcje aż do 1931 roku, gdy kupiło go Met.

Śmierć Sokratesa: najczęstsze pytania

Kto jest na obrazie Śmierć Sokratesa?

Sokrates na łożu, jego przyjaciel Kriton z dłonią na jego udzie, Platon u stóp łoża, Apollodor przy ścianie, młodzieniec trzymający czarę i kobieta na schodach, zwykle identyfikowana jako żona Sokratesa, Ksantypa. Pozostali uczniowie nie mają na obrazie imion.

Gdzie znajduje się obraz Śmierć Sokratesa?

W Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, w salach malarstwa europejskiego; internetowy katalog Met podaje salę 634. Muzeum kupiło go w 1931 roku.

Jakie wymiary ma Śmierć Sokratesa?

Mierzy 129,5 na 196,2 centymetra, czyli około 1,30 metra wysokości i prawie 2 metry szerokości.

Dlaczego Platon jest stary na obrazie Śmierć Sokratesa?

Bo David namalował go jako autora, a nie świadka. W 399 roku p.n.e. Platon miał około dwudziestu ośmiu lat, a jego własny dialog mówi, że tego dnia był chory i nieobecny. David pokazuje go w wieku, w którym spisał tę historię, z piórem i zwojami u stóp.

Co oznacza obraz Śmierć Sokratesa?

Pokazuje człowieka, który wybiera śmierć zamiast złamania prawa i wciąż dowodzi nieśmiertelności duszy, sięgając po truciznę. W 1787 roku, dwa lata przed rewolucją, odczytywano to jako kazanie o cnocie obywatelskiej i wierności własnym zasadom.

Gdzie David podpisał Śmierć Sokratesa?

Dwa razy. Inicjały „L.D” są na ławie pod Platonem, a pełna sygnatura „L. David” na kamiennym bloku pod Kritonem, pod małą wyrzeźbioną sową Aten.

Na co patrzeć w Met

Najpierw się cofnij. Z drugiego końca sali obraz czyta się jak płytką scenę oświetloną z lewej góry, a wszystko na niej wskazuje na przerwę między palcami Sokratesa a czarą.

Potem podejdź blisko i obejrzyj obraz w trzech przystankach. Czara: dłoń Sokratesa zawisła nad nią, nie dotykając jej, a młodzieniec, który ją trzyma, zasłania oczy. Ława pod Platonem: zwoje, kałamarz i „L.D”. Blok pod Kritonem: sowa i „L. David”. Między dwiema sygnaturami przejdziesz od autora opowieści do przyjaciela, który ją przeżył, czyli trasą wytyczoną przez Davida.

Zanim wyjdziesz, spójrz w górę na łuk po lewej i znajdź kobietę na schodach. To jedyna osoba, która wychodzi z obrazu, i jedyna, która ogląda się za siebie. Przystanek w Met poświęcony Śmierci Sokratesa zaczyna się od tego samego uniesionego palca. Jeśli chcesz zobaczyć więcej tłumów rozłożonych na pojedyncze twarze, cała seria jest zebrana w Słynne obrazy, każda postać rozpoznana: kto jest kim na 11 arcydziełach.

Sokrates nie napisał ani słowa. Wszystko, co wiemy o jego ostatnim dniu, pochodzi od człowieka u stóp łoża, tego z pochyloną głową, tego, którego tam nie było. David i tak go namalował, dał mu pióro i podpisał pod nim swoje inicjały.