
1599 civarında Roma’nın bir yerinde, beş adam bir arka odada para sayıyor. İkisi, maaşlarını kollarına harcamış gibi giyinmiş gençler. Biri gözlüklü yaşlı bir adam. Birinin bakır renkli bir sakalı var. Biri başını paralardan hiç kaldırmamış. Sonra sağdan iki çıplak ayaklı yabancı içeri giriyor ve biri kolunu kaldırıp işaret ediyor. Aziz Matta’nın Çağrılışı’nın bütün hikâyesi bu. Matta adında bir vergi tahsildarı masasında oturuyor. İsa “Ardımdan gel” diyor. O da kalkıp gidiyor.
Yalnızca bir sorun var. Dört yüz yirmi beş yıl sonra insanlar hâlâ beş adamdan hangisinin Matta olduğunu tartışıyor.
Aziz Matta’nın Çağrılışı, Piazza Navona’ya iki sokak mesafedeki bir Fransız kilisesinin yan şapelinde asılı ve onu ücretsiz görebilirsiniz. Bu, Caravaggio’nun ilk büyük kamusal siparişiydi, bu kadar çok figür barındıran ilk tablosuydu ve onu Roma’nın en çok konuşulan ressamı yapan resimdi. Ayrıca Sistina Şapeli’nden ödünç alınmış bir eli, yanlış yerden gelen bir ışık huzmesini ve belki de yanlış adamı gösteren bir parmağı saklıyor. İşte kim kimdir ve kendi kararınızı nasıl verebilirsiniz.
Aziz Matta’nın Çağrılışı, figür figür

Görseldeki numaralar bu açıklamayla eşleşiyor. Uzmanların görüş ayrılığına düştüğü yerlerde tablo bunu belirtiyor.
| # | Kim | Nerede bulunur | Notlar |
|---|---|---|---|
| 1 | Para sayan genç adam | En solda, masanın üzerine kapanmış | Bir azınlık uzmana göre Matta |
| 2 | Gözlüklü yaşlı adam | Onun arkasında, paralara dikkatle bakıyor | Vergi dairesi kâtibi |
| 3 | Sakallı adam | Ortada, kendi göğsünü ya da yanındaki oğlanı gösteriyor | Uzmanların çoğuna göre Matta |
| 4 | Tüylü şapkalı oğlan | Sakallı adamın omzuna yaslanmış | Doğrudan İsa’ya bakıyor |
| 5 | Kılıçlı genç | Bir taburede, sırtı size yarı dönük | Silahlı, tetikte, ilk tepki veren |
| 6 | Aziz Petrus | Sağda, aşı boyası renkli cüppesi ve asasıyla | Resim yapılırken eklenmiş olabilir |
| 7 | İsa | Petrus’un arkasında, yüzü yarı gölgede | Hâlesi o kadar soluk ki gözden kaçması kolay |
| 8 | İsa’nın eli | Karanlık duvarın önünden uzanıyor | Michelangelo’nun Adem’inden bir alıntı |
| 9 | Pencere | Üstte ortada, kepenkleri açık | Bulanık camlar. Işık buradan gelmiyor |
| 10 | Paralar | Masada, genç adamın parmaklarının altında | Bütün tartışmanın konusu |
Masada kimler var: 1600’lerde bir vergi dairesi
İlk sürpriz kıyafetler. O masada kimse Kutsal Kitap’a uygun giyinmemiş. Tüylü şapkalı oğlan kabarık kollu, çizgili bir yelek giyiyor. Taburedeki gencin yırtmaçlı beyaz kolları ve belinde bir kılıcı var. Sakallı adamın kadife bir beresi ve kürk süslemeli bir ceketi var. Bunlar 1600 civarının Roma sokak kıyafetleri; tablonun ilk kez gösterildiği hafta kilisenin kapısının önünde görebileceğiniz türden şeyler.
Yalnızca sağdaki iki figür sade, zamansız cüppeler giyiyor ve yalnızca onlar çıplak ayaklı. Caravaggio resmi ikiye böldü ve bu bölünme kostümlerde. Solda şimdiki zaman. Sağda sonsuzluk, kapıyı çalmadan şimdiki zamana giriyor.
Matta’nın mesleği burada önemli. Markos ve Luka ona Levi der. O bir mültezim, Romalı işgalciler adına vergi toplayan biri; bu da birinci yüzyıl Celile’sinde onu aşağı yukarı bir tefeci kadar sevilen biri yapıyordu. Matta İncili olayı tek bir ayette anlatır, dokuzuncu bölümün dokuzuncu ayetinde: İsa vergi masasında oturan Matta adında bir adam gördü, “Ardımdan gel” dedi ve Matta kalkıp onun ardından gitti. Metnin size verdiği bu kadar. Geri kalan her şeyi, masayı, paraları, tüylü şapkayı Caravaggio uydurdu.

Matta hangisi? Sakallı adamdan yana olan kanıtlar
Tablonun ömrünün büyük bölümünde kimse ortada bir soru olduğunu düşünmedi. Matta, ortadaki sakallı adam, yani 3 numaralı figür. İsa onu gösteriyor, o da kaşlarını kaldırıp kendini gösteriyor, sanki “Kim, ben mi?” der gibi. Bu, odadaki en teatral jest ve kompozisyonun tam ortasında, yani ressamın genellikle kahramanını koyduğu yerde duruyor.
En güçlü kanıt aynı şapelde. Caravaggio aynı sipariş verenler için Matta’nın iki resmini daha yaptı: karşı duvardaki Aziz Matta’nın Şehitliği ve sunağın üstündeki Aziz Matta’nın Esinlenmesi. İkisinde de Matta, sakallı, saçları dökülmüş yaşlı bir adam. Geleneksel görüşü savunanlar, üç parçalı bir dizi üzerinde çalışan bir ressamın kahramanını sahneden sahneye bir gençten ak sakallı bir ihtiyara çevirmeyeceğini vurgular. Amerikalı sanat tarihçisi Irving Lavin bu görüşü 1993’te uzun uzun savundu ve uzmanların çoğu hâlâ onu izliyor. Tüm tartışmayı baştan ele alan yakın tarihli bir Polonya çalışması da yine geleneksel tanımlamadan yana çıkıyor.
Jest de destek veriyor. İsa’nın parmağı ile sakallı adamın parmağı karanlığın içinden bir tür konuşma kuruyor. Biri işaret ediyor. Öteki karşılık olarak kendini gösteriyor. Bu şekilde okunduğunda tablo, fark etmenin o kısacık anını, bir insanın çağrının kendisine yapıldığını anladığı anı anlatıyor.
Para sayan genç adamdan yana olan kanıtlar
Şimdi 1 numaralı figüre bir daha bakın. Masanın en sol ucundaki genç adam hiçbir şey fark etmemiş. Başı eğik. Elleri paraların üzerinde. Masada iki yabancıya hiç tepki vermeyen tek kişi o.
1988’de sanat tarihçisi Angela Hass sahneyi tersine çeviren bir yorum yayımladı. Onun versiyonunda sakallı adam kendini göstermiyor. Yanındaki genci gösteriyor ve jestin anlamı “Onu mu?” Sakallı adam, İsa’nın o delikanlıyı istemesine şaşıran bir meslektaş mültezim. Hâlâ paraların üzerine eğilmiş olan delikanlı ise eski hayatının son saniyesinde, başını kaldırmadan hemen önceki Matta. Aralarında Alman sanat tarihçisi Andreas Prater’in de bulunduğu başka uzmanlar da benzer yönde görüş bildirdi.
Bu çılgınca bir yorum değil ve tuvalin önünde sınayabilirsiniz. Sakallı adamın işaret parmağını izleyin. Kendi göğsüne doğru kıvrılıyor ama aynı zamanda kapanmış genç adamın başıyla tam bir hizada duruyor. İsa’nın elini izleyin. Masanın boyunca uzanıyor ve o çizginin ucundaki kişi paralı oğlan. Üstelik ışık huzmesi yalnızca sakallı adamın yüzüne değil, oğlanın kollarına ve ellerine de düşüyor.

Genç adam yorumunun ünlü bir gayriresmî destekçisi de var. 2013’te Cizvit editör Antonio Spadaro, Roma ziyaretlerinde San Luigi dei Francesi’nin yakınında kalan ve tabloya bakmak için içeri girmeyi âdet edinmiş olan yeni seçilmiş Papa Franciscus’la bir söyleşi yaptı. “İsa’nın Matta’yı gösteren o parmağı. O benim. Kendimi onun gibi hissediyorum. Matta gibi,” dedi. Sonra ekledi: “Beni etkileyen Matta’nın jesti: parasına sıkı sıkı tutunuyor, sanki ‘Hayır, ben değil! Hayır, bu para benim’ der gibi.” Franciscus hangi figürü kastettiğini söylemedi. Ama tabloda elleri hâlâ paraya tutunan adam, masanın ucundaki.
Peki kim haklı?
Vardığımız nokta şu. Sakallı adam daha iyi desteklenen cevap ve eşlik eden tablolarla tartışmak zor. Bir bilgi yarışmasında sorulursa 3 numaralı figür deyin.
Ama genç adam daha ilginç cevap ve tartışmanın bir türlü bitmemesinin nedeni de bu. Caravaggio masadaki kimseye hâle ya da etiket koymadı. Beş adamın aynı çağrıyı duyduğu ve yalnızca birinin ayağa kalkması gereken bir oda resmetti ve sizi diğer dördünün yerine, çağrının kime yapıldığını çözmeye çalışırken bıraktı. Bugün birçok uzman bu belirsizliğin tesadüf olmadığından şüpheleniyor. Caravaggio bunu kastetmiş olsun ya da olmasın, insanların hâlâ bu tuvalin önünde yirmi dakika durmasının nedeni bu.
İsa’nın eli, Adem’in eli

İsa’nın sağ eline, 8 numaralı figüre bakın. Dürtmüyor. Bilek yumuşak, parmaklar gevşek, işaret parmağı neredeyse tembelce uzatılmış. Sistina Şapeli’nin tavanını gördüyseniz bu eli daha önce de gördünüz. Bu, Michelangelo’nun Adem’in Yaratılışı’ndaki Adem’in eli; ayna görüntüsü gibi ters çevrilmiş, yaklaşık doksan yıl önce ve yaklaşık bir buçuk kilometre ötede boyanmış.

1600’de Roma’daki her eğitimli izleyici bu alıntıyı yakalardı. Arkasındaki teoloji zarif. Aziz Pavlus İsa’ya ikinci Adem der, ilk insanın düşüşünü geri alan yeni insan. Sistina tavanında Adem’in eli hayatı almayı bekleyen eldir. San Luigi’de aynı el İsa’ya ait ve artık hayatı veren el o. Bir vergi tahsildarının masasında, bir dolandırıcıdan, bir insan yeniden yaratılıyor. Sistina freskinde saklanan diğer tuhaf şey hakkında ayrıca yazdık. Her iki resmi aynı gezide görmeden önce okumaya değer.
Hemen altında bir el daha var. 6 numaralı figür Aziz Petrus, aşı boyası cüppeli kır saçlı adam, aynı jestin daha küçük ve daha beceriksiz bir kopyasını yapıyor. Ustasını bir adım geriden yankılayan öğrenci o. Röntgen incelemelerine dair birçok kaynak, Petrus’un Caravaggio’nun ilk düzeninde bulunmadığını ve resim sürerken eklendiğini aktarıyor; belki sağ tarafı doldurmak için, belki de kilise büyükleri Kilise’nin ilk papasını sahnede görmek istediği için. Her iki durumda da İsa onun arkasında neredeyse gizli. Bir omuz, bir profil, neredeyse bir söylenti kadar soluk bir hâle ve o el görüyorsunuz.
Hiçbir yerden gelmeyen ışık
Herkes bu tablodaki ışıktan söz eder. Daha azı ışığın bir anlam ifade etmediğini fark eder.
Tabloda tam üst ortada bir pencere var, 9 numaralı figür. Karanlık. Camları yağlı kâğıt ya da bulanık cam ve içlerinden hiçbir şey geçmiyor. Gerçek ışık sağda yukarıda bir yerden, İsa’nın başının üstünden, çerçevenin dışından giriyor. Arka duvarda, İsa’nın koluna neredeyse tam paralel sert bir çapraz çiziyor ve masadaki yüzlere düşüyor. Huzme ile kol birlikte ilerliyor. Işık, çağrının ta kendisi.

Bir de mekânın kendisinin hilesi var. Tablo Contarelli Şapeli’nin sol duvarında asılı. Şapelin gerçek penceresi sunağın üstünde, tablonun sağında. Yani boyalı ışık resme, şapele giren gün ışığıyla aynı yönden düşüyor. Caravaggio huzmeyi tablonun asılacağı duvara göre tasarladı. Parlak bir sabah şapelde durun, resmin binaya nasıl oturduğunu hissedebilirsiniz.
Ders kitaplarının tenebrizm dediği teknik bu: tuvalin büyük kısmı neredeyse siyaha gömülü, birkaç şey sert, teatral bir spot ışığına çekilmiş. Karanlık arka planları Caravaggio icat etmedi. Burada, ilk kez bu ölçekte yaptığı şey, karanlığı hikâyenin bir parçası hâline getirmekti. Odanın yarısı ne olduğunu göremiyor. Mesele de bu.
On beş yıl bekleyen şapel

Şapelin parasını bir Fransız ödedi. Romalıların Matteo Contarelli dediği Fransız kardinal Matthieu Cointrel, şapeli 1565’te satın aldı ve vasiyetinde adını taşıdığı azizin hayatından sahneler için para bıraktı. 1585’te öldü. Sonra uzun süre hiçbir şey olmadı. Tonoz 1590’ların başında Roma’nın en gözde ressamı Giuseppe Cesari, yani Cavaliere d’Arpino tarafından fresklerle süslendi; duvarları da onun yapması gerekiyordu. Bir türlü sıra gelmedi. Çok meşguldü.
İşin ironisi şu. Birkaç yıl önce, Lombardiya’dan gelen beş parasız genç bir ressam Cesari’nin atölyesinde çalışmış, başkalarının tablolarının arka planlarına meyve ve çiçek boyamıştı. Adı Michelangelo Merisi’ydi ve Caravaggio kasabasındandı. 1590’ların sonunda, San Luigi’ye birkaç adım mesafede yaşayan incelikli bir koleksiyoncu olan Kardinal Francesco Maria del Monte’nin sarayında yaşıyordu. Temmuz 1599’da, 1600 Jübile yılı Roma’yı hacılarla doldurmak üzereyken, Caravaggio iki yan duvarın sözleşmesini aldı. Yirmi yedi yaşındaydı. Caravaggio’nun ilk kamusal kilise siparişi olan Aziz Matta’nın Çağrılışı bir yıl içinde teslim edildi. Son ödemesi Temmuz 1600’de yapıldı.
Tuval yaklaşık 3,2 metre yüksekliğinde ve 3,4 metre genişliğinde; o zamana dek yaptığı en büyük şey. O güne kadar ud ve meyvelerle poz veren güzel oğlanların belden yukarı portreleriyle tanınıyordu. Birden üç metreyi aşkın bir sahneyi, bir kalabalığı ve kutsal bir hikâyeyi idare etmesi gerekti. Diğer duvar ona çok daha fazla sorun çıkardı. Aziz Matta’nın Şehitliği’nin röntgenleri, doğrusunu bulmadan önce en az bir tam kompozisyonu çöpe attığını gösteriyor.
Aziz Matta’nın Çağrılışı tablosu onu bir gecede ünlü yaptı. Rakibi ve ilk biyografi yazarı Giovanni Baglione’ye göre yaşlı ressam Federico Zuccari tabloya bakmaya geldi, onda Giorgione’nin üslubundan başka bir şey görmediğini söyledi ve çekip gitti. Baglione, Caravaggio’yu sevmezdi ve hikâye abartılmış olabilir. Ama kalabalıklar geldi, siparişler de. Son ödemeden birkaç ay sonra Caravaggio, Santa Maria del Popolo’daki Cerasi Şapeli için iki aziz daha, Petrus ve Pavlus, yapmak üzere bir sözleşme imzaladı.
Aziz Matta’nın Çağrılışı ve iki eşlikçisi
Çağrılış bir üçlemenin üçte biri ve en iyisi onu bir bütün olarak görmek. Bu resimlere bütün bir gün ayırmayı planlıyorsanız, Roma’daki tüm Caravaggio tabloları rehberimiz bu şapelden diğerlerine uzanan rotayı çiziyor.

Karşı duvarda Aziz Matta’nın Şehitliği hikâyenin sonunu gösteriyor. Yaşlı, kel, sakallı bir Matta, neredeyse çıplak bir cellat tarafından bir sunağın basamaklarına bastırılmış; cemaat panik içinde dağılırken bir melek ona şehitlik palmiyesini uzatmak için bir buluttan eğiliyor. Kalabalığın sol arka kısmına bakın. Acı çeken bir ifadeyle sakallı bir adam omzunun üzerinden cinayete bakıyor. Genellikle bunun Caravaggio’nun ta kendisi olduğu, kendi tablosunun gerçekleşmesini izlediği kabul edilir.

Sunağın üstünde, Aziz Matta’nın Esinlenmesi azizi İncil’ini yazarken gösteriyor; bir melek ise bir özel ders hocası gibi maddeleri parmaklarında sayıyor. Bu, 1602 tarihli ikinci versiyon. İlk versiyonda Matta kirli çıplak ayaklı bir köylüye benziyordu ve melek elini bir çocuğun eli gibi yönlendiriyordu. Din adamları onu yakışıksız bularak reddetti. Tablo özel bir koleksiyoncuya gitti, Berlin’e ulaştı ve 1945’te yok oldu. Şimdi orada asılı olan, terbiyeli yedeği; bir tek asi ayrıntısı var: Matta’nın taburesi basamağın kenarından size doğru devriliyor.
Üçünü yan yana koyun, ilk resimdeki soru biraz daha netleşir. Eşlikçi tabloların ikisinde de Matta yaşlı, sakallı bir adam. 3 numaralı figür lehine en güçlü argüman, çevresindeki duvarlarda asılı duruyor.
Aziz Matta’nın Çağrılışı nerede görülür
Tablo tam da Caravaggio’nun teslim ettiği yerde, Roma’daki Fransız ulusal kilisesi San Luigi dei Francesi’nin Contarelli Şapeli’nde duruyor. Kilise, Piazza Navona ile Pantheon arasında, Piazza di San Luigi de’ Francesi’de; bu da onu Pantheon ile öğle yemeği arasında kolay bir durak yapıyor.
Biz de onu tam böyle bulduk. Ocak 2025’te, Chiaro henüz beta aşamasındayken, Pantheon’un önünde durup yakınlarda bir sonraki durağımızın neresi olması gerektiğini sorduk. Bizi birkaç dakikalık yürüme mesafesindeki bu kiliseye ve bu tabloya yolladı. Sol nefin sonunda bizi neyin beklediğini bilmeden içeri girdik, kutuya bir bozuk para attık ve ışıklar yandığında aşağıdaki fotoğrafı çektik.

Giriş ücretsiz. İçeri girin, sol nefte ana sunaktan önceki son şapele kadar ilerleyin; orada küçük bir kalabalık ve bir para kutusu bulacaksınız. Şapel loş tutuluyor. Kutuya bir bozuk para atın, spot ışıkları birkaç dakikalığına yanar. Yanınızda birkaç bir avroluk bozuk para bulundurun, çünkü ışıklar hep en kötü anda söner ve bir tane daha attığınızda kalabalıktan biri size minnettar kalır.
Kilise genellikle her gün açıktır ve öğle saatlerinde uzun bir kapanış vardır: kabaca dokuz buçuktan bire çeyrek kalaya kadar, sonra yine iki buçuk civarından akşamın erken saatlerine kadar; pazar günleri saatler daha kısadır. Yayımlanan saatler kaynaktan kaynağa değişiyor ve ayinler ile tatiller nedeniyle farklılaşıyor, bu yüzden gitmeden önce kilisenin kendi sitesi saintlouis-rome.net’i kontrol edin. Burası işleyen bir kilise. Omuzlarınızı ve dizlerinizi örtün, ayin sırasında şapele yaklaşmayı da beklemeyin.
En iyi zaman, Navona’dan yürüyüş turları gelmeden önce sabahın ilk saatleri ya da öğleden sonraki kapanıştan önceki son saattir. Çağrılış için şapel girişinin soluna geçin. Tabloya, sunak penceresinden gelen gün ışığıyla aynı yan açıdan bakmış olacaksınız; Caravaggio’nun huzmeyi boyarken hesapladığı açı da bu.
Figür figür bakmanın bu yolu size uyuyorsa, nehrin karşı yakasında, Vatikan’daki Rafael’in Atina Okulu freski için de aynı numaralı anahtar var; serinin tamamı Ünlü Tablolar, Tüm Figürler Tek Tek yazısında bir araya getirildi.
Işıklar yandığında nelere bakmalı
Her bozuk para için birkaç dakikanız var, o yüzden onları sırayla harcayın.
Önce masanın ucundaki genç adamı bulun. On saniye boyunca diğer herkesi görmezden gelin. Paraların üzerindeki ellerini izleyin. Başını kaldırmak üzere olup olmadığını kendinize sorun.
İkinci olarak, işaret eden iki parmak. İsa’nınki yumuşak, Adem’den ödünç alınmış. Sakallı adamınki kendine ya da oğlana doğru geri kıvrılmış. Sizce nereyi gösterdiğine karar verin. Ciddi bir uzmanın da vermediği yanlış bir cevap yok.
Üçüncü olarak huzme. Onu sağ üst köşeden, İsa’nın kolu boyunca, masadaki yüzlere kadar izleyin. Sonra arkanızı dönün ve sunağın üstündeki gerçek pencereye bakın. Aynı yön.
Spot ışıkları tık diye söndüğünde şapel yine loşluğa döner ve Chiaro tam burada işe yarar: tuval yeniden yarı gölgedeyken, gözleriniz hâlâ karanlığa alışırken, yaşlı adamın gözlüklerinden oğlanın paralarına kadar sizi kulağınızda figür figür masanın çevresinde dolaştırabilir.
Sonra karanlıkta biraz daha kalın. Caravaggio’nun istediği de zaten buydu. Beş adam sıradan sandıkları bir odada oturuyor. Dördü ömürlerinin sonuna kadar para saymaya devam edecek. Biri ise ayağa kalkmak, taburesini geri itmek ve iki çıplak ayaklı yabancının ardından kapıdan çıkmak üzere. Dört yüzyıl sonra hâlâ hangisi olduğunda anlaşamıyoruz. Belki de mesele bu. Çağrı hiçbir zaman üzerinde bir isimle gelmez.