
Το πρωί της 8ης Απριλίου 1820, ένας αγρότης ονόματι Γιώργος Κεντρωτάς έβγαζε πέτρες από έναν τοίχο στο νησί της Μήλου. Μάζευε οικοδομικό υλικό. Τράβηξε έναν λίθο, μετά άλλον, και ο τρίτος δεν ήταν καθόλου λίθος. Ήταν μια κόγχη. Μέσα στην κόγχη, σπασμένο σε δύο μεγάλα κομμάτια και σε πολλά μικρότερα σκόρπια, βρισκόταν ένα μαρμάρινο άγαλμα μιας μισόγυμνης γυναίκας, ύψους περίπου δύο μέτρων. Της έλειπαν και τα δύο χέρια. Με την πρώτη ματιά δεν είχε μύτη, και μετά είχε ξανά μύτη όταν έβγαλαν το πάνω μέρος του σώματος στο φως. Είχε ένα βάθρο, μια μικρή βάση με επιγραφή που ταίριαζε κάτω από το αριστερό της πόδι. Ο Γιώργος ακούμπησε τα κομμάτια στον τοίχο και πήγε να βρει κάποιον στο χωριό που θα του έλεγε τι να κάνει.
Αυτός που βρήκε ήταν ο Ολιβιέ Βουτιέ, ένας εικοσιτριάχρονος Γάλλος σημαιοφόρος του ναυτικού που περιφερόταν στο νησί ψάχνοντας αρχαιότητες για να τις σχεδιάσει. Ο Βουτιέ έτρεξε στο σημείο, είδε τον κορμό, είδε το βάθρο, κατάλαβε αμέσως τι είχε μπροστά του και ξεκίνησε μια αλυσίδα γεγονότων που θα κατέληγε διακόσια χρόνια αργότερα σε μια ουρά τουριστών που τη φωτογραφίζουν σε μια αίθουσα του ισογείου του Λούβρου, χωρίς κανείς τους να έχει ακούσει ποτέ ότι το τελευταίο πράγμα που έκανε η Γαλλία πριν τη φέρει στο σπίτι της ήταν να χάσει το μόνο αντικείμενο που θα αποδείκνυε ποιος την έφτιαξε και πότε.
Τι είναι στην πραγματικότητα η Αφροδίτη της Μήλου του Λούβρου
Είναι ένα ύστερο ελληνιστικό μάρμαρο, κάπου μεταξύ 150 και 100 π.Χ., σκαλισμένο από έναν γλύπτη του οποίου το πλήρες όνομα χάθηκε μαζί με ένα θρυμματισμένο βάθρο, αλλά του οποίου το μικρό όνομα ήταν Αλέξανδρος και η πατρίδα η Αντιόχεια του Μαιάνδρου. Είναι η Αφροδίτη, η θεά του έρωτα, ή ίσως η Αμφιτρίτη, η θεά της θάλασσας, που ήταν η τοπική προστάτιδα της Μήλου. Πιθανότατα κρατούσε ένα μήλο στο υψωμένο αριστερό της χέρι, το Μήλο της Έριδος από την Κρίση του Πάρη, κάτι που θα έκανε το άγαλμα ένα αστείο της πόλης των Μηλίων, αφού «Μήλος» και η ελληνική λέξη για το φρούτο, «μήλον», ηχούν σχεδόν το ίδιο. Κανείς δεν το ξέρει με βεβαιότητα, γιατί τα χέρια λείπουν.
Δεν είναι κλασική. Αυτό έχει σημασία, γιατί τα πρώτα εκατόν πενήντα χρόνια που βρισκόταν στο Παρίσι, σχεδόν κάθε Γάλλος ιστορικός τέχνης, κάθε ταξιδιωτικός οδηγός και κάθε ετικέτα γύψινου εκμαγείου επέμενε ότι ήταν. Κλασική σήμαινε τέταρτος αιώνας π.Χ., σήμαινε Πραξιτέλης, σήμαινε η γαλήνια κορυφή της ελληνικής γλυπτικής, σήμαινε ότι ανήκε στην ίδια βαθμίδα με την Αφροδίτη των Μεδίκων στη Φλωρεντία και τον Απόλλωνα του Μπελβεντέρε στη Ρώμη. Ελληνιστική σήμαινε τριακόσια χρόνια αργότερα, μετά την ακμή, μια εποχή αντιγραφέων. Η διαφορά ήταν θέμα κύρους, και η Γαλλία το 1821 χρειαζόταν απεγνωσμένα την εκδοχή με το κύρος.
Ο καβγάς στην παραλία
Η πρώτη κίνηση του Βουτιέ ήταν να βρει τον Γάλλο υποπρόξενο στη Μήλο, τον Λουί Μπρεστ, ο οποίος αγόρασε τα κομμάτια από τον Γιώργο και ειδοποίησε τον Γάλλο πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη, τον μαρκήσιο ντε Ριβιέρ. Ο Ριβιέρ έστειλε έναν νεαρό γραμματέα της πρεσβείας, τον Μαρσελύς, να την παραλάβει. Ο Μαρσελύς έφτασε μία εβδομάδα αργότερα από όσο έπρεπε. Ο τοπικός Οθωμανός διοικητής είχε μάθει για το άγαλμα, είχε αποφασίσει ότι ανήκε στην Υψηλή Πύλη και είχε ήδη εξουσιοδοτήσει έναν Έλληνα έμπορο ονόματι Οικονόμο να το στείλει σε έναν δραγουμάνο στην Κωνσταντινούπολη.
Ό,τι ακολούθησε είναι το σημείο όπου αρχίζει ο θρύλος και τα έγγραφα γίνονται θολά. Όταν ο Μαρσελύς έφτασε στον κόλπο της Μήλου με τη γαλλική ναυτική γολέτα Estafette, το άγαλμα ήταν φορτωμένο σε ένα καΐκι στο λιμάνι, έτοιμο να σαλπάρει για την Κωνσταντινούπολη. Έγινε καβγάς στην παραλία ανάμεσα στους Γάλλους και τους ανθρώπους του δραγουμάνου. Υπήρξαν τραβήγματα, σπρωξίματα, και τα κιβώτια τελικά σύρθηκαν με τη βία από το καΐκι στην Estafette. Ο Μαρσελύς πλήρωσε αποζημίωση στην οθωμανική πλευρά στη συνέχεια, και ο διοικητής έφαγε ξύλο από την Πύλη επειδή προσπάθησε να κλέψει γαλλική περιουσία που η Γαλλία είχε αγοράσει πρώτη, μια πρόταση που θα μπορούσε να γραφτεί μόνο για το 1820.
Η ιστορία που ακούν οι περισσότεροι επισκέπτες του Λούβρου, αν ρωτήσουν έναν ξεναγό, είναι ότι στον καβγά στην παραλία τα χέρια του αγάλματος έσπασαν. Το ένα χέρι πήγε από εδώ, το άλλο από εκεί, και χάθηκαν και τα δύο μέσα στα βότσαλα. Είναι καλή ιστορία. Σχεδόν σίγουρα δεν είναι αληθινή. Οι παλαιότερες γραπτές μαρτυρίες της ανακάλυψης (τα σκίτσα του ίδιου του Βουτιέ από τη μέρα της εύρεσης και μια επιστολή που έγραψε ο Λουί Μπρεστ στο Παρίσι εκείνον τον Απρίλιο) δείχνουν το άγαλμα ήδη χωρίς χέρια όταν βγήκε από τον τοίχο. Είχε θαφτεί χωρίς χέρια. Ο καβγάς έσπασε άλλα πράγματα, ίσως δάχτυλα και πτυχές του ενδύματος, αλλά τα χέρια είχαν χαθεί χίλια χρόνια πριν αρχίσει κάποιος ονόματι Γιώργος να βγάζει πέτρες.

Γιατί λοιπόν επιβιώνει η ιστορία της παραλίας; Επειδή κάτι άλλο χάθηκε στο ταξίδι της επιστροφής, και η Αφροδίτη χωρίς χέρια έγινε βολικό μέρος για να φορτωθεί η ευθύνη.
Το βάθρο που εξαφανίστηκε
Όταν το άγαλμα βγήκε πρώτη φορά από την κόγχη, ανάμεσα στα κομμάτια ήταν ένα μικρό θραύσμα του βάθρου πάνω στο οποίο στεκόταν. Είχε σκαλιστεί χωριστά και μετά είχε στερεωθεί με γόμφους στα πόδια της. Στη μία πλευρά του βάθρου υπήρχε μια σκαλισμένη ελληνική επιγραφή, την οποία είδε ο Βουτιέ, την οποία είδε ο Μαρσελύς, για την οποία ο Λουί Μπρεστ ενημέρωσε γραπτώς τον μαρκήσιο ντε Ριβιέρ, και την οποία εξέτασαν αρκετοί Γάλλοι λόγιοι στο Παρίσι το 1821, αφού το άγαλμα έφτασε στο Λούβρο. Η επιγραφή έλεγε, σε μετάφραση:
Ο Αλέξανδρος, γιος του Μηνίδη, πολίτης της Αντιόχειας του Μαιάνδρου, το έφτιαξε.
Η Αντιόχεια του Μαιάνδρου ήταν μια ελληνιστική ελληνική πόλη στη σημερινή δυτική Τουρκία, που ιδρύθηκε από βασιλείς των Σελευκιδών τον τρίτο αιώνα π.Χ. Η μορφή των γραμμάτων, η αναφορά στην πόλη και το ύφος του αγάλματος τη χρονολογούσαν όλα στα τέλη του δεύτερου ή στις αρχές του πρώτου αιώνα π.Χ. Ύστερη ελληνιστική. Όχι κλασική. Τριακόσια χρόνια και μια ολόκληρη κατηγορία κύρους μακριά από τη χρονολογία που ήθελαν οι Γάλλοι.
Το 1821, τη στιγμή που το άγαλμα καθαριζόταν και ετοιμαζόταν για να παρουσιαστεί στον βασιλιά Λουδοβίκο ΙΗ΄, το βάθρο εξαφανίστηκε. Οι αφηγήσεις διαφέρουν. Σε κάποιες εκδοχές «παραπέθηκε» σε μια αποθήκη του Λούβρου. Σε άλλες «υπέστη ζημιά κατά τη μεταφορά» και πετάχτηκε αθόρυβα. Σε μία εκδοχή, που κατέγραψε ο Γάλλος αρχαιολόγος του δέκατου ένατου αιώνα Σαλομόν Ρενάκ, το βάθρο χωρίστηκε σκόπιμα από το άγαλμα και εξαφανίστηκε, επειδή ο μαρκήσιος Κατρμέρ ντε Κενσί, ο ισόβιος γραμματέας της Ακαδημίας Καλών Τεχνών και ο πιο επιδραστικός ιστορικός τέχνης της Γαλλίας, είχε δηλώσει γραπτώς ότι το άγαλμα ήταν κλασικό έργο, και η επιγραφή τον διέψευδε.
Ο Κατρμέρ ντε Κενσί ήξερε ότι η επιγραφή υπήρχε. Είχε διαβάσει τις αναφορές. Αποφάνθηκε, σε μια επίσημη ανακοίνωση προς την Ακαδημία το 1821, ότι η επιγραφή ήταν μεταγενέστερη προσθήκη της ρωμαϊκής εποχής, ότι ο Αλέξανδρος ήταν μάλλον κάποιος που έκανε επισκευές και όχι ο γλύπτης, και ότι η πραγματική χρονολογία της Αφροδίτης της Μήλου ήταν ο τέταρτος αιώνας π.Χ., η εποχή του Πραξιτέλη. Το βάθρο, βολικά, δεν ήταν πια διαθέσιμο για να το ξαναεξετάσει κανείς. Δεν έχει ξαναφανεί από τότε.
Γιατί η Γαλλία τη χρειαζόταν κλασική
Η συγκάλυψη είχε μια συγκεκριμένη πολιτική αιτία. Έξι χρόνια πριν αρχίσει να σκάβει ο Γιώργος Κεντρωτάς, η Γαλλία είχε αναγκαστεί να επιστρέψει την Αφροδίτη των Μεδίκων. Η Αφροδίτη των Μεδίκων, ένα ρωμαϊκό αντίγραφο του πρώτου αιώνα π.Χ. ενός ελληνικού πρωτοτύπου, ήταν η δόξα της λεηλατημένης συλλογής του Ναπολέοντα: είχε αρπαχτεί από την Ουφίτσι το 1803, είχε εκτεθεί στο Λούβρο ως η κορυφή όλης της αρχαίας γλυπτικής και μετά, μετά το Βατερλώ, επέστρεψε στη Φλωρεντία το 1815 υπό την πίεση των Συμμάχων. Το Παρίσι ταπεινώθηκε. Η κύρια αίθουσα κλασικών αρχαιοτήτων είχε μείνει με ένα κενό. Ο Απόλλων του Μπελβεντέρε είχε επιστρέψει κι αυτός στο Βατικανό. Η Νίκη της Σαμοθράκης ήταν ακόμα σε ένα καράβι, χρόνια μακριά. Το Λούβρο, το μεγάλο δημοκρατικό μουσείο, είχε ξαφνικά μείνει χωρίς το κορυφαίο του έκθεμα.
Ύστερα ένας χωρικός στη Μήλο μπήκε στο χωράφι του και βρήκε μια κόγχη. Το άγαλμα έφτασε στο Παρίσι τον Φεβρουάριο του 1821, δώρο του μαρκήσιου ντε Ριβιέρ στον βασιλιά. Ο Λουδοβίκος ΙΗ΄ ήταν κατάκοιτος από ποδάγρα και δεν μπόρεσε να παραστεί στα αποκαλυπτήρια. Έστειλε τα συγχαρητήριά του από το δωμάτιό του. Οι ιστορικοί της αυλής τη χρειάζονταν για να αντικαταστήσουν την Αφροδίτη των Μεδίκων. Οι ιστορικοί της αυλής πήραν αυτό που χρειάζονταν. Παρουσιάστηκε αμέσως ως κλασικό πρωτότυπο, του τέταρτου αιώνα π.Χ., πολύ πιθανόν του Πραξιτέλη, και ως η μόνη σωζόμενη ελληνική Αφροδίτη τέτοιας ποιότητας. Η επιγραφή που έλεγε κάτι άλλο έπαψε να υπάρχει στα αρχεία.

Χρειάστηκε όλος ο υπόλοιπος δέκατος ένατος αιώνας και αρκετοί Γερμανοί και Γάλλοι αρχαιολόγοι για να αποκατασταθεί η σωστή χρονολογία. Ο Άντολφ Φουρτβένγκλερ, ο μεγάλος Γερμανός κλασικός φιλόλογος, δημοσίευσε την απόδειξη τη δεκαετία του 1890. Ο Σαλομόν Ρενάκ την επιβεβαίωσε τη δεκαετία του 1900. Ως το 1920 ο κατάλογος του Λούβρου την κατέγραφε απρόθυμα ως ελληνιστική. Ως το 2000 η πινακίδα στον τοίχο της αίθουσας αναγνώριζε την επιγραφή του Αλεξάνδρου. Όμως η ίδια η αίθουσα, η Salle de la Vénus de Milo, στο ισόγειο της πτέρυγας Ντενόν, χτίστηκε τη δεκαετία του 1820 με την παραδοχή ότι ήταν κλασική, και η αρχιτεκτονική εξακολουθεί να την παρουσιάζει έτσι. Οι κόγχες γύρω από την αίθουσα είναι για αντικείμενα που υποτίθεται ότι ήταν ισάξιά της. Είναι όλα ρωμαϊκά αντίγραφα μεταγενέστερων αιώνων. Εκείνη είναι ακόμα το μόνο αληθινό ελληνικό μάρμαρο στην αίθουσα.
Πού βρίσκεται η Αφροδίτη της Μήλου μέσα στο Λούβρο
Βρίσκεται στο ισόγειο της πτέρυγας Ντενόν, σε μια μακριά θολωτή αίθουσα που ανοίγει από τη Galerie des Antiques. Αν έρχεστε από την Πυραμίδα, κατεβαίνετε προς τις αιγυπτιακές αρχαιότητες και μετά στρίβετε δεξιά προς τις ελληνικές, ετρουσκικές και ρωμαϊκές αίθουσες. Η Salle de la Vénus de Milo είναι κοντά στο τέλος αυτού του άξονα, στα αριστερά σας, με σήμανση. Στέκεται πάνω σε ένα πέτρινο βάθρο (όχι αυτό από τη Μήλο, που έχει χαθεί, αλλά ένα αντικατάστατο) στο βάθος μιας συμμετρικής αίθουσας με λιγότερο σημαντικές ρωμαϊκές Αφροδίτες στη σειρά και ένα κρύο μαρμάρινο δάπεδο. Ο φωτισμός είναι φυσικός όταν υπάρχει, συμπληρωμένος από προβολείς οροφής που τοποθετήθηκαν σε μια ανακαίνιση το 2010. Η αίθουσα έχει συνήθως λιγότερο κόσμο απ’ ό,τι θα περιμένατε, γιατί οι περισσότεροι από τους προσκυνητές της Μόνα Λίζα δεν κατεβαίνουν ποτέ.
Σταθείτε κοντά. Κοιτάξτε το αριστερό της πόδι. Υπάρχει μια μικρή ορθογώνια εγκοπή στο πάνω μέρος του βάθρου, εκεί όπου κάποτε στερεωνόταν η αρχική βάση με την επιγραφή. Αυτή η εγκοπή είναι το ίχνος της κρυμμένης ιστορίας. Είναι η μόνη απόδειξη που απομένει πάνω στο ίδιο το άγαλμα ότι η επιγραφή υπήρξε ποτέ. Οι περισσότεροι επισκέπτες δεν ξέρουν να την ψάξουν, και το σημερινό κείμενο του Λούβρου στον τοίχο δεν την αναφέρει. Το Chiaro την αναφέρει, με τη σειρά που πραγματικά ξετυλίχτηκε η συγκάλυψη του 1821.
Μετά κάντε αργά έναν γύρο γύρω της. Το ένδυμα που πέφτει από τους γοφούς της είναι σκαλισμένο με μια υποσκαφή που οι ελληνιστικοί γλύπτες είχαν τελειοποιήσει και που οι γλύπτες της κλασικής εποχής δεν επιχείρησαν ποτέ. Οι πτυχές είναι βαθιές. Το μάρμαρο πίσω τους έχει αφαιρεθεί σχεδόν ολόκληρο. Φαίνεται από το πλάι. Είναι το ύστερο ελληνιστικό ύφος που οι Γάλλοι αρνούνταν επί έναν αιώνα.
Μια σημείωση για τα χέρια
Η ερώτηση που όλοι θέλουν να απαντηθεί είναι τι κρατούσε. Η σύντομη απάντηση είναι ότι δεν το ξέρουμε, αλλά μπορούμε να το συλλογιστούμε. Οι ώμοι και ο κορμός της είναι τοποθετημένοι όπως όταν μια μορφή κρατά κάτι μπροστά και λίγο προς τα αριστερά. Ίχνη στον αριστερό της ώμο δείχνουν ότι εκεί στηριζόταν βάρος. Ελληνιστικές Αφροδίτες από την ίδια περίοδο και περιοχή εικονίζονται συχνά να κρατούν είτε ένα μήλο, το Μήλο της Έριδος, είτε την ασπίδα του Άρη όπου καθρεφτίζεται το πρόσωπό της, ένα εύρημα του Ρωμαίου ποιητή Οβίδιου. Η εκδοχή του μήλου είναι η πιο δημοφιλής εικασία λόγω του λογοπαιγνίου Μήλος-μήλο. Η εκδοχή της ασπίδας είναι η πιο επιστημονική. Καμία δεν μπορεί να αποδειχθεί χωρίς τα χέρια, και τα χέρια σχεδόν σίγουρα δεν θα βρεθούν ποτέ. Ο Γιώργος Κεντρωτάς έσκαψε σε έναν τοίχο, όχι σε έναν τάφο. Ό,τι κι αν κρατούσε αρχικά, είχε σπάσει πολύ πριν οι Οθωμανοί ελέγξουν τη Μήλο, πολύ πριν υπάρξει η Γαλλία, πιθανότατα όταν ήταν ακόμα ένα δημόσιο άγαλμα στην αγορά μιας αρχαίας ελληνικής πόλης.
Τι να προσέξετε όταν τη δείτε
Ψάξτε την εγκοπή στο βάθρο όπου ταίριαζε κάποτε η επιγραφή. Κοιτάξτε το υποσκαμμένο ένδυμα από το πλάι. Ψάξτε το μικρό θραύσμα πάνω από τον δεξί της γοφό, όπου ένας από τους αρμούς ανάμεσα στον πάνω και τον κάτω όγκο του μαρμάρου αποκαταστάθηκε αδέξια με τσιμέντο το 1821. Κοιτάξτε πώς ο κορμός στρίβει πάνω στους γοφούς: ένα contrapposto που έχει προχωρήσει ένα βήμα πέρα από την κλασική συγκράτηση, σε κάτι πιο χαλαρό και πιο θεατρικό. Αυτά είναι τα σημάδια. Είναι ένα ύστερο ελληνιστικό πρωτότυπο, και καθένα από αυτά είναι ένα δακτυλικό αποτύπωμα που οι Γάλλοι δεν μπόρεσαν να σβήσουν.