კონტენტზე გადასვლა

ლუვრის მილოსელი ვენერა: ყანა, მოტეხილი ხელები და წარწერა, რომელიც ფრანგებმა დამალეს

გამოქვეყნდა: • კითხვის დრო: 8 წთ

მილოსელი ვენერა, აფროდიტეს გვიანდელი ელინისტური მარმარილოს ქანდაკება, ლუვრის ექსპოზიციაში

1820 წლის 8 აპრილის დილას გლეხი, სახელად იორგოს კენდროტასი, კუნძულ მილოსზე კედლიდან ქვებს აძრობდა. სამშენებლო მასალას აგროვებდა. ერთი ბლოკი გამოაძრო, მერე მეორე, მესამე კი სულაც არ აღმოჩნდა ბლოკი. ეს ნიში იყო. ნიშის შიგნით, ორ დიდ ნაწილად და რამდენიმე პატარა ნატეხად დამსხვრეული, ნახევრად შიშველი ქალის მარმარილოს ქანდაკება იყო, დაახლოებით ექვსნახევარი ფუტის სიმაღლის. ორივე ხელი აკლდა. ერთი შეხედვით არც ცხვირი ჰქონდა, მაგრამ, როცა ტანის ზედა ნაწილი სინათლეზე გამოაგორეს, ცხვირი ისევ გამოჩნდა. ჰქონდა კვარცხლბეკი, პატარა, წარწერიანი ფუძე, რომელიც მის მარცხენა ფეხს ქვეშ ერგებოდა. იორგოსმა ნაწილები კედელს მიაყუდა და ქალაქში ისეთი ადამიანის საძებნელად წავიდა, ვინც ეტყოდა, რა ექნა.

ის, ვინც იპოვა, ოლივიე ვუტიე იყო, ოცდასამი წლის ფრანგი საზღვაო მიჩმანი, რომელიც კუნძულზე დასახატი ანტიკური ნივთების საძებნელად დაეხეტებოდა. ვუტიე ადგილზე მიიჭრა, დაინახა ტორსი, დაინახა კვარცხლბეკი, მყისვე მიხვდა, რას უყურებდა, და მოვლენების ჯაჭვი დაიწყო, რომელიც ორასი წლის შემდეგ ლუვრის პირველი სართულის გალერეაში ტურისტების რიგით დასრულდებოდა, რომლებიც მას იღებენ და რომელთაგან არავის არასდროს უთქვამს, რომ ბოლო, რაც საფრანგეთმა მის სამშობლოში გაგზავნამდე გააკეთა, იყო იმ ერთადერთი საგნის დაკარგვა, რომელიც დაამტკიცებდა, ვინ შექმნა ის და როდის.

რა არის სინამდვილეში ლუვრის მილოსელი ვენერა

ეს გვიანდელი ელინისტური მარმარილოა, ძვ. წ. 150-დან 100 წლამდე პერიოდიდან, ამოკვეთილი მოქანდაკის მიერ, რომლის სრული სახელი ჩამოტეხილ კვარცხლბეკთან ერთად დაიკარგა, მაგრამ რომლის სახელი ალექსანდროსი იყო, მშობლიური ქალაქი კი მეანდროსის ანტიოქია. ეს აფროდიტეა, სიყვარულის ქალღმერთი, ან შესაძლოა ამფიტრიტე, ზღვის ქალღმერთი, მილოსის ადგილობრივი მფარველი. მაღლა აწეულ მარცხენა ხელში, სავარაუდოდ, ვაშლი ეჭირა, უთანხმოების ვაშლი პარისის სამსჯავროდან, რაც ქანდაკებას მილოსელების საქალაქო ხუმრობად აქცევდა, რადგან „მილოსი“ და ვაშლის აღმნიშვნელი ბერძნული სიტყვა, „მელონ“, ერთი და იგივე სიტყვაა. ზუსტად არავინ იცის, რადგან ხელები აღარ არის.

ის კლასიკური არ არის. ამას მნიშვნელობა აქვს, რადგან პარიზში ყოფნის პირველი ას ორმოცდაათი წლის განმავლობაში თითქმის ყველა ფრანგი ხელოვნებათმცოდნე, გზამკვლევი და თაბაშირის ასლის ეტიკეტი დაჟინებით ამტკიცებდა, რომ ასეა. კლასიკური ნიშნავდა ძვ. წ. IV საუკუნეს, ნიშნავდა პრაქსიტელეს, ნიშნავდა ბერძნული ქანდაკების მშვიდ მწვერვალს, ნიშნავდა, რომ ის ფლორენციის მედიჩების ვენერასა და რომის აპოლონ ბელვედერელის რიგში იდგა. ელინისტური ნიშნავდა სამასი წლით გვიან, მწვერვალს მიღმა, ასლების ეპოქას. განსხვავება პრესტიჟი იყო, საფრანგეთს კი 1821 წელს პრესტიჟული ვერსია ძალიან სჭირდებოდა.

ჩხუბი სანაპიროზე

ვუტიემ პირველ რიგში მილოსზე საფრანგეთის ვიცე-კონსული, ლუი ბრესტი, მოძებნა, რომელმაც ნაწილები იორგოსს იყიდა და ამის შესახებ კონსტანტინოპოლში საფრანგეთის ელჩს, მარკიზ დე რივიერს, აცნობა. რივიერმა ქანდაკების წამოსაღებად ახალგაზრდა დიპლომატიური მდივანი, მარსელიუსი, გაგზავნა. მარსელიუსი ერთი კვირით დაიგვიანა. ადგილობრივ ოსმალო მმართველს ქანდაკების ამბავი გაეგო, გადაეწყვიტა, რომ ის ბრწყინვალე პორტას ეკუთვნოდა, და ბერძენი ვაჭრისთვის, სახელად ოიკონომოსისთვის, უკვე მიეცა ნებართვა, ის კონსტანტინოპოლში ერთ დრაგომანთან გაეგზავნა.

რაც შემდეგ მოხდა, სწორედ იქ იწყება ფოლკლორი და დოკუმენტები ბუნდოვანი ხდება. როცა მარსელიუსი მილოსის ყურეში საფრანგეთის სამხედრო-საზღვაო შხუნით „ესტაფეტით“ ჩავიდა, ქანდაკება ნავსადგურში უკვე კაიკზე იყო დატვირთული და კონსტანტინოპოლისკენ გასამგზავრებლად ემზადებოდა. სანაპიროზე ფრანგებსა და დრაგომანის აგენტებს შორის კამათი გაიმართა. იყო ქაჩვა, ხელის კვრა, და ყუთები საბოლოოდ ძალით ჩამოათრიეს კაიკიდან და „ესტაფეტაზე“ აიტანეს. მარსელიუსმა შემდეგ ოსმალურ მხარეს კომპენსაცია გადაუხადა, მმართველს კი პორტამ ცემა უწია იმისთვის, რომ ფრანგული საკუთრების მოპარვა სცადა, რომელიც საფრანგეთმა პირველმა იყიდა, და ეს ისეთი წინადადებაა, რომლის დაწერაც მხოლოდ 1820 წელზე შეიძლებოდა.

ამბავი, რომელსაც ლუვრის დამთვალიერებლების უმეტესობა ისმენს, თუ გიდს ჰკითხავს, ისაა, რომ სანაპიროზე ჩხუბის დროს ქანდაკებას ხელები მოსტყდა. ერთი ხელი ერთ მხარეს გავარდა, მეორე მეორე მხარეს, და ორივე კენჭებში დაიკარგა. კარგი ამბავია. თითქმის უეჭველად სიმართლეს არ შეესაბამება. აღმოჩენის უადრესი წერილობითი ცნობები, ვუტიეს საკუთარი ჩანახატები აღმოჩენის დღიდან და წერილი, რომელიც ლუი ბრესტმა იმავე აპრილს პარიზში გაგზავნა, აჩვენებს, რომ ქანდაკებას კედლიდან გამოსვლისას ხელები უკვე აღარ ჰქონდა. ის უხელოდ იყო დამარხული. ჩხუბმა სხვა რამეები დაამსხვრია, შესაძლოა თითები და სამოსის ნაკეცები, მაგრამ ხელები ათასი წლით ადრე გამქრალიყო, სანამ ვინმე იორგოსი ქვების ამოძრობას დაიწყებდა.

მილოსელი ვენერას სახისა და მხრების ახლო ხედი, მარმარილოს დეტალებით

მაშ, რატომ ცოცხლობს სანაპიროს ამბავი? იმიტომ, რომ შინისკენ მგზავრობისას სხვა რამ დაიკარგა, და უხელო ვენერა ბრალის გადასაბრალებლად მოსახერხებელი ადგილი აღმოჩნდა.

კვარცხლბეკი, რომელიც გაქრა

როცა ქანდაკება ნიშიდან პირველად ამოიღეს, ნაწილებს შორის იყო იმ კვარცხლბეკის პატარა ფრაგმენტი, რომელზეც ის იდგა. ის ცალკე იყო ამოკვეთილი და შემდეგ ფეხებთან შტიფტებით მიმაგრებული. კვარცხლბეკის ერთ მხარეს ამოკვეთილი ბერძნული წარწერა იყო, რომელიც ვუტიემ ნახა, რომელიც მარსელიუსმა ნახა, რომლის შესახებაც ლუი ბრესტმა წერილობით აცნობა მარკიზ დე რივიერს, და რომელიც პარიზში რამდენიმე ფრანგმა მეცნიერმა შეისწავლა 1821 წელს, ქანდაკების ლუვრში ჩამოსვლის შემდეგ. წარწერა, თარგმანში, ასე იკითხებოდა:

ალექსანდროსმა, მენიდეს ძემ, მეანდროსის ანტიოქიის მოქალაქემ, შექმნა ეს.

მეანდროსის ანტიოქია ელინისტური ბერძნული ქალაქი იყო დღევანდელი თურქეთის დასავლეთში, რომელიც სელევკიდმა მეფეებმა ძვ. წ. III საუკუნეში დააარსეს. ასოების ფორმა, ქალაქის ხსენება და ქანდაკების სტილი ყველაფერი მას ძვ. წ. II საუკუნის ბოლოთი ან I საუკუნის დასაწყისით ათარიღებდა. გვიანდელი ელინისტური. არა კლასიკური. სამასი წლითა და პრესტიჟის მთელი კატეგორიით დაშორებული იმ თარიღს, რომელიც ფრანგებს სურდათ.

1821 წელს, სწორედ მაშინ, როცა ქანდაკებას წმენდდნენ და მეფე ლუი XVIII-ისთვის წარსადგენად ამზადებდნენ, კვარცხლბეკი გაქრა. ცნობები განსხვავდება. ზოგი ვერსიით, ის ლუვრის საწყობში „სადღაც შეინახეს“. სხვებით, „ტრანსპორტირებისას დაზიანდა“ და ჩუმად გადააგდეს. ერთი ვერსიით, რომელიც XIX საუკუნის ფრანგმა არქეოლოგმა სალომონ რეინაკმა აღნიშნა, კვარცხლბეკი შეგნებულად გამოაცალკევეს ქანდაკებას და მიჩქმალეს, რადგან მარკიზმა კატრმერ დე კენსიმ, სახვითი ხელოვნების აკადემიის მუდმივმა მდივანმა და საფრანგეთის ყველაზე გავლენიანმა ხელოვნებათმცოდნემ, წერილობით განაცხადა, რომ ქანდაკება კლასიკური ნამუშევარი იყო, წარწერა კი მას ეწინააღმდეგებოდა.

კატრმერ დე კენსიმ იცოდა, რომ წარწერა არსებობდა. ცნობები წაკითხული ჰქონდა. 1821 წელს აკადემიისთვის წარდგენილ ოფიციალურ ნაშრომში მან დაადგინა, რომ წარწერა რომაული ეპოქის გვიანდელი დამატება იყო, რომ ალექსანდროსი, სავარაუდოდ, შემკეთებელი იყო და არა მოქანდაკე, და რომ მილოსელი ვენერას ნამდვილი თარიღი ძვ. წ. IV საუკუნე იყო, პრაქსიტელეს ეპოქა. კვარცხლბეკი, მოსახერხებლად, ხელახლა შესასწავლად აღარავისთვის იყო ხელმისაწვდომი. ის მას შემდეგ არავის უნახავს.

რატომ სჭირდებოდა საფრანგეთს, რომ ის კლასიკური ყოფილიყო

მიჩქმალვას კონკრეტული პოლიტიკური მიზეზი ჰქონდა. იორგოს კენდროტასის თხრამდე ექვსი წლით ადრე საფრანგეთი იძულებული გახდა, მედიჩების ვენერა დაებრუნებინა. მედიჩების ვენერა, ბერძნული ორიგინალის ძვ. წ. I საუკუნის რომაული ასლი, ნაპოლეონის ნაძარცვი კოლექციის დიდება იყო: 1803 წელს უფიციდან წაღებული, ლუვრში მთელი ანტიკური ქანდაკების მწვერვალად გამოფენილი, შემდეგ კი, ვატერლოოს შემდეგ, 1815 წელს მოკავშირეების ზეწოლით ფლორენციაში დაბრუნებული. პარიზი დამცირებული იყო. კლასიკური სიძველეების მთავარ გალერეაში სიცარიელე იყო. აპოლონ ბელვედერელიც ვატიკანს დაუბრუნდა. სამოთრაკიის ფრთოსანი ნიკე საფრანგეთს ჯერ კიდევ გემზე ჰყავდა, წლების მანძილზე. ლუვრს, დიდ რესპუბლიკურ მუზეუმს, უცებ მთავარი ექსპონატი დააკლდა.

შემდეგ მილოსელი გლეხი თავის ყანაში შევიდა და ნიშს წააწყდა. ქანდაკება პარიზში 1821 წლის თებერვალში ჩავიდა, მარკიზ დე რივიერის საჩუქრად მეფისთვის. ლუი XVIII პოდაგრით ლოგინად იყო ჩავარდნილი და გახსნას ვერ დაესწრო. მან თავისი საწოლი ოთახიდან მოკითხვა გაგზავნა. კარის ისტორიკოსებს ის მედიჩების ვენერას ჩასანაცვლებლად სჭირდებოდათ. კარის ისტორიკოსებმა მიიღეს ის, რაც სჭირდებოდათ. ის მაშინვე წარადგინეს კლასიკურ ორიგინალად, ძვ. წ. IV საუკუნისად, სავსებით შესაძლოა პრაქსიტელესად, და ერთადერთ შემორჩენილ ასეთი ხარისხის ბერძნულ ვენერად. წარწერა, რომელიც სხვა რამეს მიანიშნებდა, საქმიდან გაქრა.

მილოსელი ვენერას დარბაზი ლუვრში, გალერეა, რომელიც 1820-იან წლებში მის გამოსაფენად აშენდა

სწორი თარიღის აღდგენას XIX საუკუნის დარჩენილი ნაწილი და რამდენიმე გერმანელი და ფრანგი არქეოლოგი დასჭირდა. ადოლფ ფურტვენგლერმა, დიდმა გერმანელმა კლასიკოსმა, მტკიცებულება 1890-იან წლებში გამოაქვეყნა. სალომონ რეინაკმა ის 1900-იან წლებში დაადასტურა. 1920 წლისთვის ლუვრის კატალოგი მას უხალისოდ ელინისტურად მოიხსენიებდა. 2000 წლისთვის დარბაზის ეტიკეტი ალექსანდროსის წარწერას აღიარებდა. მაგრამ თავად დარბაზი, მილოსელი ვენერას დარბაზი დენონის ფრთის პირველ სართულზე, 1820-იან წლებში იმ დაშვებით აშენდა, რომ ის კლასიკური იყო, და არქიტექტურა დღემდე ასე წარადგენს მას. ნიშები დარბაზის გარშემო იმ საგნებისთვისაა, რომლებიც, ვარაუდით, მისი თანასწორები უნდა ყოფილიყვნენ. ყველა მათგანი გვიანდელი საუკუნეების რომაული ასლია. ის დღემდე ერთადერთი ნამდვილი ბერძნული მარმარილოა დარბაზში.

სად არის ლუვრში მილოსელი ვენერა

ის დენონის ფრთის პირველ სართულზეა, გრძელ, კამაროვან გალერეაში, რომელიც სიძველეთა გალერეიდან იხსნება. თუ პირამიდიდან მოდიხართ, ეგვიპტური სიძველეებისკენ ჩადიხართ, შემდეგ კი მარჯვნივ, ბერძნულ, ეტრუსკულ და რომაულ დარბაზებში უხვევთ. მილოსელი ვენერას დარბაზი ამ ღერძის ბოლოსთან ახლოსაა, მარცხნივ, მიმთითებლით. ის ქვის კვარცხლბეკზე დგას, არა იმაზე, რომელიც მილოსიდან ჩამოიტანეს და აღარ არსებობს, არამედ შემცვლელზე, სიმეტრიული დარბაზის შორეულ ბოლოში, რომლის კედლებს ნაკლებად მნიშვნელოვანი რომაული ვენერები ამშვენებს, იატაკი კი ცივი მარმარილოსია. განათება ბუნებრივია, როცა ეს შესაძლებელია, და ავსებს მას ზედა პროჟექტორები, რომლებიც 2010 წლის განახლებისას დაამონტაჟეს. დარბაზში, როგორც წესი, იმაზე ნაკლები ხალხია, ვიდრე ელით, რადგან მონა ლიზას მომლოცველების უმეტესობა ქვემოთ არასდროს ჩამოდის.

ახლოს დადექით. შეხედეთ მის მარცხენა ფეხს. კვარცხლბეკის ზედა ნაწილში პატარა მართკუთხა ამონაჭერია, სადაც ოდესღაც თავდაპირველი წარწერიანი ფუძე შტიფტებით ჯდებოდა. ეს ამონაჭერი დამალული ისტორიის კვალია. ეს ერთადერთი დარჩენილი მტკიცებულებაა თავად ქანდაკებაზე, რომ წარწერა ოდესმე არსებობდა. დამთვალიერებლების უმეტესობამ არ იცის, რომ ის უნდა მოძებნოს, ლუვრის ამჟამინდელი ეტიკეტი კი მას არ ახსენებს. Chiaro ახსენებს, იმ თანმიმდევრობით, რომლითაც 1821 წლის მიჩქმალვა სინამდვილეში განვითარდა.

შემდეგ ერთხელ ნელა შემოუარეთ. თეძოებიდან ჩამოშვებული სამოსი ღრმა ამოკვეთითაა შესრულებული, რომელიც ელინისტურმა მოქანდაკეებმა სრულყვეს და კლასიკური ეპოქის ოსტატებს არასდროს უცდიათ. ნაკეცები ღრმაა. მათ უკან მარმარილო თითქმის ბოლომდეა ამოჭრილი. ამას გვერდიდან დაინახავთ. ეს ის გვიანდელი ელინისტური სტილია, რომლის უარყოფასაც ფრანგებმა მთელი საუკუნე მოანდომეს.

შენიშვნა ხელებზე

კითხვა, რომელზეც პასუხი ყველას უნდა, ისაა, რა ეჭირა მას. მოკლე პასუხია, რომ არ ვიცით, მაგრამ მსჯელობა შეგვიძლია. მისი მხრები და ტორსი ისეა განლაგებული, როგორც ფიგურას, რომელსაც რაღაც წინ და ოდნავ მარცხნივ უჭირავს. მის მარცხენა მხარზე არსებული კვალი მიანიშნებს, რომ იქ სიმძიმე ეყრდნობოდა. იმავე პერიოდისა და რეგიონის ელინისტურ ვენერებს ხშირად ან ვაშლი უჭირავთ, უთანხმოების ვაშლი, ან არესის ფარი, რომელშიც საკუთარი სახე ირეკლება, რომაელი პოეტის, ოვიდიუსის ჩანაფიქრი. ვაშლის ვერსია უფრო პოპულარული ვარაუდია მილოსისა და ვაშლის სიტყვათა თამაშის გამო. ფარის ვერსია უფრო აკადემიურია. ვერცერთის დამტკიცება ხელების გარეშე შეუძლებელია, ხელები კი თითქმის უეჭველად ვერასდროს მოიძებნება. იორგოს კენდროტასი კედელს თხრიდა და არა სამარხს. რაც თავდაპირველად ეჭირა, მას ბევრად ადრე მოსტყდა, სანამ ოსმალები მილოსს დაეუფლებოდნენ, სანამ საფრანგეთი იარსებებდა, სავარაუდოდ მაშინ, როცა ის ჯერ კიდევ საქალაქო ქანდაკება იყო ძველი ბერძნული ქალაქის საჯარო მოედანზე.

რას მიაქციოთ ყურადღება, როცა მას ნახავთ

მოძებნეთ ამონაჭერი კვარცხლბეკზე, სადაც წარწერა ჯდებოდა. გვერდიდან შეხედეთ ღრმად ამოკვეთილ სამოსს. მოძებნეთ პატარა ჩამონატეხი მარჯვენა თეძოს ზემოთ, სადაც მარმარილოს ზედა და ქვედა ბლოკებს შორის ერთ-ერთი ნაკერი 1821 წელს უხეშად აღადგინეს ცემენტით. შეხედეთ, როგორ ტრიალდება ტორსი თეძოებზე: კონტრაპოსტო, კლასიკური თავშეკავებიდან ერთი ნაბიჯით წინ გადადგმული, რაღაც უფრო თავისუფალსა და თეატრალურში. ეს არის ნიშნები. ის გვიანდელი ელინისტური ორიგინალია, და თითოეული ეს ნიშანი თითის ანაბეჭდია, რომლის წაშლაც ფრანგებმა ვერ შეძლეს.

სურათების წყაროები