İçeriğe geç

Louvre Müzesi'nde Milos Venüsü: Tarla, Kırık Kollar ve Fransızların Sakladığı Yazıt

Yayınlanma: • 9 dk okuma

Milos Venüsü; Afrodit'i tasvir eden, Louvre'da sergilenen geç Helenistik dönem mermer heykel

8 Nisan 1820 sabahı Yorgos Kentrotas adlı bir çiftçi, Milos adasında bir duvardan taş söküyordu. İnşaat malzemesi için taş çıkarıyordu. Bir blok çekti, sonra bir tane daha, sonra üçüncü blok hiç blok değildi. Bir nişti. Nişin içinde, iki büyük parçaya ve bir dizi küçük parçaya ayrılmış, yaklaşık iki metre boyunda, yarı çıplak bir kadını tasvir eden mermer bir heykel vardı. İki kolu da yoktu. İlk bakışta burnu yok gibiydi, sonra gövdenin üst kısmını ışığa yuvarladıklarında yine burnu vardı. Bir kaidesi vardı: sol ayağının altına oturan, üzerinde yazıt bulunan küçük bir taban. Yorgos parçaları duvara yasladı ve kasabada ne yapması gerektiğini söyleyebilecek birini bulmaya gitti.

Bulduğu kişi, çizmek için antik eser arayarak adada dolaşan yirmi üç yaşındaki Fransız deniz asteğmeni Olivier Voutier’ydi. Voutier koşarak yere vardı, gövdeyi gördü, kaideyi gördü, neye baktığını hemen anladı ve iki yüz yıl sonra Louvre’un zemin kattaki bir galerisinde onu fotoğraflayan turist kuyruğuyla sona erecek bir olaylar zincirini başlattı. O turistlerin hiçbirine, Fransa’nın onu eve göndermeden önce yaptığı son şeyin, onu kimin ve ne zaman yaptığını kanıtlayacak tek nesneyi kaybetmek olduğu hiç söylenmedi.

Louvre Müzesi’ndeki Milos Venüsü aslında nedir

MÖ 150 ile 100 arasında bir yerde yapılmış geç Helenistik bir mermer. Onu yontan heykeltıraşın tam adı yontulmuş bir kaidede kayboldu, ama ilk adı Aleksandros’tu ve memleketi Menderes kıyısındaki Antiokheia’ydı. Aşk tanrıçası Afrodit ya da belki Milos’un yerel koruyucusu olan deniz tanrıçası Amfitrite. Büyük olasılıkla kaldırdığı sol elinde bir elma tutuyordu: Paris’in Yargısı’ndaki Nifak Elması. Bu da heykeli Miloslular için bir kent esprisi yapardı, çünkü “Milos” ile Yunanca elma kelimesi “melon” aynı kelime. Kesin olarak kimse bilmiyor, çünkü kollar yok.

Klasik değil. Bu önemli, çünkü Paris’teki ilk yüz elli yılında neredeyse her Fransız sanat tarihçisi, rehber kitap ve alçı kopya etiketi onun Klasik olduğunda ısrar etti. Klasik demek MÖ 4. yüzyıl demekti, Praksiteles demekti, Yunan heykelinin dingin zirvesi demekti; Floransa’daki Medici Venüsü ve Roma’daki Belvedere Apollonu ile aynı mertebeye ait olduğu demekti. Helenistik ise üç yüz yıl sonrası demekti: zirve geçmiş, kopyacıların çağı. Fark prestijdi ve 1821’deki Fransa’nın prestijli olan versiyona fena hâlde ihtiyacı vardı.

Sahildeki arbede

Voutier’nin ilk hamlesi, Milos’taki Fransız konsolos yardımcısı Louis Brest’i bulmak oldu; Brest parçaları Yorgos’tan satın aldı ve İstanbul’daki Fransız büyükelçisi Marquis de Rivière’e haber gönderdi. Rivière, onu almak için Marcellus adlı genç bir diplomatik sekreter gönderdi. Marcellus oraya bir hafta geç vardı. Yerel Osmanlı valisi heykeli duymuş, onun Bâbıâli’ye ait olduğuna karar vermiş ve Oikonomos adlı Rum bir tüccara onu İstanbul’daki bir tercümana (dragoman) gönderme izni çoktan vermişti.

Sonra olanlar, efsanenin başladığı ve belgelerin belirsizleştiği yer. Marcellus Fransız donanmasına ait Estafette gemisiyle Milos koyuna vardığında heykel, limandaki bir kayığa yüklenmiş, İstanbul’a yelken açmak üzereydi. Sahilde Fransızlarla tercümanın adamları arasında bir tartışma çıktı. Çekiştirme, itiş kakış oldu ve sandıklar sonunda zorla kayıktan indirilip Estafette’ye taşındı. Marcellus sonradan Osmanlı tarafına tazminat ödedi; vali de Fransa’nın önce satın aldığı Fransız malını çalmaya kalkıştığı için Bâbıâli’den dayak yedi. Bu, ancak 1820 hakkında yazılabilecek bir cümle.

Louvre ziyaretçilerinin çoğuna, bir rehbere sorarlarsa anlatılan hikâye, sahildeki arbede sırasında heykelin kollarının kırıldığı. Bir kol bir yana, öbürü öbür yana gitti ve ikisi de çakıllar arasında kayboldu. İyi bir hikâye. Neredeyse kesin olarak doğru değil. Keşfin en erken yazılı kayıtları, Voutier’nin buluş günü yaptığı kendi eskizleri ve Louis Brest’in o nisan Paris’e yazdığı bir mektup, heykelin duvardan çıktığında zaten kolsuz olduğunu gösteriyor. Kolsuz gömülmüştü. Arbede başka şeyleri, belki parmakları ve kumaş kıvrımlarını kırdı, ama kollar Yorgos adında biri taş sökmeye başlamadan bin yıl önce yok olmuştu.

Milos Venüsü'nün yüzüne ve omuzlarına yakından bakış; mermer ayrıntıları görülüyor

Peki sahil hikâyesi neden yaşamaya devam ediyor? Çünkü eve dönüş yolculuğunda başka bir şey kayboldu ve kolsuz Venüs, suçu üzerine yıkmak için kullanışlı bir yer oldu.

Kaybolan kaide

Heykel nişten ilk çıkarıldığında, parçalar arasında üzerinde durduğu kaidenin küçük bir parçası da vardı. Kaide ayrı yontulmuş, sonra ayaklarına pimle tutturulmuştu. Kaidenin bir yüzünde yontulmuş bir Yunanca yazıt vardı; Voutier onu gördü, Marcellus gördü, Louis Brest onu Marquis de Rivière’e yazılı olarak bildirdi ve heykel Louvre’a vardıktan sonra 1821’de Paris’teki birkaç Fransız bilgin onu inceledi. Yazıtın çevirisi şöyleydi:

Menderes kıyısındaki Antiokheia’nın yurttaşı, Menides oğlu Aleksandros bunu yaptı.

Menderes kıyısındaki Antiokheia, bugünkü Batı Türkiye’de, MÖ 3. yüzyılda Selevkos kralları tarafından kurulmuş Helenistik bir Yunan kentiydi. Harflerin biçimi, kentin anılması ve heykelin üslubu, hepsi onu MÖ 2. yüzyılın sonuna ya da 1. yüzyılın başına tarihliyordu. Geç Helenistik. Klasik değil. Fransızların olmasını istediği tarihten üç yüz yıl ve koca bir prestij kategorisi uzakta.

1821’de, tam heykel temizlenip Kral XVIII. Louis’ye sunulmak üzere hazırlanırken kaide kayboldu. Anlatılar farklı. Bazı versiyonlarda Louvre’daki bir depoda “yanlış yere konmuştu”. Başkalarında “taşıma sırasında hasar görmüş” ve sessizce atılmıştı. 19. yüzyıl Fransız arkeoloğu Salomon Reinach’ın kaydettiği bir versiyonda ise kaide bilerek heykelden ayrılıp gizlenmişti; çünkü Güzel Sanatlar Akademisi’nin daimi sekreteri ve Fransa’nın en etkili sanat tarihçisi Marquis de Quatremère de Quincy, heykelin Klasik bir eser olduğunu yazılı olarak ilan etmişti ve yazıt onu yalanlıyordu.

Quatremère de Quincy yazıtın var olduğunu biliyordu. Raporları okumuştu. 1821’de Akademi’ye sunduğu resmî bir bildiride, yazıtın daha sonraki Roma dönemine ait bir ek olduğuna, Aleksandros’un muhtemelen heykeltıraş değil bir tamirci olduğuna ve Milos Venüsü’nün gerçek tarihinin MÖ 4. yüzyıl, yani Praksiteles’in çağı olduğuna hükmetti. Kaide, ne tesadüf ki, artık kimsenin yeniden incelemesi için ortada değildi. O günden beri hiç görülmedi.

Fransa’nın onun Klasik olmasına neden ihtiyacı vardı

Örtbasın belirli bir siyasi nedeni vardı. Yorgos Kentrotas kazmaya başlamadan altı yıl önce Fransa, Medici Venüsü’nü geri vermek zorunda kalmıştı. Bir Yunan orijinalinin MÖ 1. yüzyıldan kalma Roma kopyası olan Medici Venüsü, Napolyon’un yağmalanmış koleksiyonunun gururuydu: 1803’te Uffizi’den alınmış, bütün antik heykelin zirvesi olarak Louvre’da sergilenmiş ve ardından Waterloo’dan sonra, 1815’te Müttefiklerin baskısıyla Floransa’ya iade edilmişti. Paris aşağılanmıştı. Klasik antik eserlerin ana galerisinde bir boşluk vardı. Belvedere Apollonu da Vatikan’a geri dönmüştü. Fransa’nın Semadirek Nike’si hâlâ bir gemideydi, gelmesine yıllar vardı. Büyük cumhuriyetçi müze Louvre birden en önemli eserinden yoksun kalmıştı.

Sonra Milos’ta bir köylü tarlasına girdi ve bir nişe denk geldi. Heykel, Marquis de Rivière’in krala bir hediyesi olarak Şubat 1821’de Paris’e vardı. XVIII. Louis gut yüzünden yatağa bağlıydı ve açılışa katılamadı. Övgülerini odasından gönderdi. Saray tarihçilerinin Medici Venüsü’nün yerini alacak bir heykele ihtiyacı vardı. Saray tarihçileri ihtiyaç duydukları şeyi aldı. Heykel hemen Klasik bir orijinal olarak, MÖ 4. yüzyıldan, büyük olasılıkla Praksiteles’in elinden çıkmış ve bu kalitede var olan tek Yunan Venüsü olarak sunuldu. Aksini düşündüren yazıt dosyalardan çıktı.

Louvre'daki Salle de la Vénus de Milo; onu sergilemek için 1820'lerde yapılan galeri

Doğru tarihi yerine koymak, 19. yüzyılın geri kalanını ve birkaç Alman ve Fransız arkeoloğu aldı. Büyük Alman klasik bilimci Adolf Furtwängler kanıtı 1890’larda yayımladı. Salomon Reinach bunu 1900’lerde doğruladı. 1920’ye gelindiğinde Louvre kataloğu onu gönülsüzce Helenistik olarak listeliyordu. 2000’e gelindiğinde salondaki duvar etiketi Aleksandros yazıtını kabul ediyordu. Ama salonun kendisi, Denon kanadının zemin katındaki Salle de la Vénus de Milo, 1820’lerde onun Klasik olduğu varsayımıyla inşa edildi ve mimari onu hâlâ böyle takdim ediyor. Salonun çevresindeki nişler, onun dengi olması beklenen nesneler için. Hepsi sonraki yüzyıllardan Roma kopyaları. Salondaki tek gerçek Yunan mermeri hâlâ o.

Milos Venüsü Louvre’un neresinde

Denon kanadının zemin katında, Galerie des Antiques’e açılan uzun, tonozlu bir galeride. Piramit’ten geliyorsanız Mısır eserlerine doğru inin, sonra sağa, Yunan, Etrüsk ve Roma salonlarına yönelin. Salle de la Vénus de Milo bu eksenin sonuna yakın, solunuzda ve tabelayla gösterilmiş. Yan yana daha önemsiz Roma Venüsleriyle dizili ve soğuk mermer zeminli simetrik bir salonun en ucunda, taş bir kaidenin üzerinde duruyor; bu kaide Milos’tan gelen değil (o kayıp), onun yerine konmuş bir kaide. Aydınlatma, mümkün olduğunda doğal; 2010’daki bir yenilemede takılan tepe spotlarıyla destekleniyor. Salon genellikle beklediğinizden daha az kalabalık, çünkü Mona Lisa hacılarının çoğu hiç aşağı inmiyor.

Yakından durun. Sol ayağına bakın. Kaidenin üstünde, yazıtlı özgün tabanın bir zamanlar pimle oturduğu küçük, dikdörtgen bir oyuk var. Bu oyuk, gizlenen tarihin izi. Yazıtın bir zamanlar var olduğuna dair heykelin üzerinde kalan tek kanıt. Ziyaretçilerin çoğu ona bakmayı bilmiyor ve Louvre’un bugünkü duvar metni ondan bahsetmiyor. Chiaro ise bahsediyor; 1821’deki örtbasın gerçekte yaşandığı sırayla.

Sonra çevresinde bir kez yavaşça dolaşın. Kalçalarından dökülen kumaş, Helenistik heykeltıraşların mükemmelleştirdiği, Klasik dönem yontucularının ise hiç denemediği derin bir oyma tekniğiyle yontulmuş. Kıvrımlar derin. Arkalarındaki mermer neredeyse hiçbir şey kalmayacak kadar oyulmuş. Yandan görebilirsiniz. Bu, Fransızların bir yüzyıl boyunca inkâr ettiği geç Helenistik üslup.

Kollar üzerine bir not

Herkesin cevabını öğrenmek istediği soru, ne tuttuğu. Kısa cevap şu: Bilmiyoruz, ama akıl yürütebiliriz. Omuzları ve gövdesi, bir figürün bir şeyi öne ve hafifçe sola doğru tutuşu gibi konumlanmış. Sol omzundaki izler orada bir ağırlık taşıdığını düşündürüyor. Aynı dönem ve bölgeden Helenistik Venüsler sıklıkla ya bir elma, yani Nifak Elması, ya da Romalı şair Ovidius’tan gelen bir buluşla kendi yüzünü yansıtan Ares’in kalkanını tutarken gösterilir. Milos-elma kelime oyunu yüzünden elma versiyonu daha popüler tahmin. Kalkan versiyonu daha akademik. Kollar olmadan ikisi de kanıtlanamaz ve kollar neredeyse kesin olarak asla bulunmayacak. Yorgos Kentrotas bir mezarı değil, bir duvarı kazdı. Başlangıçta ne tutuyorsa, Osmanlılar Milos’u yönetmeden çok önce, Fransa var olmadan çok önce, muhtemelen o hâlâ antik bir Yunan kasabasının kamusal meydanında duran bir kent heykeliyken kırılıp ondan ayrılmıştı.

Onu gördüğünüzde nelere bakmalı

Kaidede, yazıtın eskiden oturduğu oyuğa bakın. Derin oyulmuş kumaşa yandan bakın. Sağ kalçasının üstünde, mermerin üst ve alt blokları arasındaki eklerden birinin 1821’de çimentoyla beceriksizce onarıldığı küçük çentiğe bakın. Gövdenin kalçalar üzerinde nasıl döndüğüne bakın: kontrapost, Klasik ölçülülüğün bir adım ötesine, daha gevşek ve daha teatral bir şeye taşınmış. İpuçları bunlar. O geç Helenistik bir orijinal ve bunların her biri, Fransızların silemediği bir parmak izi.

Görsel kaynakları