Przejdź do treści

Wenus z Milo w Luwrze: pole, odłamane ramiona i inskrypcja, którą ukryli Francuzi

Opublikowano: • 10 min czytania

Wenus z Milo, późnohellenistyczny marmurowy posąg Afrodyty, wystawiony w Luwrze

Rankiem 8 kwietnia 1820 roku rolnik Jorgos Kentrotas wyważał kamienie z muru na wyspie Milos. Pozyskiwał materiał budowlany. Wyciągnął jeden blok, potem drugi, a trzeci w ogóle nie był blokiem. Była to nisza. W niszy, rozbity na dwie duże części i garść mniejszych odłamków, leżał marmurowy posąg półnagiej kobiety, mierzący mniej więcej dwa metry. Brakowało jej obu ramion. Na pierwszy rzut oka nie miała nosa, a potem znów go miała, kiedy górną część tułowia wytoczono na światło. Miała cokół, niewielką podstawę z inskrypcją, która pasowała pod jej lewą stopę. Jorgos oparł części o mur i poszedł do miasta poszukać kogoś, kto powie mu, co robić.

Znalazł Oliviera Voutiera, dwudziestotrzyletniego chorążego francuskiej marynarki, który wędrował po wyspie w poszukiwaniu starożytności do szkicowania. Voutier pobiegł na miejsce, zobaczył tors, zobaczył cokół, od razu zrozumiał, na co patrzy, i uruchomił łańcuch wydarzeń, który dwieście lat później zakończy się kolejką turystów fotografujących ją w sali na parterze Luwru. Żadnemu z nich nikt nigdy nie powie, że ostatnią rzeczą, jaką zrobiła Francja przed wysłaniem posągu do kraju, było zgubienie jedynego przedmiotu, który dowodziłby, kto go wykonał i kiedy.

Czym naprawdę jest Wenus z Milo z Luwru

To późnohellenistyczny marmur z okresu mniej więcej między 150 a 100 rokiem p.n.e., wyrzeźbiony przez artystę, którego pełne imię przepadło wraz z wyszczerbionym cokołem, ale który miał na imię Aleksandros i pochodził z Antiochii nad Meandrem. Przedstawia Afrodytę, boginię miłości, albo może Amfitrytę, boginię morza, lokalną opiekunkę Milos. W uniesionej lewej ręce trzymała prawdopodobnie jabłko – jabłko niezgody z sądu Parysa, co czyniłoby z posągu obywatelski żart mieszkańców Milos, bo „Milos” i greckie słowo oznaczające jabłko, „melon”, to to samo słowo. Nikt nie wie tego na pewno, bo ramion nie ma.

Nie jest klasyczna. To ważne, bo przez pierwsze sto pięćdziesiąt lat jej pobytu w Paryżu niemal każdy francuski historyk sztuki, przewodnik i podpis pod gipsowym odlewem upierał się, że jest. Klasyczna oznaczała IV wiek p.n.e., oznaczała Praksytelesa, oznaczała pogodny szczyt rzeźby greckiej, oznaczała, że należy do tej samej ligi co Wenus Medycejska we Florencji i Apollo Belwederski w Rzymie. Hellenistyczna oznaczała trzysta lat później, po szczycie, epokę kopistów. Różnicą był prestiż, a Francja w 1821 roku rozpaczliwie potrzebowała wersji prestiżowej.

Szarpanina na plaży

Pierwszym krokiem Voutiera było odnalezienie francuskiego wicekonsula na Milos, Louisa Bresta, który odkupił części od Jorgosa i dał znać francuskiemu ambasadorowi w Konstantynopolu, markizowi de Rivière. Rivière wysłał po posąg młodego sekretarza dyplomatycznego o nazwisku Marcellus. Marcellus dotarł na miejsce tydzień za późno. Miejscowy osmański namiestnik usłyszał o posągu, uznał, że należy do Wysokiej Porty, i już upoważnił greckiego kupca Ojkonomosa do wysłania go do dragomana w Konstantynopolu.

To, co stało się potem, to miejsce, w którym zaczyna się legenda, a dokumenty robią się mgliste. Kiedy Marcellus przypłynął do zatoki Milos na francuskim szkunerze marynarki wojennej Estafette, posąg był już załadowany na kaik w porcie i miał odpłynąć do Konstantynopola. Na plaży doszło do kłótni między Francuzami a agentami dragomana. Było ciągnięcie, przepychanie i w końcu skrzynie siłą ściągnięto z kaika na Estafette. Marcellus zapłacił potem stronie osmańskiej odszkodowanie, a namiestnik dostał od Porty chłostę za to, że próbował ukraść francuską własność, którą Francja kupiła pierwsza – to zdanie, które dałoby się napisać tylko o roku 1820.

Historia, którą słyszy większość zwiedzających Luwr, jeśli zapytają przewodnika, mówi, że podczas szarpaniny na plaży posągowi odłamano ramiona. Jedno ramię poleciało w jedną stronę, drugie w drugą, i oba przepadły w żwirze. To dobra historia. Niemal na pewno nieprawdziwa. Najwcześniejsze pisemne relacje z odkrycia – szkice samego Voutiera z dnia znaleziska i list, który Louis Brest napisał do Paryża w kwietniu – pokazują posąg już bez ramion, kiedy wyjęto go z muru. Pogrzebano go bez ramion. Szarpanina połamała inne rzeczy, może palce i fałdy draperii, ale ramion nie było od tysiąca lat, zanim ktokolwiek o imieniu Jorgos zaczął wyważać kamienie.

Zbliżenie twarzy i ramion Wenus z Milo, ze szczegółami marmuru

Dlaczego więc historia z plaży przetrwała? Bo podczas podróży do kraju zginęło coś innego, a Wenus bez ramion okazała się wygodnym miejscem, by zawiesić na niej winę.

Cokół, który zniknął

Kiedy posąg po raz pierwszy wyciągnięto z niszy, wśród części był niewielki fragment cokołu, na którym stała. Wyrzeźbiono go osobno, a potem połączono z jej stopami kołkami. Na jednej ścianie cokołu była wyryta grecka inskrypcja, którą widział Voutier, którą widział Marcellus, o której Louis Brest pisemnie zawiadomił markiza de Rivière i którą kilku francuskich uczonych w Paryżu zbadało w 1821 roku, po przybyciu posągu do Luwru. Inskrypcja brzmiała w przekładzie:

Aleksandros, syn Menidesa, obywatel Antiochii nad Meandrem, wykonał to.

Antiochia nad Meandrem była hellenistycznym greckim miastem na terenie dzisiejszej zachodniej Turcji, założonym przez królów z dynastii Seleucydów w III wieku p.n.e. Kształt liter, wzmianka o mieście i styl posągu – wszystko to datowało go na koniec II albo początek I wieku p.n.e. Późny hellenizm. Nie klasyka. Trzysta lat i cała kategoria prestiżu dalej od daty, jakiej chcieli Francuzi.

W 1821 roku, właśnie wtedy, gdy posąg czyszczono i przygotowywano do zaprezentowania królowi Ludwikowi XVIII, cokół zaginął. Relacje się różnią. W niektórych wersjach został „zapodziany” w magazynie Luwru. W innych „uszkodzony w transporcie” i po cichu wyrzucony. W jednej wersji, odnotowanej przez dziewiętnastowiecznego francuskiego archeologa Salomona Reinacha, cokół celowo oddzielono od posągu i ukryto, bo markiz Quatremère de Quincy, stały sekretarz Akademii Sztuk Pięknych i najbardziej wpływowy historyk sztuki we Francji, oświadczył na piśmie, że posąg jest dziełem klasycznym, a inskrypcja mu przeczyła.

Quatremère de Quincy wiedział, że inskrypcja istnieje. Czytał raporty. W formalnym referacie dla Akademii w 1821 roku orzekł, że inskrypcja jest późniejszym dodatkiem z czasów rzymskich, że Aleksandros był prawdopodobnie konserwatorem, a nie rzeźbiarzem, i że prawdziwa data Wenus z Milo to IV wiek p.n.e. – epoka Praksytelesa. Cokół, jakże wygodnie, nie był już dostępny, by ktokolwiek mógł go ponownie zbadać. Od tamtej pory nikt go nie widział.

Dlaczego Francja potrzebowała, żeby była klasyczna

Tuszowanie miało konkretną przyczynę polityczną. Sześć lat przed tym, jak Jorgos Kentrotas zaczął kopać, Francja została zmuszona do oddania Wenus Medycejskiej. Wenus Medycejska, rzymska kopia greckiego oryginału z I wieku p.n.e., była chlubą kolekcji zrabowanej przez Napoleona – zabrana z Uffizi w 1803 roku, wystawiona w Luwrze jako szczyt całej rzeźby starożytnej, a potem, po Waterloo, zwrócona Florencji w 1815 roku pod naciskiem aliantów. Paryż był upokorzony. W głównej galerii starożytności klasycznych ziała dziura. Apollo Belwederski też wrócił do Watykanu. Nike z Samotraki Francja miała wciąż na statku, kilka lat drogi stąd. Luwr, wielkie republikańskie muzeum, nagle nie miał swojego najważniejszego eksponatu.

I wtedy chłop z Milos wszedł na swoje pole i trafił na niszę. Posąg dotarł do Paryża w lutym 1821 roku jako dar markiza de Rivière dla króla. Ludwik XVIII leżał w łóżku z podagrą i nie mógł przyjść na odsłonięcie. Przesłał wyrazy uznania ze swojej komnaty. Nadworni historycy potrzebowali, żeby zastąpiła Wenus Medycejską. Nadworni historycy dostali to, czego potrzebowali. Natychmiast przedstawiono ją jako klasyczny oryginał z IV wieku p.n.e., całkiem możliwe, że dzieło Praksytelesa, i jedyną zachowaną grecką Wenus takiej klasy. Inskrypcja sugerująca coś innego przestała figurować w aktach.

Salle de la Vénus de Milo w Luwrze, sala zbudowana w latach 20. XIX wieku, by ją wystawić

Przywrócenie właściwej daty zajęło resztę XIX wieku i kilku niemieckich i francuskich archeologów. Adolf Furtwängler, wielki niemiecki znawca starożytności, opublikował dowód w latach 90. XIX wieku. Salomon Reinach potwierdził go w pierwszej dekadzie XX wieku. Do 1920 roku katalog Luwru niechętnie wymieniał ją jako hellenistyczną. Do 2000 roku tabliczka w sali uwzględniała inskrypcję Aleksandrosa. Ale sama sala – Salle de la Vénus de Milo na parterze skrzydła Denon – została zbudowana w latach 20. XIX wieku w przekonaniu, że posąg jest klasyczny, i architektura wciąż tak go przedstawia. Nisze wokół sali przeznaczono dla obiektów, które miały być jej równe. Wszystkie to rzymskie kopie z późniejszych stuleci. Ona wciąż jest jedynym prawdziwym greckim marmurem w tej sali.

Gdzie w Luwrze jest Wenus z Milo

Stoi na parterze skrzydła Denon, w długiej sklepionej galerii, która odchodzi od Galerie des Antiques. Jeśli idziesz od Piramidy, kierujesz się w stronę starożytności egipskich, a potem skręcasz w prawo do sal greckich, etruskich i rzymskich. Salle de la Vénus de Milo jest blisko końca tej osi, po lewej, oznakowana. Stoi na kamiennym cokole – nie tym z Milos, który zaginął, lecz zastępczym – na drugim końcu symetrycznej sali wypełnionej pośledniejszymi rzymskimi Wenusami, z zimną marmurową posadzką. Oświetlenie jest naturalne, kiedy się da, uzupełnione reflektorami pod sufitem zamontowanymi podczas modernizacji w 2010 roku. W sali jest zwykle mniej ludzi, niż się spodziewasz, bo większość pielgrzymów do Mony Lisy nigdy nie schodzi na dół.

Podejdź blisko. Spójrz na jej lewą stopę. W górnej części cokołu jest niewielkie prostokątne wycięcie, w które kiedyś wchodziła na kołkach oryginalna podstawa z inskrypcją. To wycięcie jest śladem ukrytej historii. To jedyny pozostały na samym posągu dowód, że inskrypcja w ogóle istniała. Większość zwiedzających nie wie, że należy go szukać, a obecny tekst na ścianie w Luwrze o nim nie wspomina – Chiaro wspomina, w takiej kolejności, w jakiej naprawdę przebiegało tuszowanie z 1821 roku.

Potem obejdź ją raz powoli dookoła. Draperia opadająca z bioder jest wyrzeźbiona z podcięciem, które rzeźbiarze hellenistyczni opanowali do perfekcji, a rzeźbiarze epoki klasycznej nigdy nie próbowali. Fałdy są głębokie. Marmur za nimi wycięto niemal do zera. Widać to z boku. To późnohellenistyczny styl, któremu Francuzi zaprzeczali przez stulecie.

Uwaga o ramionach

Pytanie, na które wszyscy chcą znać odpowiedź, brzmi: co trzymała? Krótka odpowiedź jest taka, że nie wiemy, ale możemy to wywnioskować. Jej barki i tułów ułożone są tak, jak u postaci, która trzyma coś przed sobą i lekko w lewo. Ślady na lewym ramieniu sugerują, że coś tam się opierało. Hellenistyczne Wenus z tego samego okresu i regionu często przedstawiane są z jabłkiem – jabłkiem niezgody – albo z tarczą Aresa, w której odbija się jej twarz, co jest konceptem rzymskiego poety Owidiusza. Wersja z jabłkiem to popularniejsze przypuszczenie, z powodu gry słów Milos–jabłko. Wersja z tarczą jest bardziej naukowa. Żadnej nie da się udowodnić bez ramion, a ramion niemal na pewno nigdy się nie znajdzie. Jorgos Kentrotas kopał w murze, nie w grobowcu. Cokolwiek pierwotnie trzymała, zostało odłamane długo przedtem, zanim Osmanowie przejęli Milos, długo przedtem, zanim powstała Francja, prawdopodobnie jeszcze wtedy, gdy była obywatelskim posągiem na publicznym placu starożytnego greckiego miasta.

Na co zwrócić uwagę, kiedy ją zobaczysz

Poszukaj wycięcia w cokole, w które kiedyś wchodziła inskrypcja. Obejrzyj podciętą draperię z boku. Poszukaj małego ubytku nad jej prawym biodrem, gdzie jeden ze szwów między górnym a dolnym blokiem marmuru niezdarnie naprawiono cementem w 1821 roku. Zobacz, jak tułów skręca się na biodrach – kontrapost posunięty o krok dalej niż klasyczna powściągliwość, w coś luźniejszego i bardziej teatralnego. To są znaki rozpoznawcze. To późnohellenistyczny oryginał, a każdy z tych znaków to odcisk palca, którego Francuzi nie zdołali wymazać.

Źródła ilustracji