Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η Προσκύνηση των Μάγων: ο Μποτιτσέλι, οι Μέδικοι και η αυτοπροσωπογραφία στα δεξιά

Δημοσίευση: • 14 λεπτά ανάγνωσης

Η Προσκύνηση των Μάγων του Σάντρο Μποτιτσέλι, ζωγραφισμένη γύρω στο 1475 για τον Φλωρεντινό τραπεζίτη Γκάσπαρε ντι Τζανόμπι ντελ Λάμα, με την Αγία Οικογένεια καθισμένη μπροστά σε ένα ερειπωμένο κλασικό κτίσμα και ένα πλήθος πλουσιοντυμένων σύγχρονων Φλωρεντινών διαταγμένο στο πρώτο πλάνο σε δύο πτέρυγες.

Σχεδόν κάθε αναγεννησιακή Προσκύνηση των Μάγων ήταν όχημα για πορτρέτα. Οι τρεις βασιλιάδες της Ανατολής, στη βιβλική αφήγηση, ήρθαν από μακριά με χρυσό, λίβανο και σμύρνα. Οι βασιλιάδες μπορούσαν να ζωγραφιστούν ως οποιοσδήποτε. Οι Φλωρεντινοί πάτρωνες ζητούσαν τακτικά από τους ζωγράφους τους να δώσουν στους Μάγους τα πρόσωπα των φίλων, της οικογένειας και των πολιτικών συμμάχων του πάτρωνα. Οι παρευρισκόμενοι πίσω από τους βασιλιάδες μπορούσαν να είναι ακόμα πιο ντόπιοι. Ολόκληρος ο πίνακας μπορούσε να γίνει ένα οικογενειακό πορτρέτο μεταμφιεσμένο σε ιερή σκηνή.

Η Προσκύνηση των Μάγων του Μποτιτσέλι, ζωγραφισμένη στα μέσα της δεκαετίας του 1470 και σήμερα στην Ουφίτσι, είναι η πιο φιλόδοξη εκδοχή αυτού του ελιγμού. Είναι ένα πορτρέτο της δυναστείας των Μεδίκων μεταμφιεσμένο στην επίσκεψη των βασιλιάδων στη φάτνη. Είναι επίσης, πολύ διακριτικά, μία από τις πρώτες αυτοπροσωπογραφίες ζωγράφου στην ιταλική τέχνη. Ο Μποτιτσέλι έβαλε τον εαυτό του στη δεξιά άκρη του πίνακα, να κοιτάζει κατευθείαν τον θεατή.

Αυτό είναι το κείμενο για το ποιος είναι ποιος, τι κάνει ο πίνακας και γιατί ο ζωγράφος καταλήγει στα δεξιά.

Τι βλέπετε πραγματικά

Το σκηνικό είναι ένα μισοερειπωμένο κλασικό κτίσμα, το είδος της ετοιμόρροπης θριαμβικής αψίδας που χρησιμοποιούσε ένας Ιταλός ζωγράφος του 15ου αιώνα για να υπαινιχθεί τον «αρχαίο κόσμο». Μέσα στο ερείπιο, σε ένα χαμηλό ύψωμα στο πρώτο πλάνο, η Παναγία κάθεται με τον Χριστό βρέφος στο γόνατό της. Ο Ιωσήφ στέκεται ή γονατίζει δίπλα της, ανάλογα με το ποια αποκατάσταση κοιτάτε.

Τρεις βασιλιάδες έχουν φτάσει, ο ένας στο έδαφος μπροστά στον Χριστό βρέφος, οι δύο λίγο πιο πίσω, όλοι με περίτεχνα σύγχρονα φλωρεντινά ρούχα που δεν προσπαθούν και πολύ να μοιάσουν με ανατολίτικα βασιλικά ενδύματα. Γύρω τους, ένα πλήθος από καμιά εικοσιπενταριά άντρες και λίγες γυναίκες, κι αυτοί με φλωρεντινά ρούχα, κι αυτοί στη μόδα των μέσων της δεκαετίας του 1470. Κάποιοι κοιτάζουν τον Χριστό βρέφος. Κάποιοι κοιτάζουν ο ένας τον άλλον. Κάποιοι δείχνουν. Ένας από αυτούς, στη δεξιά άκρη του πίνακα, κοιτάζει εσάς.

Ο πίνακας είναι αυγοτέμπερα σε ξύλο, περίπου 111 επί 134 εκατοστά, αρχικά εικόνα αγίας τράπεζας. Είναι αρκετά μικρός ώστε, αν σταθείτε κοντά, να βλέπετε καθαρά τα πρόσωπα όλων των μορφών. Αυτό είναι σημαντικό. Τα πρόσωπα είναι το νόημα.

Ποιος τον παρήγγειλε

Ο πάτρωνας ήταν ο Γκάσπαρε ντι Τζανόμπι ντελ Λάμα, Φλωρεντινός τραπεζίτης και δευτερεύων λειτουργός των Μεδίκων. Δεν είχε αριστοκρατική καταγωγή. Είχε μπλεχτεί σε κάποια οικονομικά σκάνδαλα. Ήθελε να εδραιώσει τη θέση του στον κύκλο των Μεδίκων, και παρήγγειλε αυτή την εικόνα για το οικογενειακό του παρεκκλήσι στην εκκλησία της Σάντα Μαρία Νοβέλλα, στη νότια πλευρά του κυρίως ναού, κάπου γύρω στο 1475. (Το ίδιο το παρεκκλήσι δεν υπάρχει πια· κατεδαφίστηκε το 1565.)

Ο πίνακας ήταν μια απόπειρα προβολής. Βάζοντας τον Μποτιτσέλι να ζωγραφίσει τους Μεδίκους ως βασιλιάδες, και τα ξαδέρφια, τους συμμάχους και τους πελάτες των Μεδίκων ως παρευρισκόμενους, ο ντελ Λάμα ευθυγραμμιζόταν, μόνιμα και περίοπτα, με την πιο ισχυρή οικογένεια της Φλωρεντίας. Πέτυχε. Κάθε Φλωρεντινός που έμπαινε στη Σάντα Μαρία Νοβέλλα τα επόμενα ενενήντα χρόνια έβλεπε το οικογενειακό πορτρέτο μεταμφιεσμένο σε ιερή σκηνή, και έβλεπε το όνομα του ντελ Λάμα δεμένο μαζί του.

Ο ίδιος ο ντελ Λάμα βρίσκεται μέσα στον πίνακα. Είναι ο γενειοφόρος μεγαλύτερος άντρας στη μέση της δεύτερης σειράς μορφών στη δεξιά πλευρά, που κοιτάζει τον θεατή και δείχνει με το ένα δάχτυλο προς τα πάνω, σαν να συστήνει την αίθουσα. Η εμφάνιση του ζωγράφου στην άκρη δεξιά είναι κατά κάποιον τρόπο απάντηση σε εκείνη του ντελ Λάμα: ο πάτρωνας και ο ζωγράφος, και οι δύο διακριτικά αναγνωρίσιμοι, στην ίδια πλευρά του πίνακα.

Η ταύτιση του Βαζάρι

Τα περισσότερα από όσα ξέρουμε για το ποιος είναι ποιος σε αυτόν τον πίνακα προέρχονται από μία μόνο πρόταση στους Βίους των καλλιτεχνών του Τζόρτζο Βαζάρι, γραμμένους περίπου εβδομήντα πέντε χρόνια αφού ολοκληρώθηκε ο πίνακας. Ο Βαζάρι, που είχε πρόσβαση στην παράδοση της φλωρεντινής αυλής και μπορούσε να ρωτήσει ανθρώπους που είχαν γνωρίσει την παλαιότερη γενιά, ταύτισε ρητά τους τρεις βασιλιάδες. Οι σύγχρονοι μελετητές έχουν επιβεβαιώσει και εκλεπτύνει τις ταυτίσεις του συγκρίνοντας με άλλα πορτρέτα των Μεδίκων, ιδίως τα μετάλλια και τα χάλκινα έργα που σώζονται με τον Κόζιμο, τον Πιέρο και τους άλλους.

Αυτή είναι η ταύτιση του Βαζάρι, που παραμένει η βάση της επιστημονικής έρευνας.

Ο Κόζιμο ο Πρεσβύτερος ως ο γονατιστός βασιλιάς

Λεπτομέρεια του γονατιστού βασιλιά μπροστά στον Χριστό βρέφος: ένας μεγαλύτερος γενειοφόρος άντρας, με το στέμμα του ακουμπισμένο στο έδαφος δίπλα του, που κρατά το πόδι του Βρέφους. Ο Βαζάρι τον ταυτίζει ως πορτρέτο του Κόζιμο του Πρεσβύτερου των Μεδίκων, ιδρυτή της δυναστείας.

Ο βασιλιάς που γονατίζει ακριβώς μπροστά στον Χριστό βρέφος, με το στέμμα του αφημένο στο έδαφος δίπλα του, κρατώντας το μικρό πόδι του Βρέφους στο χέρι του, είναι ο Κόζιμο ο Πρεσβύτερος των Μεδίκων. Ο Κόζιμο, γεννημένος το 1389, ήταν ουσιαστικά ο ιδρυτής της πολιτικής δυναστείας των Μεδίκων. Ήταν νεκρός εδώ και έντεκα χρόνια όταν ο Μποτιτσέλι ζωγράφισε τον πίνακα (πέθανε το 1464), αλλά ο Βαζάρι λέει, και το πρόσωπο το επιβεβαιώνει, ότι ο Μποτιτσέλι τον ζωγράφισε από τα σωζόμενα μετάλλια και τις προτομές.

Είναι η πιο περίοπτη θέση στον πίνακα. Ο πιο σεβάσμιος Μάγος, γονατιστός στα πόδια του Χριστού βρέφους. Τοποθετώντας εκεί τον Κόζιμο, ο πίνακας διατυπώνει ένα μικρό θεολογικό επιχείρημα: η δυναστεία των Μεδίκων γονατίζει πρώτη μπροστά στον Χριστό. Η οικογενειακή παρέλαση είναι ευλαβική, όχι αλαζονική.

Ο Κόζιμο είναι φαλακρός, με ελαφρώς γαμψή μύτη και το βαρύ σαγόνι που είχε στη ζωή. Εικονίζεται σε προφίλ. Το πρόσωπο είναι αναγνωρίσιμο σε όποιον ξέρει τα χάλκινα μετάλλια που κόπηκαν μετά τον θάνατό του.

Ο Πιέρο ο Ποδαγρός ως ο δεύτερος βασιλιάς

Ο μεσαίος βασιλιάς, που γονατίζει λίγο πίσω από τον Κόζιμο, με κόκκινο ένδυμα με φόδρα από ερμίνα και τα χέρια υψωμένα σε ικεσία, είναι ο Πιέρο ο Ποδαγρός των Μεδίκων. Ο Πιέρο ήταν γιος και διάδοχος του Κόζιμο. Κυβέρνησε την οικογένεια μόνο πέντε χρόνια, από το 1464 ως το 1469, και πέθανε στα πενήντα τρία του από την ποδάγρα που του έδωσε το παρατσούκλι του. Όπως ο Κόζιμο, ήταν ήδη νεκρός όταν ο Μποτιτσέλι ζωγράφισε τον πίνακα.

Ο Πιέρο φαίνεται νεότερος από τον Κόζιμο, με πιο γεμάτο πρόσωπο και πιο πλατύ στόμα. Είναι ντυμένος πιο περίτεχνα, πιο δουκικά, από τον μεγαλύτερο άντρα. Ο ρόλος του στον πίνακα είναι να είναι η γέφυρα: ο κρίκος ανάμεσα στον ιδρυτή και την τωρινή γενιά της οικογένειας.

Ο Τζοβάνι των Μεδίκων ως ο τρίτος βασιλιάς

Ο τρίτος βασιλιάς, αυτός με την πλάτη μισογυρισμένη στον θεατή, επίσης γονατιστός, είναι ο Τζοβάνι των Μεδίκων, μικρότερος αδελφός του Πιέρο και δεύτερος γιος του Κόζιμο. Ο Τζοβάνι πέθανε νέος, το 1463, πριν από τον πατέρα του και τον μεγαλύτερο αδελφό του. Ο Μποτιτσέλι τον ζωγράφισε από την οικογενειακή μνήμη και από ένα μεταθανάτιο μετάλλιο.

Τρεις βασιλιάδες, τρεις Μέδικοι, οι δύο νεκροί πριν φτιαχτεί ο πίνακας: αυτό είναι ένα δυναστικό μνημείο. Ο πίνακας τιμά τους νεκρούς ιδρυτές μαζί με τη ζωντανή οικογένεια.

Ο Λορέντζο ο Μεγαλοπρεπής στο όρθιο πλήθος

Ανάμεσα στις όρθιες μορφές στα αριστερά, λίγο ψηλότερα, ντυμένος με σκούρα ενδύματα και ένα μικρό μαύρο καπέλο, κρατώντας ένα σπαθί πάνω στο οποίο ακουμπά με το ένα χέρι, είναι ο Λορέντζο ο Μεγαλοπρεπής των Μεδίκων, ο ουσιαστικός ηγεμόνας της Φλωρεντίας την εποχή που φτιάχτηκε ο πίνακας. Ο Λορέντζο θα ήταν είκοσι έξι το 1475, πρόσφατα επικεφαλής της οικογενειακής περιουσίας μετά τον θάνατο του Πιέρο έξι χρόνια νωρίτερα.

Λεπτομέρεια του όρθιου πλήθους στα αριστερά του πίνακα: ο Λορέντζο ο Μεγαλοπρεπής με σκούρα ενδύματα, ακουμπισμένος στο σπαθί του, με το ελαφρώς γερακίσιο προφίλ του και τη χλωμή, αυστηρή έκφραση που είχε στα περισσότερα σύγχρονα πορτρέτα του.

Το πρόσωπο του Λορέντζο είναι διάσημο. Το γερακίσιο προφίλ, το μακρύ σαγόνι, τα σκούρα μάτια. Ο Μποτιτσέλι ζωγράφιζε από το φυσικό. (Ο Λορέντζο ήταν καθημερινή παρουσία στο παλάτι των Μεδίκων και στις γύρω βίλες· ο Μποτιτσέλι ήταν μέλος του οίκου πνευματικά και κοινωνικά, αν όχι ως έμμισθος υπηρέτης.) Ο Λορέντζο αυτού του πίνακα είναι ο ίδιος Λορέντζο που ο Μποτιτσέλι θα έβαζε αργότερα στη Γέννηση της Αφροδίτης και στην Άνοιξη με μεταμφιεσμένη μορφή. Εδώ, ο Λορέντζο είναι αναμφίβολα ο εαυτός του.

Ο Τζουλιάνο των Μεδίκων ανάμεσα στις όρθιες μορφές

Λεπτομέρεια του όρθιου πλήθους στη δεξιά πλευρά του πίνακα, με τον Τζουλιάνο των Μεδίκων ανάμεσα στους παρευρισκόμενους. Ο Τζουλιάνο θα δολοφονούνταν τρία χρόνια αφού ολοκληρώθηκε ο πίνακας, στη Συνωμοσία των Πάτσι το 1478.

Ανάμεσα στις όρθιες μορφές, κατά ορισμένες αποδόσεις στη δεξιά πλευρά του πίνακα, με πιο σκούρο ένδυμα και το κεφάλι ελαφρά σκυμμένο, είναι ο Τζουλιάνο των Μεδίκων, ο μικρότερος αδελφός του Λορέντζο. Ο Τζουλιάνο ήταν τέσσερα χρόνια μικρότερος από τον Λορέντζο, είκοσι δύο όταν φτιάχτηκε ο πίνακας. Ήταν ο προβλεπόμενος κληρονόμος της οικογένειας μετά τον Λορέντζο. Τρία χρόνια αφού ολοκληρώθηκε ο πίνακας, το 1478, ο Τζουλιάνο δολοφονήθηκε κατά τη Συνωμοσία των Πάτσι στον καθεδρικό ναό της Φλωρεντίας, μαχαιρωμένος δεκαεννέα φορές στο στήθος ενώ παρακολουθούσε τη λειτουργία του Πάσχα. Ο Λορέντζο επέζησε της ίδιας επίθεσης, με ένα τραύμα από μαχαίρι στον λαιμό.

Έτσι αυτός ο πίνακας αποτυπώνει την οικογένεια των Μεδίκων στα τελευταία χρόνια πριν από την καταστροφή των Πάτσι. Ο Τζουλιάνο είναι ακόμα ζωντανός, ακόμα όρθιος, ακόμα μέρος του δυναστικού ομαδικού πορτρέτου. Τρία χρόνια μετά θα είναι νεκρός στο Ντουόμο. Ο Μποτιτσέλι, που ήξερε καλά τον Τζουλιάνο, θα ζωγράφιζε αργότερα ένα διάσημο μεταθανάτιο πορτρέτο του, που βρίσκεται στη Gemäldegalerie του Βερολίνου.

Η αυτοπροσωπογραφία του Μποτιτσέλι στα δεξιά

Λεπτομέρεια της μορφής στην άκρη δεξιά του πίνακα: ένας νεαρός άντρας με ξανθά γένια και κιτρινόχρυσο μανδύα, που κοιτάζει κατευθείαν τον θεατή, και που ο Βαζάρι ταυτίζει ως την αυτοπροσωπογραφία του Μποτιτσέλι.

Στην άκρη δεξιά του πίνακα, στην πρώτη σειρά των όρθιων μορφών, με κιτρινόχρυσο μανδύα και μικρά κοκκινόξανθα γένια, κοιτάζοντας κατευθείαν τον θεατή, στέκεται ο ίδιος ο Σάντρο Μποτιτσέλι. Ο Βαζάρι τον ταυτίζει ρητά: «στον πίνακα είναι το πορτρέτο του ίδιου του Σάντρο, που είναι η μορφή στα δεξιά που γυρίζει προς τον θεατή».

Ο Μποτιτσέλι θα ήταν περίπου τριάντα όταν φτιάχτηκε ο πίνακας. Το πρόσωπο ταιριάζει. Τα γένια ταιριάζουν. Η έκφραση, ελαφρώς δύσπιστη, ελαφρώς κουρασμένη, πολύ σε εγρήγορση, ταιριάζει με το πρόσωπο που θα ζωγράφιζε αργότερα σε άλλα πλαίσια.

Η εμφάνιση του ζωγράφου στη δεξιά άκρη δεν είναι, το 1475, νέα παράδοση. Ο Τζότο είχε κρύψει τον εαυτό του σε πλήθη νωπογραφιών. Ο Μαζάτσο είχε βάλει τον εαυτό του στο Παρεκκλήσι Μπρανκάτσι. Ο Γκιρλαντάιο θα έκανε το ίδιο στη Σάντα Μαρία Νοβέλλα μια δεκαετία αργότερα. Αυτό που είναι ασυνήθιστο στην εκδοχή του Μποτιτσέλι είναι η ευθύτητα του βλέμματος. Δεν κοιτάζει την ιερή σκηνή. Δεν κοιτάζει τον πάτρωνά του. Κοιτάζει, ήρεμα και σταθερά, τον θεατή.

Ενάμιση αιώνα αργότερα, ο Καραβάτζο θα έκανε κάτι παρόμοιο στην αυτοπροσωπογραφία του ως το κομμένο κεφάλι του Γολιάθ στη Μποργκέζε. Έχουμε ένα ολόκληρο κείμενο για τις ύστερες αυτοπαρουσιάσεις του Καραβάτζο στη Ρώμη που ταιριάζει με την κίνηση που κάνει εδώ ο Μποτιτσέλι. Και έχουμε ένα κείμενο για την αυτοπροσωπογραφία του Ραφαήλ στη Σχολή των Αθηνών, ζωγραφισμένη τριάντα έξι χρόνια μετά από αυτή την Προσκύνηση, όπου το ίδιο τέχνασμα (ο ζωγράφος κοιτάζει τον θεατή από τη δεξιά άκρη μιας ιερής σκηνής) χρησιμοποιείται σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα.

Ο Μποτιτσέλι στα δεξιά της Προσκύνησης των Μάγων είναι το πρότυπο. Ο Ραφαήλ στο Βατικανό, κατά ορισμένες αναγνώσεις, του αποτίει φόρο τιμής.

Τι κάνει ο πίνακας πολιτικά

Ο πίνακας είναι, σε κάθε επίπεδο, ένα κομμάτι προπαγάνδας των Μεδίκων. Οι τρεις ιδρυτές της δυναστείας γονατίζουν στη φάτνη, στις πιο ευλαβικές θέσεις της σκηνής. Οι τωρινοί επικεφαλής της οικογένειας βρίσκονται στο όρθιο πλήθος, ντυμένοι με νηφάλια σύγχρονη μόδα, παρόντες αλλά χωρίς επίδειξη. Ο πάτρωνας, ο ντελ Λάμα, είναι στη δεύτερη σειρά, αναγνωρίσιμος από το δάχτυλό του που δείχνει στον ουρανό. Ο ζωγράφος είναι στα δεξιά, και κοιτάζει προς τα έξω.

Ως το 1475, οι Μέδικοι ανησυχούσαν ήδη για το πώς θα διαχειρίζονταν την όλο και πιο ορατή εξουσία τους σε μια πόλη που ήταν, τουλάχιστον τυπικά, δημοκρατία. Η παραδοσιακή στρατηγική των Μεδίκων ήταν να ασκούν εξουσία χωρίς να την επιδεικνύουν: να ντύνονται σεμνά, να αρνούνται τελετουργικούς τίτλους, να διατηρούν τη μυθοπλασία ότι είναι απλώς άλλη μια φλωρεντινή οικογένεια. Η Προσκύνηση των Μάγων, ως δημόσιο έργο τέχνης στη Σάντα Μαρία Νοβέλλα, πέτυχε αυτή την ισορροπία τέλεια. Η οικογένεια δεν ζωγράφιζε τον εαυτό της ως βασιλιάδες της Φλωρεντίας. Τον ζωγράφιζε ως βασιλιάδες της Ανατολής που γονατίζουν μπροστά στον Χριστό. Ευλάβεια και προβολή, σε μία κίνηση.

Το τέχνασμα λειτούργησε για περίπου εκατό χρόνια. Οι Μέδικοι κράτησαν την πόλη, λίγο πολύ αδιάλειπτα, ως το τέλος της δυναστείας το 1737.

Γιατί αυτός ο πίνακας είναι στην Ουφίτσι

Η Προσκύνηση των Μάγων κρεμόταν στο παρεκκλήσι του ντελ Λάμα στη Σάντα Μαρία Νοβέλλα από το 1475 περίπου μέχρι που το παρεκκλήσι κατεδαφίστηκε το 1565 κατά την ανακαίνιση της εκκλησίας. Ο πίνακας διασώθηκε, μεταφέρθηκε και τελικά πέρασε στη συλλογή των Μεδίκων. Κρεμάστηκε στην Ουφίτσι πιθανότατα στα τέλη του 17ου αιώνα. Είναι στο μουσείο, με σχετικά λίγες μετακινήσεις, από τότε.

Σήμερα κρέμεται στις αίθουσες του Μποτιτσέλι, μαζί με την Άνοιξη και τη Γέννηση της Αφροδίτης, στις Αίθουσες 10–14. Η αίθουσα είναι από τις πιο πολυσύχναστες του μουσείου. Οι περισσότεροι επισκέπτες σταματούν μπροστά στους δύο μεγάλους μυθολογικούς πίνακες, βγάζουν τις φωτογραφίες τους και προσπερνούν την Προσκύνηση για να φτάσουν στον Λεονάρντο και τον Μιχαήλ Άγγελο στην Αίθουσα 35.

Αυτό είναι λάθος. Η Προσκύνηση είναι πιο βιογραφική, πιο φορτισμένη πολιτικά και ίσως πιο αποκαλυπτική για το πώς αντιλαμβανόταν ο Μποτιτσέλι τον ρόλο του στην πόλη από οποιονδήποτε από τους δύο πιο διάσημους πίνακες. Το να σταθείτε μπροστά της και να αναγνωρίσετε τα πρόσωπα (Κόζιμο, Πιέρο, Τζοβάνι, Λορέντζο, Τζουλιάνο, ντελ Λάμα και τον ίδιο τον Μποτιτσέλι) σημαίνει να δείτε ένα κομμάτι της Φλωρεντίας του 1475 με σπάνια αμεσότητα.

Το Chiaro σας ξεναγεί στα επτά ταυτισμένα πορτρέτα (τους τρεις βασιλιάδες Μεδίκους, τους δύο αδελφούς Μεδίκους στο πλήθος, τον πάτρωνα ντελ Λάμα και τον Μποτιτσέλι στα δεξιά) σαν σε μια ενιαία ομαδική φωτογραφία με ρούχα της πρώιμης νεότερης εποχής, ώστε ο πίνακας να διαβάζεται ως το οικογενειακό πορτρέτο που ήταν πάντα και όχι ως η ιερή σκηνή που υποδύεται.

Πώς το έκανε ο Μποτιτσέλι

Ο Βαζάρι λέει, ξανά, ότι ο Μποτιτσέλι «έκανε όμορφα και ζωντανά πρόσωπα» σε αυτόν τον πίνακα και ότι το έργο του έφερε «μεγάλη φήμη, τόσο στη Φλωρεντία όσο και αλλού». Είναι ο πίνακας που καθιέρωσε τον Μποτιτσέλι ως τον ζωγράφο που εμπιστεύονταν οι Μέδικοι για τις πιο πολιτικές παραγγελίες τους. Μετά από αυτή την Προσκύνηση, πήρε τις νωπογραφίες της Καπέλα Σιξτίνα από τον Σίξτο Δ΄ (1481), την παραγγελία της Άνοιξης από τον Λορέντζο ντι Πιερφραντσέσκο (1482) και τη δεύτερη Προσκύνηση στο Βερολίνο. Η Γέννηση της Αφροδίτης, στα μέσα της δεκαετίας του 1480, δεν θα είχε γίνει χωρίς αυτήν.

Η τεχνική είναι καθαρή αυγοτέμπερα σε ξύλο, με τις μορφές διαταγμένες σε μια εκλεπτυσμένη ζωφόρο που το μάτι διαβάζει προς δύο κατευθύνσεις: από την κεντρική Αγία Οικογένεια προς τα έξω, στις πτέρυγες, και από τους γονατιστούς μπροστά προς τα πίσω, μέσα από το όρθιο πλήθος. Η αρχιτεκτονική, το μισοερειπωμένο κλασικό περίπτερο, είναι τοποθετημένη ελαφρώς λοξά, δίνοντας βάθος στον πίνακα χωρίς να χάνεται ο χαρακτήρας ζωφόρου των μορφών.

Τα χρώματα είναι συγκρατημένα: πολύ σκούρο πράσινο, σκούρο κόκκινο, ώχρα, χρυσό, με περιστασιακές λάμψεις έντονου μπλε και λευκού. Αυτό συμφωνεί με ό,τι ήταν της μόδας στη φλωρεντινή ζωγραφική στα μέσα της δεκαετίας του 1470, λίγα χρόνια πριν από τη φωτεινότερη παλέτα της Άνοιξης.

Η κατακλείδα

Μπείτε στις αίθουσες του Μποτιτσέλι. Περάστε τη Γέννηση της Αφροδίτης. Περάστε την Άνοιξη. Βρείτε τον μικρότερο, πιο σκούρο πίνακα στον επόμενο τοίχο. Τώρα κοιτάξτε τη δεξιά άκρη. Ο ξανθός άντρας με τον χρυσό μανδύα δεν είναι παρευρισκόμενος. Είναι ο ζωγράφος, που σας κοιτάζει πέρα από πεντακόσια πενήντα χρόνια. Στα αριστερά του, η οικογένεια που κυβερνούσε τη Φλωρεντία γονατίζει σε μια φάτνη. Ολόκληρος ο πίνακας είναι μια κρατημένη ανάσα. Ο Σάντρο Μποτιτσέλι, τριάντα χρονών, σας κάνει κοινωνό του αστείου.

Πηγές εικόνων