
Την άνοιξη του 399 π.Χ., σε ένα κελί φυλακής στην Αθήνα, είπαν σε έναν εβδομηντάχρονο άνδρα ότι ήρθε η ώρα. Είχε καταδικαστεί για ασέβεια και για διαφθορά των νέων. Η ποινή ήταν θάνατος με κώνειο. Είχε περάσει την τελευταία του μέρα συζητώντας με τους φίλους του ότι η ψυχή δεν μπορεί να πεθάνει. Ύστερα ήρθε η κύλικα. Την πήρε, κατά τον άνθρωπο που διηγήθηκε την ιστορία, «πολύ ήρεμα και με καλή διάθεση», και την ήπιε.
Είκοσι δύο αιώνες αργότερα, ένας Γάλλος ζωγράφος έβαλε εκείνη τη στιγμή σε έναν μουσαμά πλάτους σχεδόν δύο μέτρων. Ο θάνατος του Σωκράτη, που ο Ζακ-Λουί Νταβίντ ολοκλήρωσε το 1787, είναι το πιο πολυσυζητημένο νεκρικό κρεβάτι της δυτικής τέχνης και κρέμεται σήμερα στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης. Μοιάζει με μάθημα ιστορίας. Στην πραγματικότητα είναι ένα παζλ με δεκαπέντε κομμάτια: ένας φιλόσοφος στη μέση μιας φράσης, ένας φίλος με το χέρι σε παράξενο σημείο, ένας δεσμοφύλακας που κλαίει, μια γυναίκα στη σκάλα, μια λύρα, μια αλυσίδα και ένας γέρος στην άκρη του κρεβατιού που, κατά τα δικά του λόγια, δεν βρισκόταν στο δωμάτιο.
Ο θάνατος του Σωκράτη με μια ματιά

Οι αριθμοί στην εικόνα αντιστοιχούν σε αυτόν τον οδηγό. Τα ονόματα προέρχονται από τον διάλογο του Πλάτωνα Φαίδων, που ήταν το σενάριο του Νταβίντ, και από τον τρόπο που οι ιστορικοί τέχνης διαβάζουν τον πίνακα από το 1787. Ο Νταβίντ δεν άφησε κατάλογο, οπότε όπου ένα όνομα είναι ερμηνεία και όχι βεβαιότητα, ο πίνακας το λέει.
| # | Μορφή | Ποιος είναι | Πού θα τον βρείτε |
|---|---|---|---|
| 1 | Σωκράτης | Ο φιλόσοφος, περίπου εβδομήντα ετών | Στο κρεβάτι, με υψωμένο δάχτυλο και το χέρι πάνω από την κύλικα |
| 2 | Κρίτων | Ο παλαιότερος φίλος του, συνομήλικος του Σωκράτη | Καθισμένος στον πέτρινο πάγκο δεξιά, με το χέρι στον μηρό του Σωκράτη |
| 3 | Πλάτων | Ο συγγραφέας της ιστορίας, ζωγραφισμένος γέρος και αφηρημένος | Σκυφτός στην άκρη του κρεβατιού, αριστερά |
| 4 | Απολλόδωρος | Ο μαθητής που δεν μπορούσε να σταματήσει να κλαίει | Πίσω από τον Πλάτωνα, με τα χέρια κολλημένα στον τοίχο |
| 5 | Ο άνδρας με την κύλικα | Ο υπηρέτης της φυλακής, που συνήθως αποκαλείται δεσμοφύλακας | Αριστερά από το κέντρο, με κόκκινα, γυρίζει αλλού το πρόσωπο |
| 6 | Ξανθίππη | Η σύζυγος του Σωκράτη, κατά τη συνήθη ερμηνεία | Στην καμάρα, στην κορυφή της σκάλας, με υψωμένο χέρι |
| 7 | Δύο άνδρες στη σκάλα | Αταύτιστοι· συχνά θεωρούνται η συνοδεία της | Στην καμάρα, ανεβαίνουν φεύγοντας |
| 8 | Δύο νεαροί μαθητές | Αταύτιστοι | Πίσω από το κρεβάτι, τα μόνα ήρεμα πρόσωπα στο δωμάτιο |
| 9 | Ο μαθητής που κρύβει το πρόσωπό του | Αταύτιστος | Δεξιά, διπλωμένος στα δύο, με κίτρινα και μπλε |
| 10 | Ο γέρος που κρατά το κεφάλι του | Αταύτιστος | Δεξιά, ασπρομάλλης, με τα χέρια στους κροτάφους |
| 11 | Ο νέος με τα κόκκινα | Αταύτιστος | Τέρμα δεξιά, με τα χέρια υψωμένα στον τοίχο |
| 12 | Η λύρα | Η τελευταία ασχολία του Σωκράτη | Στο κρεβάτι, δίπλα στο πόδι του |
| 13 | Οι αλυσίδες | Βγαλμένες εκείνο το πρωί | Κάτω από το κρεβάτι και στο πάτωμα |
| 14 | Πένα, μελάνι και «L.D» | Τα αρχικά του Νταβίντ, κάτω από τον Πλάτωνα | Στον πάγκο του Πλάτωνα, κάτω αριστερά |
| 15 | Η κουκουβάγια και το «L. David» | Το έμβλημα της Αθήνας και η πλήρης υπογραφή του Νταβίντ | Στον πάγκο του Κρίτωνα, κάτω δεξιά |
Ο Σωκράτης, που μιλά ως το τέλος
Ξεκινήστε από τη μέση, εκεί όπου θέλει ο Νταβίντ να σταθείτε. Ο Σωκράτης κάθεται στητός στο κρεβάτι, με τον λευκό του μανδύα να γλιστρά από τον έναν ώμο. Το αριστερό του χέρι δείχνει το ταβάνι. Το δεξί απλώνεται προς την κύλικα χωρίς να την κοιτάζει. Ακόμη διδάσκει.
Αυτή η χειρονομία είναι όλος ο πίνακας, και δεν ήταν η πρώτη ιδέα του Νταβίντ. Λέγεται ότι την πρότεινε ο ποιητής Αντρέ Σενιέ, φίλος των νεαρών αριστοκρατών που παρήγγειλαν τον πίνακα: ο Σωκράτης να παίρνει την κύλικα ενώ ακόμη αναπτύσσει το επιχείρημά του, ώστε η ίδια η πράξη του θανάτου να γίνεται υστερόγραφο της συζήτησης. Στον Φαίδωνα η σειρά είναι άλλη. Πρώτα η συζήτηση για την αθανασία της ψυχής, ύστερα το λουτρό, ύστερα οι αποχαιρετισμοί, ύστερα το δηλητήριο. Ο Νταβίντ συμπύκνωσε μια ολόκληρη μέρα σε ένα δευτερόλεπτο.

Κοιτάξτε το σώμα. Ο πραγματικός Σωκράτης ήταν διάσημος για την ασχήμια του. Στο Συμπόσιο του Πλάτωνα, ο νεαρός στρατηγός Αλκιβιάδης τον παρομοιάζει με σάτυρο, με πλακουτσωτή μύτη και γουρλωμένα μάτια. Ο Νταβίντ του έδωσε τον κορμό γυμναστή. Το κεφάλι προέρχεται από αρχαίες προτομές-πορτρέτα, αλλά το στήθος και τα χέρια είναι καθαρό ιδεώδες. Δεν είναι πορτρέτο ενός ανθρώπου. Είναι πορτρέτο μιας αρχής, και οι αρχές δεν έχουν κοιλιά.
Ο Κρίτων και το χέρι στον μηρό
Ο άνδρας που κάθεται στον πέτρινο όγκο δεξιά είναι ο Κρίτων. Ήταν συνομήλικος του Σωκράτη, από τον ίδιο δήμο της Αθήνας, και πλούσιος. Λίγες μέρες νωρίτερα, στον διάλογο που φέρει το όνομά του, ο Κρίτων είχε έρθει στη φυλακή πριν ξημερώσει με ένα σχέδιο: να δωροδοκήσει τους φύλακες και να φυγαδεύσει τον Σωκράτη από την πόλη. Ο Σωκράτης αρνήθηκε. Η απόδραση, υποστήριξε, θα παραβίαζε τους νόμους που τον είχαν αναθρέψει.
Έτσι ο Κρίτων κάθεται εδώ ως ο φίλος που έχασε τη συζήτηση. Το πρόσωπό του είναι στραμμένο προς τον Σωκράτη, η γροθιά του στηρίζει το πηγούνι, τα μάτια του καρφωμένα στο πρόσωπο που σε λίγο θα πάψει να μιλά. Και το δεξί του χέρι ακουμπά στον μηρό του Σωκράτη.
Αυτό το χέρι έχει πηγή. Στον Φαίδωνα, αφού ο Σωκράτης πιει, ο άνθρωπος που του έδωσε το δηλητήριο του πιέζει τα πόδια και ύστερα τις κνήμες, ρωτώντας τον αν νιώθει κάτι, παρακολουθώντας το μούδιασμα καθώς ανεβαίνει. Όταν το κρύο φτάνει στη μέση του, ο Σωκράτης ξεσκεπάζει το πρόσωπό του και λέει τα τελευταία του λόγια. Απευθύνονται στον Κρίτωνα: «Κρίτων, χρωστάμε έναν πετεινό στον Ασκληπιό· δώστε τον και μην το αμελήσετε». Ύστερα ο Κρίτων κλείνει τα μάτια και το στόμα του φίλου του. Ο Νταβίντ δίνει στον Κρίτωνα το άγγιγμα, ακριβώς εκεί όπου θα ανέβει το κρύο. Διαβάστε το ως θλίψη ή ως ένα χέρι που ήδη ψηλαφεί το τέλος· όπως και να έχει, είναι το πιο σωματικό στοιχείο του πίνακα.
Ο Πλάτων, μεγαλύτερος απ’ όσο ήταν και έξω από το δωμάτιο
Πηγαίνετε τώρα τέρμα αριστερά. Στην άκρη του κρεβατιού, τυλιγμένος σε γκρίζο μανδύα, ένας ασπρομάλλης άνδρας κάθεται με την πλάτη γυρισμένη σε όλα. Το κεφάλι του είναι σκυμμένο. Τα χέρια του ακουμπούν στα γόνατα. Είναι η μόνη μορφή στο δωμάτιο που δεν αντιδρά. Αυτός είναι ο Πλάτων.
Εδώ έρχεται η στιγμή του «αλήθεια;». Ο Πλάτων δεν ήταν εκεί. Στον Φαίδωνα, ο αφηγητής απαριθμεί τους φίλους που ήρθαν εκείνη τη μέρα και προσθέτει μια φράση που απασχολεί τους μελετητές εδώ και δύο χιλιάδες χρόνια: «Ο Πλάτων, νομίζω, ήταν άρρωστος». Και δεν ήταν γέρος. Το 399 π.Χ. ο Πλάτων ήταν γύρω στα είκοσι οκτώ. Ο Νταβίντ τον ζωγράφισε ηλικιωμένο, στην ηλικία που θα έγραφε τον διάλογο ο οποίος μετέτρεψε αυτόν τον θάνατο σε λογοτεχνία.

Η περιγραφή του ίδιου του Met το λέει καθαρά: ο Πλάτων βρίσκεται εκεί όχι ως μάρτυρας αλλά ως ο συγγραφέας του οποίου το κείμενο διέσωσε την ιστορία. Κοιτάξτε το πάτωμα δίπλα στον πάγκο του. Υπάρχουν ειλητάρια, ένα μελανοδοχείο και μια πένα. Είναι ο συγγραφέας, καθισμένος στην άκρη της δικής του σκηνής, και τη θυμάται. Ο πίνακας, κατά κάποιον τρόπο, συμβαίνει μέσα στο μυαλό του.
Και στο πλάι του πάγκου του, με μικρά σκούρα κεφαλαία, ο Νταβίντ ζωγράφισε δύο γράμματα: «L.D», για τον Louis David, το όνομα με το οποίο υπέγραφε τη δεκαετία του 1780. Τα αρχικά βρίσκονται κάτω από τον συγγραφέα. Κρατήστε το στο μυαλό σας για την άλλη άκρη του δωματίου.
Ο Απολλόδωρος και ο δεσμοφύλακας που δεν άντεχε να κοιτάξει
Πίσω από τον Πλάτωνα, ένας νέος με μπλε ακουμπά τους πήχεις του στον τοίχο της καμάρας και θάβει το πρόσωπό του. Συνήθως ταυτίζεται με τον Απολλόδωρο. Στον Φαίδωνα είναι αυτός που κλαίει όλη μέρα. Όταν ο Σωκράτης τελικά πίνει, ο Απολλόδωρος ξεσπά σε ένα ουρλιαχτό που, όπως λέει ο αφηγητής, έκανε όλους να λυγίσουν. Ο Σωκράτης τον μαλώνει. Είχε διώξει τις γυναίκες, λέει, ακριβώς για να μη φερθεί κανείς έτσι. Λέγεται ότι ένας βενεδικτίνος λόγιος που συμβούλευε τον Νταβίντ, ο πατήρ Ζαν Αντρί, ζήτησε να φαίνεται ο Απολλόδωρος καταβεβλημένος.
Μπροστά τους, με κόκκινο χιτώνα, στέκεται ο νέος που προτείνει την κύλικα. Δεν αντέχει να κοιτάξει. Με το ελεύθερο χέρι καλύπτει τα μάτια του και έχει γυρισμένη την πλάτη στον άνθρωπο που σκοτώνει. Οι περισσότεροι οδηγοί τον λένε δεσμοφύλακα. Στον Φαίδωνα, στην πραγματικότητα, είναι δύο άνδρες. Ο ένας είναι ο υπηρέτης των Ένδεκα, των Αθηναίων αρχόντων που είχαν τη φυλακή: μπαίνει αργά το απόγευμα, λέει στον Σωκράτη ότι είναι ο πιο ήπιος άνθρωπος που κρατήθηκε ποτέ σε εκείνη τη φυλακή, βάζει τα κλάματα και φεύγει. Ο άλλος είναι ο άνθρωπος που φέρνει και δίνει το δηλητήριο. Ο Νταβίντ φαίνεται να τους ένωσε σε μία μορφή: το χέρι που φέρνει τον θάνατο, δεμένο σε ένα πρόσωπο που αρνείται να τον δει.
Η Ξανθίππη χαιρετά από τη σκάλα
Μέσα από την καμάρα αριστερά, στην κορυφή μιας σκάλας, μια γυναίκα με κόκκινα γυρίζει πίσω και σηκώνει το χέρι. Δύο άνδρες ήδη ανεβαίνουν μπροστά της.

Σχεδόν πάντα ταυτίζεται με την Ξανθίππη, τη σύζυγο του Σωκράτη. Μεταγενέστεροι συγγραφείς την έκαναν την γκρινιάρα της φιλοσοφίας. Ο Φαίδων είναι πιο τρυφερός. Είναι εκεί από τα χαράματα, με τον μικρότερο γιο τους στην αγκαλιά. Φωνάζει ότι αυτή είναι η τελευταία φορά που θα μιλήσει με τους φίλους του, και ο Σωκράτης ζητά από τον Κρίτωνα να βάλει κάποιον να τη συνοδεύσει στο σπίτι. Αργότερα μέσα στη μέρα οι γυναίκες της οικογένειας επιστρέφουν, εκείνος μιλά μαζί τους και τις στέλνει πάλι πίσω.
Ο Νταβίντ έβαλε τον αποχαιρετισμό της στο βάθος του πίνακα, μικρό και φωτισμένο από πίσω, και τον έκανε τη μόνη χειρονομία στο δωμάτιο που δεν στρέφεται προς τον Σωκράτη. Δεν συμφωνούν όλοι ότι πρόκειται για την Ξανθίππη· ορισμένες περιγραφές την παραλείπουν εντελώς. Όμως μια γυναίκα που φεύγει από το κελί ενώ οι άνδρες μένουν είναι ακριβώς η σειρά των γεγονότων στο κείμενο του Πλάτωνα.
Οι μαθητές που ο Νταβίντ δεν ονόμασε
Δεξιά, το δωμάτιο διαλύεται. Πίσω από το κρεβάτι, δύο νέοι στέκονται δίπλα δίπλα, τα μόνα συγκροτημένα πρόσωπα της ομάδας, και κοιτάζουν τον Σωκράτη σαν να κρατούν ακόμη σημειώσεις. Μπροστά τους, μια μορφή με κίτρινο ένδυμα και μπλε μανδύα σκύβει σχεδόν διπλωμένη, με το πρόσωπο στα χέρια. Δίπλα της, ένας ασπρομάλλης άνδρας σφίγγει τους κροτάφους του. Στην άκρη, ένας νέος με κόκκινα πετά τα χέρια του ψηλά στον τοίχο.

Ο Φαίδων δίνει ονόματα γι’ αυτό το πλήθος. Ήταν εκεί ο γιος του Κρίτωνα, ο Κριτόβουλος, και ο Ερμογένης, ο Επιγένης, ο Αισχίνης, ο Αντισθένης, ο Κτήσιππος και ο Μενέξενος, και δύο νέοι από τη Θήβα, ο Σιμμίας και ο Κέβης, που κάνουν τις περισσότερες αντιρρήσεις στον διάλογο. Ο ίδιος ο Φαίδων, ο αφηγητής, καθόταν δίπλα στο κρεβάτι ενώ ο Σωκράτης του χάιδευε τα μαλλιά. Ο Νταβίντ δεν έβαλε ετικέτα σε κανέναν. Όποιος σας πει ποιο πρόσωπο είναι ο Κέβης, μαντεύει.
Αυτό που τους έδωσε ο Νταβίντ είναι μια κλίμακα. Η θλίψη σε αυτόν τον πίνακα ανεβαίνει σκαλί σκαλί από αριστερά προς τα δεξιά. Ο Πλάτων είναι ακίνητος. Ο Απολλόδωρος κρύβεται. Ο Κρίτων κρατιέται. Η ομάδα δεξιά φτάνει ως την κατάρρευση. Και στο κέντρο όλων, ο μόνος άνθρωπος που θα έπρεπε να φοβάται είναι ο μόνος που είναι ήρεμος.
Δώδεκα γύρω από τον δάσκαλο
Μετρήστε τους ανθρώπους στον πίνακα εκτός από τον Σωκράτη. Ο Κρίτων, ο Πλάτων, ο Απολλόδωρος, ο άνδρας με την κύλικα, η γυναίκα στη σκάλα και οι δύο άνδρες μαζί της, και οι πέντε δεξιά. Σύνολο δώδεκα.
Δώδεκα ακόλουθοι γύρω από έναν δάσκαλο την τελευταία μέρα της ζωής του, και ένας από αυτούς του δίνει το όργανο του θανάτου του. Μόλις το δείτε, ο παραλληλισμός με τον Μυστικό Δείπνο δύσκολα σας ξεφεύγει. Ο Νταβίντ είχε μελετήσει το θέμα στη Ρώμη. Το 1779, λίγα χρόνια πριν αρχίσει τον Σωκράτη, έκανε ένα αντίγραφο του Μυστικού Δείπνου του Βαλαντέν ντε Μπουλόν. Κατέληξε στους δώδεκα επίτηδες; Δεν το είπε ποτέ, και κανένα έγγραφο δεν το αποδεικνύει. Αν όμως θέλετε να συγκρίνετε τα δύο δωμάτια, ο οδηγός μας για το ποιος είναι ποιος στον Μυστικό Δείπνο είναι καλό σημείο εκκίνησης.
Η λύρα και οι αλυσίδες
Δύο αντικείμενα στο κρεβάτι αφηγούνται την ιστορία του πρωινού.
Το πρώτο είναι οι αλυσίδες. Απλώνονται πάνω στο στρώμα, κάτω από τον σκελετό του κρεβατιού και σε θηλιά στο πάτωμα, με έναν ανοιχτό κρίκο δεσμών δίπλα στο πόδι του κρεβατιού. Στον Φαίδωνα, οι άρχοντες τις αφαιρούν τα ξημερώματα. Ο Σωκράτης ανακάθεται, τρίβει το πόδι του και αρχίζει τη μέρα σχολιάζοντας πόσο παράξενο είναι ότι η ηδονή και ο πόνος φαίνεται πάντα να ακολουθούν ο ένας τον άλλον. Ο Νταβίντ άφησε το πρώτο γεγονός της μέρας σε κοινή θέα.

Το δεύτερο είναι η λύρα, ακουμπισμένη δίπλα στο πόδι του. Είναι το πιο παράξενο αντικείμενο στο δωμάτιο, και προέρχεται κατευθείαν από το κείμενο. Στη φυλακή ο Σωκράτης είχε αρχίσει να γράφει ποίηση για πρώτη φορά στη ζωή του. Είπε στους φίλους του ότι ένα όνειρο που επανερχόταν τον πρόσταζε να «κάνει μουσική», κι εκείνος πάντα πίστευε ότι η φιλοσοφία μετρούσε. Τώρα, για κάθε ενδεχόμενο, έβαζε τους μύθους του Αισώπου σε στίχους και έγραφε έναν ύμνο στον Απόλλωνα. Ένας εβδομηντάχρονος φιλόσοφος, σε ένα κελί, περιμένοντας να πεθάνει, μαθαίνει μια καινούργια τέχνη για να ικανοποιήσει ένα όνειρο. Αυτή είναι η λύρα.
Δύο υπογραφές, δύο φίλοι
Επιστρέψτε τώρα στον πέτρινο όγκο όπου κάθεται ο Κρίτων. Στο πλάι του, ο Νταβίντ σκάλισε ένα μικρό πλαίσιο με μια κουκουβάγια, το πουλί της Αθηνάς που οι Αθηναίοι έκοβαν στα νομίσματά τους, και μερικά ελληνικά γράμματα δίπλα της. Κάτω από την κουκουβάγια, με πλάγια γραφή, είναι η πλήρης υπογραφή του: «L. David».

Ο πίνακας, λοιπόν, είναι υπογεγραμμένος δύο φορές. Τα αρχικά μπαίνουν κάτω από τον Πλάτωνα, τον συγγραφέα της ιστορίας. Το πλήρες όνομα κάτω από τον Κρίτωνα, τον φίλο που δεν μπόρεσε να τον σώσει. Η συνήθης ερμηνεία είναι ότι με τα αρχικά ο Νταβίντ ξεπλήρωνε το χρέος του στην πηγή του, ενώ τον εαυτό του, με ολόκληρο το όνομα, τον έβαζε δίπλα στον άνθρωπο που αγάπησε τον Σωκράτη περισσότερο απ’ όλους και τον άγγιξε τελευταίος. Είναι ερμηνεία, όχι ομολογία. Όμως οι ζωγράφοι που υπογράφουν έναν πίνακα δύο φορές, σε δύο διαφορετικούς πάγκους, σπάνια το κάνουν τυχαία.
Το Chiaro είναι φτιαγμένο για λεπτομέρειες αυτής της κλίμακας: στην αίθουσα, η κουκουβάγια και το «L. David» στον όγκο του Κρίτωνα είναι το καθένα μικρότερο από ένα τραπουλόχαρτο, και η ιστορία των δύο πάγκων ακούγεται στο αυτί σας όσο τα ψάχνετε.
Ένας αντίπαλος, μια παραγγελία και η λαιμητόμος
Ο Νταβίντ δεν ζωγράφισε τον Σωκράτη για τον βασιλιά. Η παραγγελία ήρθε από την οικογένεια Τρυντέν, πλούσιους νεαρούς φιλελεύθερους που διατηρούσαν φιλολογικό σαλόνι στο Παρίσι· οι πηγές ακόμη διαφωνούν για το ποιος από τους αδελφούς, ο Σαρλ-Λουί ή ο Σαρλ-Μισέλ, έκανε την παραγγελία. Ήταν ιδιωτικός πίνακας για ιδιωτικό σπίτι.
Τη βασιλική εκδοχή την έκανε άλλος. Ο Πιερ Πεϊρόν, αντίπαλος του Νταβίντ στα βραβεία από τα φοιτητικά τους χρόνια, είχε λάβει παραγγελία από τον διευθυντή των βασιλικών κτηρίων να ζωγραφίσει το ίδιο θέμα. Και οι δύο πίνακες εκτέθηκαν στο Σαλόνι του Παρισιού του 1787, στο Λούβρο. Η σύγκριση ήταν σφαγή. Ο πίνακας του Πεϊρόν είναι μια πολυπρόσωπη, σκιερή σκηνή με τον Σωκράτη μισοκρυμμένο μέσα στο πλήθος. Του Νταβίντ είναι μια ζωφόρος, κάθε μορφή παρατεταγμένη παράλληλα στο επίπεδο του πίνακα, φωτισμένη σαν σε σκηνή θεάτρου. Οι κριτικοί πήραν το μέρος του Νταβίντ. Ο Τζόσουα Ρέινολντς, πρόεδρος της Βασιλικής Ακαδημίας του Λονδίνου, λέγεται ότι χαρακτήρισε τον πίνακα του Νταβίντ τη μεγαλύτερη προσπάθεια της τέχνης μετά την Καπέλα Σιξτίνα και τις αίθουσες του Ραφαήλ στο Βατικανό. Ο Τόμας Τζέφερσον, τότε Αμερικανός πρέσβης στο Παρίσι, ξεχώρισε τον πίνακα του Νταβίντ ως το καλύτερο έργο του Σαλονιού.

Ο πίνακας του Πεϊρόν βρίσκεται σήμερα στο Statens Museum for Kunst, την Εθνική Πινακοθήκη της Δανίας στην Κοπεγχάγη, η οποία γράφει καθαρά στην πινακίδα του ότι οι περισσότεροι θεατές το 1787 θεώρησαν πως έχασε.
Δύο χρόνια νωρίτερα, ο Νταβίντ είχε κάνει όνομα με ένα άλλο αρχαίο κήρυγμα σε χρώμα, τον Όρκο των Ορατίων. Ο Σωκράτης είναι η πιο ήσυχη συνέχεια. Μιλά για έναν άνθρωπο που πεθαίνει για τον νόμο, όχι για έναν άνθρωπο που σκοτώνει γι’ αυτόν. Ύστερα η ιστορία πρόλαβε τον πίνακα. Στην Επανάσταση ο Νταβίντ έγινε βουλευτής, ψήφισε υπέρ της εκτέλεσης του Λουδοβίκου ΙΣΤ΄ και συμμετείχε στην Επιτροπή Γενικής Ασφαλείας, μία από τις δύο επιτροπές που διηύθυναν την Τρομοκρατία. Τον Ιούλιο του 1794, τις τελευταίες μέρες της Τρομοκρατίας, και οι δύο αδελφοί Τρυντέν αποκεφαλίστηκαν στη λαιμητόμο. Το ίδιο και ο Αντρέ Σενιέ, ο ποιητής που είχε προτείνει τη χειρονομία του Σωκράτη. Ο ζωγράφος ενός πίνακα για έναν δίκαιο άνθρωπο που εκτελέστηκε από το κράτος ήταν, εκείνο το καλοκαίρι, μέρος του κράτους που εκτελούσε. Λίγες μέρες αργότερα έπεσε ο Ροβεσπιέρος, και ο ίδιος ο Νταβίντ μπήκε στη φυλακή.
Βγήκε, ζωγράφισε τη Στέψη του Ναπολέοντα και πέθανε εξόριστος στις Βρυξέλλες το 1825. Ο πίνακας έμεινε στα χέρια των κληρονόμων της οικογένειας Τρυντέν και πέρασε από γαλλικές συλλογές μέχρι το 1931, όταν τον αγόρασε το Met.
Ο θάνατος του Σωκράτη: συχνές ερωτήσεις
Ποιοι εικονίζονται στον πίνακα Ο θάνατος του Σωκράτη;
Ο Σωκράτης στο κρεβάτι, ο φίλος του ο Κρίτων με το χέρι στον μηρό του, ο Πλάτων στην άκρη του κρεβατιού, ο Απολλόδωρος στον τοίχο, ο νέος που κρατά την κύλικα και μια γυναίκα στη σκάλα που συνήθως ταυτίζεται με τη σύζυγο του Σωκράτη, την Ξανθίππη. Οι υπόλοιποι μαθητές δεν κατονομάζονται στον πίνακα.
Πού βρίσκεται ο πίνακας Ο θάνατος του Σωκράτη;
Στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης, στις αίθουσες της ευρωπαϊκής ζωγραφικής· η ηλεκτρονική καταγραφή του Met τον τοποθετεί στην αίθουσα 634. Το μουσείο τον αγόρασε το 1931.
Πόσο μεγάλος είναι ο πίνακας Ο θάνατος του Σωκράτη;
Έχει διαστάσεις 129,5 × 196,2 εκατοστά, δηλαδή περίπου 1,3 μέτρα ύψος και σχεδόν 2 μέτρα πλάτος.
Γιατί ο Πλάτων είναι γέρος στον Θάνατο του Σωκράτη;
Επειδή ο Νταβίντ τον ζωγράφισε ως συγγραφέα, όχι ως μάρτυρα. Ο Πλάτων ήταν περίπου είκοσι οκτώ ετών το 399 π.Χ., και ο δικός του διάλογος λέει ότι εκείνη τη μέρα ήταν άρρωστος και απών. Ο Νταβίντ τον δείχνει στην ηλικία που έγραψε την ιστορία, με πένα και ειλητάρια στα πόδια του.
Τι σημαίνει ο πίνακας Ο θάνατος του Σωκράτη;
Δείχνει έναν άνθρωπο που προτιμά τον θάνατο από την παραβίαση του νόμου και εξακολουθεί να υπερασπίζεται την αθανασία της ψυχής καθώς απλώνει το χέρι στο δηλητήριο. Το 1787, δύο χρόνια πριν από την Επανάσταση, αυτό διαβαζόταν ως κήρυγμα πολιτικής αρετής και συνέπειας στις αρχές.
Πού υπέγραψε ο Νταβίντ τον Θάνατο του Σωκράτη;
Δύο φορές. Τα αρχικά «L.D» βρίσκονται στον πάγκο κάτω από τον Πλάτωνα, και η πλήρης υπογραφή «L. David» στον πέτρινο όγκο κάτω από τον Κρίτωνα, κάτω από μια μικρή σκαλιστή κουκουβάγια της Αθήνας.
Τι να προσέξετε στο Met
Σταθείτε πρώτα μακριά. Από την άλλη άκρη της αίθουσας, ο πίνακας διαβάζεται σαν μια ρηχή σκηνή, φωτισμένη από ψηλά αριστερά, και τα πάντα πάνω της δείχνουν το κενό ανάμεσα στα δάχτυλα του Σωκράτη και την κύλικα.
Ύστερα πλησιάστε και δείτε τον πίνακα σε τρεις στάσεις. Η κύλικα: το χέρι του Σωκράτη αιωρείται πάνω της χωρίς να την αγγίζει, και ο νέος που την κρατά έχει καλυμμένα τα μάτια. Ο πάγκος κάτω από τον Πλάτωνα: τα ειλητάρια, το μελανοδοχείο και το «L.D». Ο όγκος κάτω από τον Κρίτωνα: η κουκουβάγια και το «L. David». Ανάμεσα στις δύο υπογραφές έχετε περπατήσει από τον συγγραφέα της ιστορίας ως τον φίλο που την έζησε, που είναι ακριβώς η διαδρομή που χάραξε ο Νταβίντ.
Πριν φύγετε, σηκώστε το βλέμμα στην καμάρα αριστερά και βρείτε τη γυναίκα στη σκάλα. Είναι ο μόνος άνθρωπος που βγαίνει από τον πίνακα, και η μόνη που κοιτάζει πίσω. Η στάση του Met για τον Θάνατο του Σωκράτη ξεκινά από το ίδιο υψωμένο δάχτυλο. Αν θέλετε κι άλλα πλήθη αναλυμένα πρόσωπο προς πρόσωπο, όλη η σειρά είναι συγκεντρωμένη στο Διάσημοι πίνακες, κάθε μορφή με το όνομά της: ποιος είναι ποιος σε 11 αριστουργήματα.
Ο Σωκράτης δεν έγραψε ποτέ ούτε μία λέξη. Ό,τι ξέρουμε για την τελευταία του μέρα προέρχεται από τον άνθρωπο στην άκρη του κρεβατιού, αυτόν με το σκυμμένο κεφάλι, αυτόν που δεν ήταν εκεί. Ο Νταβίντ τον έβαλε μέσα ούτως ή άλλως, του έδωσε μια πένα και υπέγραψε τα αρχικά του από κάτω.