Naar de inhoud

Het Laatste Avondmaal, wie is wie: Leonardo’s twaalf apostelen benoemd

Gepubliceerd: • 23 min lezen

Leonardo da Vinci’s Laatste Avondmaal op de achterwand van een refter: Christus zit in het midden van een lange witte tafel voor drie ramen, met twaalf apostelen in vier opgewonden groepjes van drie, onder een cassetteplafond.

Ergens halverwege de jaren 1490 keek een jonge dominicaan, Matteo Bandello, de neef van de prior, in de eetzaal van zijn klooster in Milaan naar een schilder aan het werk. Sommige dagen, schreef Bandello later, klom de man bij zonsopgang op de steiger en legde hij het penseel pas neer als het donker werd, zonder aan eten te denken. Andere dagen schilderde hij helemaal niet. Dan stond hij urenlang met zijn armen over elkaar voor de muur te kijken. En dan weer kwam hij midden op de dag van de andere kant van de stad binnenlopen, zette een of twee streken op een van de hoofden en vertrok.

De schilder was Leonardo da Vinci, en de hoofden waren die van de twaalf apostelen. Als je ooit voor een reproductie van het schilderij hebt gestaan en jezelf de voor de hand liggende vraag hebt gesteld, wie is wie op het Laatste Avondmaal, dan ben je in goed gezelschap: eeuwenlang kon bijna niemand er meer dan vier noemen. Leonardo schreef hun namen niet op de muur. De namen die we nu gebruiken komen van een kopie, een omstreden tekening en heel veel zorgvuldig kijken. Hier zijn ze, genummerd, met wat elk van hen doet en waarom.

Dit is een schilderij over dertien mensen die één zin horen, en elke reactie is een aanwijzing. Zodra je ze bij naam kunt noemen, is de muur geen beroemd plaatje meer, maar een scène.

Het Laatste Avondmaal, wie is wie in één oogopslag

Leonardo’s Laatste Avondmaal met genummerde cirkels boven elke figuur: 1 Bartholomeüs, 2 Jakobus de Mindere, 3 Andreas, 4 Judas, 5 Petrus, 6 Johannes, 7 Jezus, 8 Thomas, 9 Jakobus de Meerdere, 10 Filippus, 11 Matteüs, 12 Judas Taddeüs, 13 Simon de IJveraar, met 14 bij Judas’ geldbuidel en 15 bij Petrus’ mes.

De nummers op de afbeelding komen overeen met deze legenda. Van links naar rechts gelezen vallen de apostelen uiteen in vier groepjes van drie, met Christus alleen in het midden.

#FiguurWaar je hem vindtWat hij doet
1BartholomeüsHelemaal links, staand, beide handen op tafelLeunt naar voren, alsof hij net is opgesprongen
2Jakobus de MindereAchter Andreas, half verborgenReikt met een arm achter Andreas langs naar Petrus
3AndreasGrijze baard, geel gewaadBeide handpalmen omhoog en naar buiten: ik niet
4Judas IskariotDonker gezicht in de schaduw, achteroverleunend, in het blauwKlemt een klein buideltje vast, elleboog op tafel
5PetrusWit haar, dringt naar voren achter JudasFluistert tegen Johannes, een mes in zijn rechterhand
6JohannesJong, baardloos, ogen neergeslagen, het dichtst bij ChristusBuigt weg om naar Petrus te luisteren
7JezusMidden, omlijst door het middelste raamHeeft net gesproken; handen open op tafel
8ThomasAchter Jakobus de MeerdereOpgestoken wijsvinger
9Jakobus de MeerdereMet baard, in het groen, naast ChristusGooit geschokt zijn armen wijd
10FilippusStaand, in het roodHanden tegen zijn borst gedrukt: ben ik het?
11MatteüsJong, in het blauw, rechtsStrekt beide armen naar achteren, naar Christus
12Judas TaddeüsGrijze baard, tussen Matteüs en SimonNaar Simon gedraaid, één hand geheven
13Simon de IJveraarHelemaal rechts, en profilOpen handpalmen, vraagt om uitleg
14Judas’ geldbuidelIn Judas’ rechterhandDe kas die hij voor de groep beheerde
15Petrus’ mesAchter Judas’ rug, lemmet naar buitenEen voorbode van de hof van Getsemane

Waar de namen van de apostelen op het Laatste Avondmaal vandaan komen

Leonardo zette er niets bij. Lange tijd waren de enige figuren waarover iedereen het eens was de vier die het verhaal makkelijk maakt: Jezus in het midden, Johannes naast hem, Petrus met zijn witte haar en Judas in het donker.

De volledige namenlijst komt van een kopie. In de parochiekerk Sant’Ambrogio in Ponte Capriasca, een dorp in de heuvels boven Lugano in Zwitserland, hangt een geschilderde versie van Leonardo’s muur uit de zestiende eeuw, die vaak wordt toegeschreven aan zijn volgeling Cesare da Sesto. De schilder deed wat Leonardo niet wilde doen. Langs de onderrand schreef hij onder elke figuur een naam in Latijnse hoofdletters: Bartholomeus, Iacobus Minor, Andreas, Petrus, Iudas, Iohannes, en zo verder tot Simon helemaal rechts. Het komt het dichtst in de buurt van een antwoordblad dat werd geschreven toen er nog mensen leefden die het origineel in goede staat hadden gezien.

Een geschilderde kopie van het Laatste Avondmaal uit de zestiende eeuw, met helderder kleuren, zichtbare voeten onder de tafel en de namen van de apostelen in Latijnse hoofdletters langs de onderrand.

Een tweede aanwijzing is een tekening in rood krijt in de Gallerie dell’Accademia in Venetië, met namen boven negen van de twaalf hoofden en met Judas nog alleen aan de andere kant van de tafel. Kenners zijn het er niet over eens of die tekening wel van Leonardo is. Hoe dan ook laat ze de oude opstelling zien die hij heeft verworpen.

Leonardo’s eigen notitieboeken geven ons iets beters dan namen. Ze geven ons gebaren. Op een bladzijde met aantekeningen die hij schreef terwijl hij de muur voorbereidde, beschreef hij wat hij zijn mannen wilde laten doen. ‘Een die zat te drinken, heeft het glas laten staan waar het stond en zijn hoofd naar de spreker gedraaid.’ Een ander vlecht zijn vingers in elkaar en wendt zich met gefronste wenkbrauwen tot zijn buurman. Een ander opent zijn handen, toont zijn handpalmen en trekt van verbazing zijn schouders op tot aan zijn oren. Een ander fluistert zijn buurman iets in het oor, en de buurman draait zich om om te luisteren, met een mes in de ene hand. Niet elke regel is op de muur terechtgekomen. Veel wel, en zo weet je dat het schilderij een draaiboek is.

De betekenis van het Laatste Avondmaal: één zin, dertien reacties

Het moment komt uit de evangeliën. Tijdens de paasmaaltijd zegt Jezus tegen de twaalf: ‘Een van u zal Mij verraden.’ In het evangelie van Johannes geeft Petrus een teken aan Johannes, de leerling die het dichtst bij Jezus aanligt, om te vragen wie hij bedoelt. Matteüs voegt eraan toe dat de apostelen een voor een begonnen te vragen: ‘Heer, ben ik het?’

Leonardo schildert de halve seconde nadat de zin is aangekomen. Christus is uitgesproken. Zijn mond staat nog een beetje open. Om hem heen trekt de schok naar buiten als een rimpeling in het water, en breekt de tafel in vier golven van drie.

Dat is het grote idee, en daarom lijkt elk later Laatste Avondmaal een beetje op dit. Vóór Leonardo zetten Florentijnse schilders de apostelen in een rustige rij, gaven ze aureolen en zetten Judas op een krukje aan de verkeerde kant van de tafel, zodat niemand hem kon missen. Leonardo zette Judas terug tussen zijn vrienden. Hij haalde de aureolen weg. Hij liet de verrader zichzelf verraden zoals een schuldige dat in een volle kamer doet: door te schrikken. Dat schrikken is de betekenis. Het is niet in de eerste plaats een schilderij van een sacrament. Het is een schilderij van wat één enkele zin met een kamer doet.

Bartholomeüs, Jakobus en Andreas: het eind van de tafel springt op

Begin helemaal links. Bartholomeüs staat, beide handen op het tafellaken geplant, en leunt naar het midden alsof hij het niet goed heeft verstaan. Hij is de enige apostel aan dit eind die rechtop staat, en hij is het haakje dat de compositie links afsluit.

Detail van het linkereind van de tafel: een staande apostel in het blauw die op de tafel leunt, een jonge man achter hem en een apostel met grijze baard in het geel die beide handpalmen opheft.

Naast hem, half verborgen, zit Jakobus de Mindere, ook wel Jakobus, de zoon van Alfeüs genoemd. Hij is de stille. Je ziet vooral zijn gezicht en een arm die achter Andreas langs reikt om Petrus op de rug te tikken, alsof hij wil zeggen: vraag het hem.

Andreas, de oudere man met de grijze baard in het geel, gooit beide handen omhoog met de handpalmen naar buiten. Het is bijna precies het gebaar uit Leonardo’s aantekening over de man die zijn handpalmen toont en zijn schouders ophaalt. In elke taal betekent het hetzelfde. Ik niet.

Judas: de buidel, het zout en de schaduw

De tweede groep is de groep waarvoor iedereen komt, en die zit dicht op elkaar. Judas, Petrus en Johannes zijn drie hoofden op de breedte van één schouder.

Detail van drie apostelen: een man met een donker gezicht en profil die met een klein buideltje in zijn hand achteruit leunt van de tafel, een oude man met wit haar die achter hem naar voren dringt met een laag gehouden mes, en een jonge, bleke apostel die met neergeslagen ogen wegbuigt.

Judas is de man met zijn gezicht in de schaduw. Het licht in het schilderij valt van links, dezelfde kant als de echte ramen van de refter, en het raakt elk gezicht in zijn groep behalve het zijne. Hij is ook de enige die achterover leunt terwijl iedereen om hem heen naar voren buigt. Zijn rechterhand is om een klein buideltje gesloten. Dat is de kas. In het evangelie van Johannes beheerde Judas het gemeenschappelijke geld, en de buidel is ook gelezen als de dertig zilverlingen die hij van de priesters aannam.

Hij is ook de enige met zijn elleboog op tafel, en die elleboog heeft schade aangericht. Hij heeft een zoutvaatje omgestoten. Gemorst zout gold al als voorteken van ongeluk, en zout dat je aan tafel deelde was een teken van trouw. Een omgegooid zoutvaatje bij de elleboog van een verrader zegt dus wat het schilderij niet hardop zegt. Op de muur is het vandaag nauwelijks nog te zien. De verf op die plek is een van de slachtoffers van vijf eeuwen.

Er is nog één aanwijzing, en die is het slimst. Kijk langs de tafel naar Christus. Judas’ linkerhand reikt naar dezelfde schotel waar Christus’ rechterhand naartoe beweegt. In het evangelie van Matteüs wijst Jezus de verrader precies zo aan: ‘Die de hand met Mij in de schotel indoopt, die zal Mij verraden.’ Leonardo had geen krukje aan de verkeerde kant van de tafel nodig. Hij had twee handen nodig.

Petrus’ mes en de hand die geen raadsel is

Petrus is de oude man met het witte haar die achter Judas naar voren dringt. Hij heeft zijn linkerhand op Johannes’ schouder en zijn gezicht vlak bij Johannes’ oor. Hij doet precies wat het evangelie van Johannes zegt dat hij deed: Johannes aansporen om Jezus te vragen wie de verrader is.

Zijn rechterhand hangt laag bij zijn heup, naar achteren gedraaid, en houdt een mes vast met het lemmet naar buiten. Mensen die het schilderij voor het eerst zien, besluiten vaak dat de hand van niemand is, een zwevende hand met een wapen. Volg de arm en het is die van Petrus, onhandig gebogen achter Judas’ rug. Het mes is een voorbode. Een paar uur later, in de hof van Getsemane, zal Petrus een zwaard trekken en het oor van de knecht van de hogepriester afslaan.

Petrus, de man die Christus vóór zonsopgang drie keer zal verloochenen, zit vlak achter de man die hem zal verraden. Leonardo heeft de verrader en de verloochenaar naast elkaar gezet.

Is dat Maria Magdalena? Nee, en dit is waarom

Johannes zit het dichtst bij Christus, aan zijn rechterhand. Hij is jong, baardloos, met lang haar en neergeslagen ogen, en hij buigt van Jezus weg naar Petrus toe. In 2003 liet Dan Brown in zijn roman De Da Vinci Code een personage beweren dat deze figuur Maria Magdalena is, en dat de V-vormige ruimte tussen haar en Jezus een geheim symbool is. Miljoenen lezers gingen kijken.

Kunsthistorici zijn er kalm en eensgezind over. Het is Johannes. Florentijnse schilders beeldden hem al een eeuw zo af: de jongste leerling, gladgeschoren en met zacht haar, vaak in slaap tegen de borst van Christus, omdat het evangelie hem de leerling noemt die Jezus liefhad. Leonardo werd in Florence opgeleid. Zijn publiek zou het type in een seconde hebben herkend.

Er is ook een eenvoudige test. Tel de mensen aan tafel. Het zijn er dertien: Christus en twaalf mannen. Als de figuur naast Jezus Maria Magdalena is, ontbreekt er een van de twaalf apostelen bij het Laatste Avondmaal, en de ontbrekende is dan Johannes, de leerling die het evangelie die avond juist vlak naast Christus plaatst. De ruimte tussen hen is geen code. Het is Johannes die doet wat in de tekst staat: overbuigen om Petrus te horen.

Het gezicht dat Leonardo naar eigen zeggen niet kon voltooien

Christus zit alleen in het midden, en Leonardo geeft hem twee dingen die verder niemand krijgt. Het eerste is ruimte. Aan weerszijden van hem is een duidelijke opening, zodat zijn lichaam een rustige driehoek vormt in een kamer vol beweging. Het tweede is het raam. De lichte opening achter zijn hoofd, met een boog erboven, omlijst zijn gezicht zoals vroeger een aureool dat deed.

Detail van het midden van het schilderij: Christus in een rood gewaad en blauwe mantel, het hoofd gebogen, omlijst door het lichte middelste raam met een landschap erachter, zijn handen open op het witte tafellaken.

Alle lijnen van de ruimte lopen naar zijn hoofd. De balken van het plafond, de wandtapijten aan de zijmuren, de randen van de tafel: volg er een en je komt uit bij de rechterslaap van Christus. Tijdens de moderne restauratie meldden de restauratoren precies op dat punt een klein gaatje, en de gangbare verklaring is dat Leonardo daar een spijker in sloeg en er touwtjes vanaf spande om de perspectieflijnen op de voorbereide muur af te tekenen. Of het spijkerverhaal nu precies klopt of niet, het effect staat buiten kijf. Je blik wordt steeds weer naar dat gezicht teruggetrokken.

Giorgio Vasari schrijft in 1550 dat Leonardo het hoofd van Christus onvoltooid liet, omdat hij niet geloofde dat hij het de goddelijkheid kon geven die het nodig had. Vasari vertelt ook het bekendste verhaal over de opdracht. De prior van het klooster, het beu om Leonardo maar te zien staan, klaagde bij hertog Ludovico Sforza. Leonardo legde de hertog uit dat hij nog zocht naar een gezicht dat schurkachtig genoeg was voor Judas, en dat hij, als hij er geen vond, altijd nog dat van de prior kon gebruiken. De prior hield op met klagen. Het is een mooi verhaal. De negentiende-eeuwse uitgever van Leonardo’s notitieboeken, Jean Paul Richter, vond het even ongegrond als onwaarschijnlijk, dus geniet ervan zoals je van het meeste van Vasari geniet.

Thomas, Jakobus en Filippus: de twijfelaar, de schok, het protest

Links van Christus golft de derde groep omhoog en naar hem toe.

Detail van drie apostelen rechts van Christus: een man met baard die een wijsvinger opsteekt, een andere apostel met baard in het groen met wijd gespreide armen en een jonge apostel in het rood die staat met zijn handen tegen zijn borst gedrukt.

Thomas is de man erachter, met één wijsvinger in de lucht. Na de handen van Christus is het de beroemdste vinger van het schilderij, en het is een grap die het eerste publiek meteen zou hebben begrepen. Dit is de ongelovige Thomas, de apostel die na de opstanding zal weigeren te geloven tot hij diezelfde vinger in de wonden van Christus legt. Hier wijst hij al omhoog, stelt hij al een vraag.

Jakobus de Meerdere, de man met baard in het groen vlak naast Christus, heeft ontzet zijn armen wijd gegooid. Hij deinst terug van de tafel alsof de zin hem een duw gaf. Achter hem staat Filippus, jong, in een rood gewaad, beide handen tegen zijn borst gedrukt. Zijn hele lichaam stelt de vraag uit het evangelie van Matteüs: Heer, ben ik het? Hij is de enige apostel die eerder gekwetst dan verrast lijkt.

Matteüs, Taddeüs en Simon: het overleg aan het eind van de tafel

De laatste groep helemaal rechts heeft het drama bijna de rug toegekeerd. Deze drie discussiëren onderling.

Detail van het rechtereind van de tafel: een jonge apostel in het blauw die beide armen terugstrekt naar het midden terwijl hij zijn hoofd afwendt, een apostel met grijze baard in het oranje en een oudere kale apostel in het wit en profil aan het eind van de tafel met open handpalmen.

Matteüs, jong en in het blauw, doet twee dingen tegelijk. Zijn armen strekken zich naar achteren naar Christus uit, beide handen op hem gericht, terwijl zijn hoofd zich naar de twee oudere mannen naast hem draait. Hij is de verslaggever: hebben jullie gehoord wat hij net zei? Judas Taddeüs, de man met de grijze baard in het midden, heeft zich met een geheven hand naar Simon gedraaid, en zijn blik is achterdochtig. Simon de IJveraar, helemaal aan het eind van de tafel, en profil en in het wit, houdt zijn open handpalmen op. Hij wil een verklaring, en die krijgt hij niet.

Let op hoe de compositie zich sluit. Bartholomeüs staat kaarsrecht aan het linkereind. Simon zit stevig aan het rechtereind. Tussen die twee haakjes beweegt alles.

Wat er eigenlijk op tafel staat

Kijk naar de borden. Lange tijd was het eten op tafel te vuil om te herkennen, en nam men aan dat het het gebruikelijke brood en misschien lam was. Na de restauratie bekeek kunsthistoricus John Varriano de schalen van dichtbij en betoogde hij dat op sommige stukken gegrilde paling liggen, gegarneerd met sinaasappel. Niet iedereen gelooft in de paling. De hoofdrestaurator, Pinin Brambilla Barcilon, hield het liever simpelweg op vis. Hoe dan ook is het niet het paaslam, en het herinnert eraan dat Leonardo een heilig verhaal situeerde bij iets wat heel erg op een Milanees diner lijkt.

Waarom Da Vinci’s Laatste Avondmaal meteen begon te sterven

Nu komt het deel van het verhaal waarbij je even moet slikken. De meest gekopieerde muur ter wereld viel binnen twintig jaar na voltooiing al uit elkaar.

Het probleem was Leonardo’s methode. Een echt fresco wordt snel geschilderd, in de natte kalk, een stuk per dag, en de kleur wordt deel van de muur. Leonardo wilde niet snel werken. Hij wilde midden op de dag binnenkomen, één streek zetten en een week afstand nemen. Dus sloot hij de droge muur af met een grondlaag van gips, pek en mastiek en schilderde hij daarop met tempera en olieverf, zoals je een paneel schildert. Zo kon hij werken als Leonardo. Het betekende ook dat de verf op de muur zat in plaats van erin, op een vochtige muur in een eetzaal naast een keuken.

In 1517 bladderde de verf al af. In 1556 beschreef Vasari het als een warboel van vlekken. In 1652 braken de broeders een deur door het onderste deel van de muur, en namen daarbij de voeten van Christus mee. De boogvormige omtrek van die deur zie je op elke foto nog onder de tafel. Franse revolutionaire troepen gebruikten de refter in 1796 als stal en wapenopslag. In de nacht van 15 augustus 1943 troffen geallieerde bommen het klooster en stortte een groot deel van de refter in. De muur met het Laatste Avondmaal bleef overeind, gestut met zandzakken en steigers.

Toen kwam de schoonmaak. Tussen 1978 en 1999 werkte Pinin Brambilla Barcilon eenentwintig jaar aan de muur, haalde eeuwen aan overschilderingen, lijm en vuil weg en vulde de lacunes met gedempte waterverf, zodat ze niet zouden doen alsof ze Leonardo waren. Op 28 mei 1999 ging het weer open. Critici klaagden, net als bij het plafond van de Sixtijnse Kapel, dat wat er over is dun en bleek is. Verdedigers antwoorden dat wat er over is in elk geval van Leonardo is. Allebei waar. Wat je in Milaan ziet is een ruïne, en het is nog steeds het levendigste schilderij van een groep mensen waar je ooit voor zult staan.

Een close-upfoto van het midden van het Laatste Avondmaal zoals het er vandaag op de muur uitziet: het afbladderende, gespikkelde verfoppervlak van Christus, Johannes en Petrus, met daaronder het witte tafellaken en de bovenkant van de dichtgemetselde deur.

Waar is het Laatste Avondmaal? Nog altijd op zijn eigen muur in Milaan

Het is nooit verplaatst. Da Vinci’s Laatste Avondmaal is geschilderd op de achterwand van de refter, de eetzaal van de broeders, van het dominicanenklooster Santa Maria delle Grazie in Milaan, aan de Piazza di Santa Maria delle Grazie 2. Het is ongeveer 4,6 meter hoog en 8,8 meter breed. Hertog Ludovico Sforza, de heerser van Milaan, betaalde het als onderdeel van een verbouwing van de kerk, waarin hij hoopte dat de graven van zijn familie zouden komen. Leonardo werkte er vanaf ongeveer 1495 aan, en begin 1498 was het klaar. Ludovico, die hem beloonde met een wijngaard in de buurt, verloor Milaan het jaar daarop aan de Fransen.

De plek wordt uitgebaat als het Museo del Cenacolo Vinciano, sinds december 2024 beheerd door de Pinacoteca di Brera. Op het moment van schrijven is het open van dinsdag tot en met zondag van 8.15 tot 19.00 uur, met laatste toegang om 18.45 uur, en op maandag gesloten. Reserveren is verplicht, via de officiële website, cenacolovinciano.org, die je doorstuurt naar de Vivaticket-winkel van het museum. Een volledig ticket kostte 15 euro, met een gereduceerd tarief voor 18- tot 25-jarigen en gratis toegang voor wie jonger is dan 18, al moet ook die reserveren. Tickets worden per drie maanden in blokken vrijgegeven, en voor voorjaar en zomer kunnen ze binnen enkele uren op zijn, dus het moment waarop het volgende kwartaal opengaat, is het moment om te boeken. Prijzen en openingstijden veranderen, dus kijk voor je gaat op de officiële website.

Het bezoek zelf is streng. Je gaat naar binnen met een groep van hoogstens veertig mensen, door glazen sluizen die de lucht filteren, en je krijgt vijftien minuten in de refter. Dan komt de volgende groep binnen. Mensen die hiervoor een oceaan zijn overgevlogen, schrikken vaak van hoe snel het gaat.

Achter je, op de tegenoverliggende muur, hangt een tweede schilderij waarvoor de meeste bezoekers vergeten zich om te draaien: een Kruisiging, gesigneerd en gedateerd 1495 door Giovanni Donato da Montorfano. In de onderste hoeken, bijna verdwenen, staan geknielde portretten van Ludovico, zijn vrouw Beatrice d’Este en hun twee zoons, die volgens het museum waarschijnlijk door Leonardo zelf zijn toegevoegd. Net als Veronese’s Bruiloft te Kana werd het Laatste Avondmaal gemaakt voor een ruimte waar monniken aten. Het klopt pas helemaal als je je de broeders eronder voorstelt, etend aan hun eigen lange tafels.

Waar je op let in je vijftien minuten

Vijftien minuten is genoeg als je de eerste vijf niet aan foto’s besteedt. Ga ver genoeg van de muur af staan dat alle dertien tegelijk in je blikveld passen, en werk ze in deze volgorde af.

Ten eerste: vind Judas aan het licht, niet aan het gezicht. Hij is de enige in de schaduw. Zoek dan zijn buidel, en zijn linkerhand die naar de schotel reikt waar ook Christus naar reikt.

Ten tweede: volg Petrus’ arm naar beneden tot het mes achter Judas’ rug.

Ten derde: vind Thomas’ vinger en Filippus’ handen op zijn borst, en zie hoe de groep links van Christus helemaal naar hem toe beweegt, terwijl de groep rechts van hem helemaal van hem wegleunt.

Ten vierde: kijk onder de tafel naar de boog van de oude deur. Daar zaten de voeten van Christus. De kopie in Ponte Capriasca heeft ze nog.

Er hangen geen bordjes aan de muur, en de klok tikt de hele tijd door. Chiaro is precies voor zo’n kort moment gemaakt: fotografeer de muur en de twaalf namen komen terug in de volgorde waarin je kijkt, met Judas’ buidel en Petrus’ mes aangewezen zolang je nog tijd hebt om ze te vinden. Heb je liever papier, houd dan de genummerde legenda hierboven open op je telefoon.

Als je een Leonardo-reis plant, past de muur in Milaan mooi bij het portret dat hij een paar jaar later in Florence begon, het portret dat het beroemdste schilderij ter wereld werd. En als je wilt zien hoe Leonardo’s gezicht eruitzag voor de schilders die hem vereerden: Rafaël gaf het aan Plato in De school van Athene, in Rome geschilderd zo’n tien jaar nadat het Laatste Avondmaal klaar was. Voor meer schilderijen die figuur voor figuur worden ontleed, zie Beroemde schilderijen, elke figuur benoemd.

Bandello’s schilder, de man die urenlang met zijn armen over elkaar voor de muur stond, verspilde geen tijd. Hij wachtte tot de zin op elk gezicht aankwam, een voor een. Vijfhonderd jaar en een bom later komt hij nog steeds aan.