Naar de inhoud

De roeping van de heilige Mattheüs: wie is Mattheüs op het schilderij van Caravaggio?

Gepubliceerd: • 21 min lezen

Een donkere kamer met links vijf mannen in chique kleding uit de late zestiende eeuw rond een tafel; rechts twee blootsvoetse figuren in gewaden, van wie er één wijst; een schuine lichtbundel valt over de muur boven hen, onder een venster met luiken.

Ergens in Rome, rond 1599, zitten vijf mannen in een achterkamer geld te tellen. Twee van hen zijn tieners die erbij lopen alsof ze hun loon aan mouwen hebben uitgegeven. Eén is een oude man met een bril. Eén heeft een koperkleurige baard. Eén heeft zijn blik nog niet van de munten opgeheven. Dan komen er van rechts twee blootsvoetse vreemdelingen binnen, en een van hen heft zijn arm en wijst. Dat is het hele verhaal van De roeping van de heilige Mattheüs. Een tollenaar die Mattheüs heet zit aan zijn tafel. Jezus zegt ‘Volg mij’. Hij staat op en gaat.

Er is alleen één probleem. Vierhonderdvijfentwintig jaar later wordt er nog steeds gediscussieerd over welke van de vijf mannen Mattheüs is.

De roeping van de heilige Mattheüs hangt in een zijkapel van een Franse kerk, twee straten van de Piazza Navona, en je kunt het gratis bekijken. Het was Caravaggio’s eerste grote openbare opdracht, zijn eerste schilderij met zoveel figuren en het werk dat hem tot de meest besproken schilder van Rome maakte. Het verbergt ook een hand die is geleend uit de Sixtijnse Kapel, een lichtbundel die van de verkeerde plek komt en een wijzende vinger die misschien op de verkeerde man gericht is. Hier lees je wie wie is, en hoe je zelf je oordeel vormt.

De roeping van de heilige Mattheüs, figuur voor figuur

De roeping van de heilige Mattheüs met genummerde markeringen: 1 de jongeman die munten telt, 2 de oude man met bril, 3 de bebaarde man, 4 de jongen met de gevederde hoed, 5 de jongeman met het zwaard, 6 de heilige Petrus, 7 Christus, 8 de hand van Christus, 9 het venster, 10 de munten op tafel.

De nummers op de afbeelding komen overeen met deze legenda. Waar kenners het oneens zijn, staat dat in de tabel.

#WieWaar je hem vindtOpmerkingen
1De jongeman die munten teltHelemaal links, voorovergebogen over de tafelMattheüs, volgens een minderheid van de kenners
2De oude man met brilAchter hem, turend naar het geldEen klerk van het tolkantoor
3De bebaarde manIn het midden, wijzend naar zijn eigen borst of naar de jongen naast hemMattheüs, volgens de meeste kenners
4De jongen met de gevederde hoedLeunend op de schouder van de bebaarde manKijkt Christus recht aan
5De jongeman met het zwaardOp een kruk, half met zijn rug naar je toeGewapend, op zijn hoede, de eerste die reageert
6De heilige PetrusRechts, in het okerkleurige gewaad, met een stafMogelijk tijdens het schilderen toegevoegd
7ChristusAchter Petrus, het gezicht half in de schaduwEen aureool zo vaag dat je hem makkelijk mist
8De hand van ChristusReikt over de donkere muurEen citaat van Michelangelo’s Adam
9Het vensterBoven in het midden, luiken openTroebele ruiten. Niet de lichtbron
10De muntenOp tafel, onder de vingers van de jongemanWaar de hele discussie om draait

Wie er aan tafel zit: een tolkantoor rond 1600

De eerste verrassing is de kleding. Niemand aan die tafel is gekleed voor de Bijbel. De jongen met de gevederde hoed draagt een gestreept wambuis met pofmouwen. De jongeman op de kruk heeft opengesneden witte mouwen en een zwaard op zijn heup. De bebaarde man draagt een fluwelen baret en een met bont afgezette mantel. Dit is Romeinse straatkleding van rond 1600, wat je in de week van de onthulling buiten bij de kerkdeur had kunnen zien.

Alleen de twee figuren rechts dragen eenvoudige, tijdloze gewaden, en alleen zij zijn blootsvoets. Caravaggio heeft het schilderij in tweeën gedeeld, en de scheidslijn loopt door de kostuumafdeling. Links het heden. Rechts de eeuwigheid, die zonder te kloppen het heden binnenloopt.

Het beroep van Mattheüs doet hier ter zake. Marcus en Lucas noemen hem Levi. Hij is een tollenaar, een belastinginner voor de Romeinse bezetter, wat hem in het Galilea van de eerste eeuw ongeveer even populair maakte als een woekeraar. Het evangelie volgens Mattheüs vertelt het voorval in één vers, hoofdstuk negen, vers negen: Jezus zag een man die Mattheüs heette bij het tolhuis zitten, zei ‘Volg mij’, en Mattheüs stond op en volgde hem. Meer geeft de tekst je niet. Al het andere, de tafel, de munten, de hoed met de veer, heeft Caravaggio bedacht.

Detail van de tafel: links een jongeman die over de munten gebogen zit, achter hem een oude man met bril, een bebaarde man die naar zijn eigen borst wijst en een jongen met een gevederde hoed die zijn arm op de schouder van de bebaarde man legt.

Welke is Mattheüs? Wat pleit voor de bebaarde man

Het grootste deel van het bestaan van het schilderij dacht niemand dat er een vraag was. Mattheüs is de bebaarde man in het midden, figuur 3. Christus wijst naar hem, en hij wijst naar zichzelf, wenkbrauwen omhoog, alsof hij wil zeggen ‘Wie, ik?’ Het is het meest theatrale gebaar in de kamer, en het zit precies in het midden van de compositie, waar een schilder gewoonlijk zijn hoofdpersoon zet.

Het sterkste bewijs hangt in dezelfde kapel. Caravaggio schilderde voor dezelfde opdrachtgevers nog twee doeken van Mattheüs: Het martelaarschap van de heilige Mattheüs aan de tegenoverliggende wand en De inspiratie van de heilige Mattheüs boven het altaar. Op beide is Mattheüs een bebaarde, kalende oudere man. Verdedigers van de traditionele lezing wijzen erop dat een schilder die aan een driedelige cyclus werkt zijn held niet tussen twee scènes van tiener in grijsaard zou veranderen. De Amerikaanse kunsthistoricus Irving Lavin heeft dit standpunt in 1993 uitgebreid onderbouwd, en de meeste specialisten volgen hem nog steeds. Een recente Poolse studie die het hele geschil nog eens doorloopt, kiest opnieuw de kant van de traditionele identificatie.

Het gebaar helpt ook. De vinger van Christus en de vinger van de bebaarde man voeren een soort gesprek door het donker. De een wijst. De ander wijst terug naar zichzelf. Zo gelezen gaat het schilderij over die fractie van een seconde van herkenning, het moment waarop een man beseft dat de roep voor hem bedoeld is.

Wat pleit voor de jongeman met de munten

Kijk nu nog eens naar figuur 1. De jongeman helemaal links aan het eind van de tafel heeft niets gemerkt. Zijn hoofd is gebogen. Zijn handen liggen op de munten. Hij is de enige aan tafel die helemaal niet op de twee vreemdelingen reageert.

In 1988 publiceerde de kunsthistorica Angela Hass een lezing die de scène omdraaide. In haar versie wijst de bebaarde man niet naar zichzelf. Hij wijst naar de jongeman naast hem, en het gebaar betekent ‘Hij?’ De bebaarde man is een collega-tollenaar, verbaasd dat Christus juist die jongen wil. En die jongen, nog altijd over het geld gebogen, is Mattheüs in de laatste seconde van zijn oude leven, voordat hij opkijkt. Andere kenners, onder wie de Duitse kunsthistoricus Andreas Prater, redeneerden in dezelfde richting.

Het is geen gekke lezing, en je kunt hem voor het doek zelf testen. Volg de wijsvinger van de bebaarde man. Die buigt terug naar zijn eigen borst, maar ligt ook keurig op één lijn met het hoofd van de ineengedoken jongeman. Volg de hand van Christus. Die richt zich over de hele lengte van de tafel, en wie aan het eind van die lijn zit, is de jongen met de munten. En de lichtbundel valt op de armen en handen van de jongen, niet alleen op het gezicht van de bebaarde man.

Close-up van een jongeman met een rood-groen gestreepte mouw, voorovergezakt over een houten tafel, zijn vingers op een stapeltje zilveren munten, met achter hem een oude man met bril en een bebaarde man.

De lezing met de jongeman heeft bovendien een beroemde onofficiële aanhanger. In 2013 interviewde de jezuïet en hoofdredacteur Antonio Spadaro de pas gekozen paus Franciscus, die tijdens zijn reizen naar Rome vlak bij San Luigi dei Francesi logeerde en er vaak binnenliep om naar het schilderij te kijken. ‘Die vinger van Jezus, die naar Mattheüs wijst. Dat ben ik. Ik voel me zoals hij. Zoals Mattheüs’, zei hij. Daarna voegde hij eraan toe: ‘Het is het gebaar van Mattheüs dat mij treft: hij klampt zich vast aan zijn geld, alsof hij wil zeggen: “Nee, ik niet! Nee, dit geld is van mij.”’ Franciscus zei niet welke figuur hij bedoelde. Maar de man op het schilderij wiens handen zich nog aan het geld vastklampen, is degene aan het eind van de tafel.

Wie heeft er dan gelijk?

Dit is onze conclusie. De bebaarde man is het best onderbouwde antwoord, en tegen de begeleidende schilderijen valt moeilijk te argumenteren. Als het je in een quiz gevraagd wordt, zeg dan figuur 3.

Maar de jongeman is het interessantere antwoord, en daarom sterft het debat niet uit. Caravaggio gaf niemand aan tafel een aureool of een naambordje. Hij schilderde een kamer waarin vijf mannen dezelfde roep horen en maar één van hen bedoeld is om op te staan, en hij liet jou achter in de positie van de andere vier, die proberen uit te zoeken voor wie die roep is. Verschillende kenners vermoeden inmiddels dat die dubbelzinnigheid geen toeval is. Of Caravaggio het nu zo bedoelde of niet, het is de reden waarom mensen nog steeds twintig minuten voor dit doek blijven staan.

De hand van Christus is de hand van Adam

Detail: een arm in een rode mouw reikt over een donkere muur, de hand slap in de pols met de wijsvinger gestrekt; daaronder wijst een grijsharige man in een okerkleurig gewaad met zijn eigen hand, en achter hem kijkt een bebaard jong gezicht met een vaag aureool naar buiten.

Kijk naar de rechterhand van Christus, figuur 8. Die prikt niet. De pols is zacht, de vingers ontspannen, de wijsvinger bijna lui gestrekt. Als je het plafond van de Sixtijnse Kapel hebt gezien, heb je die hand al eens gezien. Het is de hand van Adam uit Michelangelo’s Schepping van Adam, gespiegeld, ongeveer negentig jaar eerder geschilderd en zo’n anderhalve kilometer verderop.

De schepping van Adam van Michelangelo: een naakte, liggende Adam op een groene helling strekt een slappe linkerhand uit naar God, die van rechts komt aanvliegen in een rode mantel, omringd door engelen, zijn vinger raakt die van Adam bijna.

Elke ontwikkelde toeschouwer in het Rome van 1600 zou het citaat hebben opgemerkt. De theologie erachter is mooi sluitend. Paulus noemt Christus de tweede Adam, de nieuwe mens die de val van de eerste mens ongedaan maakt. Op het Sixtijnse plafond is de hand van Adam degene die wacht om leven te ontvangen. In San Luigi hoort dezelfde hand bij Christus, en nu is het de hand die leven geeft. Hier wordt een mens opnieuw geschapen, aan de tafel van een tollenaar, uit een boef. We schreven apart over het andere vreemde dat in het Sixtijnse fresco verborgen zit. Dat is de moeite waard om te lezen voordat je beide werken tijdens dezelfde reis gaat zien.

Er zit nog een hand vlak onder. De heilige Petrus, figuur 6, de grijsharige man in het okerkleurige gewaad, maakt een kleinere, onhandigere kopie van hetzelfde gebaar. Hij is de leerling die de meester nadoet, een tel te laat. Volgens verschillende verslagen van röntgenonderzoek zat Petrus niet in Caravaggio’s eerste opzet en werd hij toegevoegd toen het schilderij al onderhanden was, misschien om de rechterkant te vullen, misschien omdat de kerkelijke opdrachtgevers de eerste paus van de Kerk in de scène wilden hebben. Hoe dan ook verdwijnt Christus bijna achter hem. Je ziet een schouder, een profiel, een aureool zo vaag dat het bijna een gerucht is, en die hand.

Het licht dat uit het niets komt

Iedereen heeft het over het licht op dit schilderij. Minder mensen merken op dat het nergens op slaat.

Er zit een venster in het schilderij, figuur 9, boven in het midden. Het is donker. De ruiten zijn van geolied papier of troebel glas, en er komt niets doorheen. Het echte licht valt ergens hoog rechts naar binnen, boven het hoofd van Christus, buiten de lijst. Het snijdt een harde diagonaal over de achterwand, bijna precies evenwijdig aan de arm van Christus, en landt op de gezichten aan tafel. Bundel en arm bewegen samen. Het licht is de roep.

Detail van het bovenste deel van het schilderij: een opengeklapt houten luik naast een venster met vier doffe, troebele ruiten, en daaronder een scherpe diagonale grens tussen licht en schaduw over de gepleisterde muur.

Dan is er nog de truc met de ruimte zelf. Het schilderij hangt aan de linkerwand van de Contarellikapel. Het echte venster van de kapel zit boven het altaar, rechts van het schilderij. Het geschilderde licht valt dus uit dezelfde richting het schilderij in als het daglicht de kapel in. Caravaggio ontwierp de bundel voor de muur waaraan het doek zou komen te hangen. Sta op een heldere ochtend in de kapel en je voelt hoe het schilderij in het gebouw inplugt.

Dit is de techniek die de handboeken tenebrisme noemen: het grootste deel van het doek weggezakt in bijna-zwart, een paar dingen in een harde, theatrale spotlight getrokken. Caravaggio heeft donkere achtergronden niet uitgevonden. Wat hij hier deed, voor het eerst op deze schaal, was het donker onderdeel van het verhaal maken. De helft van de kamer kan niet zien wat er gebeurt. Daar gaat het nu juist om.

De kapel die vijftien jaar wachtte

De Contarellikapel: een marmeren altaar met De inspiratie van de heilige Mattheüs tussen groene zuilen onder een halfrond venster, De roeping van de heilige Mattheüs aan de linkerwand en Het martelaarschap van de heilige Mattheüs rechts.

De kapel werd betaald door een Fransman. Matthieu Cointrel, een Franse kardinaal die de Romeinen Matteo Contarelli noemden, kocht haar in 1565 en liet in zijn testament geld na voor taferelen uit het leven van zijn naamheilige. Hij stierf in 1585. Daarna gebeurde er lange tijd niets. Het gewelf werd begin jaren 1590 beschilderd door Giuseppe Cesari, de Cavaliere d’Arpino, de modieuste schilder van Rome, die eigenlijk ook de wanden zou doen. Daar kwam hij nooit aan toe. Hij had het te druk.

En nu de ironie. Een paar jaar eerder had een berooide jonge schilder uit Lombardije in het atelier van Cesari gewerkt, waar hij fruit en bloemen in de achtergronden van andermans schilderijen zette. Zijn naam was Michelangelo Merisi, uit het stadje Caravaggio. Eind jaren 1590 woonde hij in het paleis van kardinaal Francesco Maria del Monte, een verfijnde verzamelaar die op een paar passen van San Luigi woonde. In juli 1599, toen het jubeljaar 1600 op het punt stond Rome met pelgrims te overspoelen, kreeg Caravaggio het contract voor de twee zijwanden. Hij was zevenentwintig. De roeping van de heilige Mattheüs, Caravaggio’s eerste openbare opdracht voor een kerk, werd binnen een jaar opgeleverd. Zijn laatste betaling kreeg hij in juli 1600.

Het doek is zo’n 3,2 meter hoog en 3,4 meter breed, het grootste wat hij ooit had geschilderd. Tot dan toe stond hij bekend om halffiguren van knappe jongens met luiten en fruit. Opeens moest hij een toneel van ruim drie meter breed, een groep mensen en een heilig verhaal in de hand houden. De andere wand bezorgde hem veel meer moeite. Röntgenopnamen van Het martelaarschap van de heilige Mattheüs laten zien dat hij minstens één volledige compositie schrapte voordat het hem lukte.

De roeping van de heilige Mattheüs maakte hem van de ene dag op de andere beroemd. Volgens zijn rivaal en eerste biograaf, Giovanni Baglione, kwam de oude schilder Federico Zuccari kijken, zei dat hij er niets anders in zag dan de manier van Giorgione en liep weer weg. Baglione mocht Caravaggio niet, en het verhaal is misschien wat aangescherpt. Maar het publiek kwam, en de opdrachten ook. Binnen een paar maanden na de laatste betaling tekende Caravaggio een contract voor nog twee heiligen, Petrus en Paulus, voor de Cerasikapel in de Santa Maria del Popolo.

De roeping van de heilige Mattheüs en zijn twee metgezellen

De roeping is een derde van een trilogie en kun je het best als geheel bekijken. Als je een hele dag aan deze schilderijen wilt besteden, brengt onze gids voor elke Caravaggio in Rome de route van deze kapel naar de andere in kaart.

Het martelaarschap van de heilige Mattheüs: een bijna naakte beul met een zwaard staat boven de oude heilige, die op zijn rug op een altaartrede ligt, terwijl omstanders uiteenstuiven en een engel op een wolk een palmtak omlaag reikt.

Aan de tegenoverliggende wand toont Het martelaarschap van de heilige Mattheüs het einde van het verhaal. Een oude, kale, bebaarde Mattheüs wordt door een bijna naakte beul op de treden van een altaar tegen de grond gedrukt, terwijl de gelovigen in paniek uiteenvluchten en een engel zich vanaf een wolk vooroverbuigt om hem de martelaarspalm aan te reiken. Kijk achter in de menigte, links. Een bebaarde man met een gepijnigde uitdrukking kijkt over zijn schouder naar de moord. Hij wordt algemeen beschouwd als Caravaggio zelf, die toekijkt hoe zijn eigen schilderij plaatsvindt.

De inspiratie van de heilige Mattheüs: een oude bebaarde heilige in een oranje gewaad leunt op een lessenaar met één knie op een kantelende kruk, en draait zich om naar een in het wit geklede engel die boven hem zweeft en op zijn vingers telt.

Boven het altaar toont De inspiratie van de heilige Mattheüs de heilige terwijl hij zijn evangelie schrijft en een engel de punten op zijn vingers aftelt, als een huisleraar. Dit is de tweede versie, uit 1602. De eerste versie had een boerse Mattheüs met vuile blote voeten en een engel die zijn hand leidde als die van een kind. De geestelijkheid wees die af als onwaardig. Het doek ging naar een particuliere verzamelaar, belandde in Berlijn en werd in 1945 vernietigd. Wat er nu hangt is de beleefde vervanger, met één opstandig detail: de kruk van Mattheüs kantelt over de rand van de trede, naar jou toe.

Zet de drie naast elkaar en de vraag uit het eerste schilderij wordt iets duidelijker. Op beide begeleidende schilderijen is Mattheüs een oude, bebaarde man. Het sterkste argument voor figuur 3 hangt aan de muren om hem heen.

Waar je De roeping van de heilige Mattheüs ziet

Het schilderij hangt precies waar Caravaggio het afleverde, in de Contarellikapel van de San Luigi dei Francesi, de Franse nationale kerk in Rome. De kerk ligt aan de Piazza di San Luigi de’ Francesi, tussen de Piazza Navona en het Pantheon, waardoor het een makkelijke tussenstop is tussen het Pantheon en de lunch.

Zo hebben we hem zelf gevonden. In januari 2025, toen Chiaro nog in bèta was, stonden we voor het Pantheon en vroegen we waar we hierna heen moesten, ergens in de buurt. Chiaro stuurde ons een paar minuten lopen verderop, naar deze kerk en dit schilderij. We liepen naar binnen zonder te weten wat er aan het eind van de linkerzijbeuk op ons wachtte, gooiden een munt in het kastje en maakten de foto hieronder toen het licht aanging.

De roeping van de heilige Mattheüs, schuin vanaf de vloer van de kapel gefotografeerd, verlicht door de muntverlichting, in de marmeren lijst onder het beschilderde gewelf.

De toegang is gratis. Loop naar binnen, door de linkerzijbeuk naar de laatste kapel voor het hoofdaltaar, en je vindt een klein groepje mensen en een muntautomaat. De kapel wordt schemerig gehouden. Gooi een munt in de automaat en er gaan een paar minuten schijnwerpers aan. Neem een paar euromunten mee, want het licht gaat altijd op het slechtst denkbare moment uit, en iemand in de groep zal je dankbaar zijn als je er nog een ingooit.

De kerk is meestal elke dag open, met een lange middagsluiting: ongeveer van half tien tot kwart voor één, en dan weer van ongeveer half drie tot de vroege avond, met kortere tijden op zondag. De gepubliceerde tijden verschillen per bron en veranderen bij missen en feestdagen, dus kijk voor je gaat op de eigen website van de kerk, saintlouis-rome.net. Het is een kerk waar gewoon diensten worden gehouden. Bedek schouders en knieën, en reken er niet op dat je tijdens een dienst bij de kapel kunt komen.

Het beste moment is vroeg in de ochtend, voordat de wandeltours vanaf de Navona arriveren, of het laatste uur voor de middagsluiting. Ga voor De roeping links van de kapelopening staan. Dan kijk je ernaar onder dezelfde scherende hoek als het daglicht uit het altaarvenster, precies de hoek waarvoor Caravaggio de bundel schilderde.

Bevalt deze manier van kijken, figuur voor figuur, dan krijgt Rafaëls De school van Athene, aan de overkant van de rivier in het Vaticaan, dezelfde genummerde legenda, en de hele reeks staat bij elkaar in Beroemde schilderijen, elke figuur benoemd.

Waar je op let als het licht aangaat

Je hebt een paar minuten per munt, dus gebruik ze in deze volgorde.

Eerst: zoek de jongeman aan het eind van de tafel. Negeer tien seconden lang alle anderen. Kijk naar zijn handen op de munten. Vraag je af of hij op het punt staat op te kijken.

Daarna: de twee wijzende vingers. Die van Christus, zacht, geleend van Adam. Die van de bebaarde man, teruggebogen naar zichzelf, of naar de jongen. Bepaal waar je denkt dat hij op gericht is. Er bestaat geen fout antwoord dat niet ook al door een serieuze kenner is gegeven.

Ten slotte: de bundel. Volg hem vanaf de rechterbovenhoek, langs de lijn van de arm van Christus, omlaag naar de gezichten aan tafel. Draai je dan om en kijk naar het echte venster boven het altaar. Dezelfde richting.

Als de schijnwerpers met een klik uitgaan, wordt de kapel weer schemerig, en juist hier is Chiaro handig: terwijl het doek weer half in de schaduw ligt, kan het je in je oor rond de tafel leiden, figuur voor figuur, van de bril van de oude man tot de munten van de jongen, terwijl je ogen nog aan het donker wennen.

Blijf daarna nog even in het donker staan. Dat is toch wat Caravaggio bedoelde. Vijf mannen zitten in een kamer die ze gewoon vinden. Vier van hen zullen de rest van hun leven geld blijven tellen. Een van hen staat op het punt op te staan, zijn kruk naar achteren te schuiven en achter twee blootsvoetse vreemdelingen de deur uit te lopen. Vier eeuwen later zijn we het er nog steeds niet over eens welke. Misschien is dat juist de bedoeling. De roep komt nooit met een naam erop.