Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο Μυστικός Δείπνος, ποιος είναι ποιος: οι δώδεκα απόστολοι του Λεονάρντο με τα ονόματά τους

Δημοσίευση: • 23 λεπτά ανάγνωσης

Ο Μυστικός Δείπνος του Λεονάρντο ντα Βίντσι στον τοίχο της τραπεζαρίας: ο Χριστός κάθεται στο κέντρο ενός μακριού λευκού τραπεζιού μπροστά σε τρία παράθυρα, με δώδεκα αποστόλους σε τέσσερις ταραγμένες τριάδες, κάτω από μια φατνωματική οροφή.

Κάποια στιγμή στα μέσα της δεκαετίας του 1490, ένας έφηβος Δομινικανός, ο Ματτέο Μπαντέλλο, ανιψιός του ηγουμένου, παρακολουθούσε έναν ζωγράφο να δουλεύει στην τραπεζαρία της μονής του στο Μιλάνο. Κάποιες μέρες, έγραψε αργότερα ο Μπαντέλλο, ο άνθρωπος ανέβαινε στη σκαλωσιά με το χάραμα και δεν άφηνε το πινέλο ως το σκοτάδι, ξεχνώντας να φάει. Άλλες μέρες δεν ζωγράφιζε καθόλου. Στεκόταν μπροστά στον τοίχο για ώρες με σταυρωμένα χέρια και κοίταζε. Ύστερα εμφανιζόταν το μεσημέρι από την άλλη άκρη της πόλης, έβαζε μία-δύο πινελιές σε κάποιο από τα κεφάλια και έφευγε.

Ο ζωγράφος ήταν ο Λεονάρντο ντα Βίντσι και τα κεφάλια ήταν οι δώδεκα απόστολοι. Αν έχετε σταθεί ποτέ μπροστά σε μια αναπαραγωγή του έργου και κάνατε την προφανή ερώτηση, ποιος είναι ποιος στον Μυστικό Δείπνο, βρίσκεστε σε καλή παρέα: επί αιώνες, σχεδόν κανείς δεν μπορούσε να ονομάσει περισσότερους από τέσσερις. Ο Λεονάρντο δεν έγραψε τα ονόματά τους στον τοίχο. Τα ονόματα που χρησιμοποιούμε σήμερα προέρχονται από ένα αντίγραφο, ένα αμφισβητούμενο σχέδιο και πολύ προσεκτική παρατήρηση. Ορίστε τους, αριθμημένους, με το τι κάνει ο καθένας και γιατί.

Είναι ένας πίνακας για δεκατρείς ανθρώπους που ακούν μία φράση, και κάθε αντίδραση είναι ένα στοιχείο. Μόλις μάθετε να τους ονομάζετε, ο τοίχος παύει να είναι μια διάσημη εικόνα και γίνεται σκηνή.

Ο Μυστικός Δείπνος, ποιος είναι ποιος, με μια ματιά

Ο Μυστικός Δείπνος του Λεονάρντο με αριθμημένους κύκλους πάνω από κάθε μορφή: 1 Βαρθολομαίος, 2 Ιάκωβος ο Μικρός, 3 Ανδρέας, 4 Ιούδας, 5 Πέτρος, 6 Ιωάννης, 7 Ιησούς, 8 Θωμάς, 9 Ιάκωβος ο Μέγας, 10 Φίλιππος, 11 Ματθαίος, 12 Ιούδας Θαδδαίος, 13 Σίμων ο Ζηλωτής, ενώ το 14 σημειώνει το πουγκί του Ιούδα και το 15 το μαχαίρι του Πέτρου.

Οι αριθμοί στην εικόνα αντιστοιχούν σε αυτόν τον πίνακα. Από αριστερά προς τα δεξιά, οι απόστολοι χωρίζονται σε τέσσερις ομάδες των τριών, με τον Χριστό μόνο του στη μέση.

#ΜορφήΠού θα τον βρείτεΤι κάνει
1ΒαρθολομαίοςΤέρμα αριστερά, όρθιος, με τα δύο χέρια στο τραπέζιΓέρνει μπροστά, σαν να μόλις πετάχτηκε όρθιος
2Ιάκωβος ο ΜικρόςΠίσω από τον Ανδρέα, μισοκρυμμένοςΑπλώνει το χέρι πίσω από τον Ανδρέα προς τον Πέτρο
3ΑνδρέαςΓκρίζα γενειάδα, κίτρινος χιτώναςΚαι οι δύο παλάμες ψηλά και προς τα έξω: όχι εγώ
4Ιούδας ο ΙσκαριώτηςΣκοτεινό πρόσωπο στη σκιά, γέρνει πίσω, στα μπλεΣφίγγει ένα μικρό πουγκί, με τον αγκώνα στο τραπέζι
5ΠέτροςΛευκά μαλλιά, σπρώχνεται μπροστά πίσω από τον ΙούδαΨιθυρίζει στον Ιωάννη, με ένα μαχαίρι στο δεξί χέρι
6ΙωάννηςΝέος, αγένειος, με χαμηλωμένα μάτια, ο πιο κοντινός στον ΧριστόΓέρνει μακριά για να ακούσει τον Πέτρο
7ΙησούςΣτο κέντρο, πλαισιωμένος από το μεσαίο παράθυροΜόλις μίλησε· τα χέρια ανοιχτά στο τραπέζι
8ΘωμάςΠίσω από τον Ιάκωβο τον ΜέγαΥψωμένος δείκτης
9Ιάκωβος ο ΜέγαςΓενειοφόρος, στα πράσινα, δίπλα στον ΧριστόΧέρια ανοιγμένα διάπλατα από το σοκ
10ΦίλιπποςΌρθιος, στα κόκκιναΧέρια πιεσμένα στο στήθος: μήπως εγώ;
11ΜατθαίοςΝέος, στα μπλε, στα δεξιάΚαι τα δύο χέρια τεντωμένα πίσω προς τον Χριστό
12Ιούδας ΘαδδαίοςΓκρίζα γενειάδα, ανάμεσα στον Ματθαίο και τον ΣίμωναΓυρισμένος προς τον Σίμωνα, με το ένα χέρι υψωμένο
13Σίμων ο ΖηλωτήςΤέρμα δεξιά, σε προφίλΑνοιχτές παλάμες, ζητά μια εξήγηση
14Το πουγκί του ΙούδαΣτο δεξί χέρι του ΙούδαΤο ταμείο που κρατούσε για την ομάδα
15Το μαχαίρι του ΠέτρουΠίσω από την πλάτη του Ιούδα, με τη λεπίδα προς τα έξωΠρομήνυμα του κήπου της Γεθσημανή

Από πού προέρχονται τα ονόματα των αποστόλων του Μυστικού Δείπνου

Ο Λεονάρντο δεν έγραψε κανένα όνομα. Για πολύ καιρό οι μόνες μορφές για τις οποίες συμφωνούσαν όλοι ήταν οι τέσσερις που κάνει εύκολες η ίδια η ιστορία: ο Ιησούς στη μέση, ο Ιωάννης δίπλα του, ο Πέτρος με τα λευκά μαλλιά και ο Ιούδας στο σκοτάδι.

Ο πλήρης κατάλογος προέρχεται από ένα αντίγραφο. Στην ενοριακή εκκλησία του Σαντ’Αμπρότζο στο Πόντε Καπριάσκα, ένα χωριό στους λόφους πάνω από το Λουγκάνο στην Ελβετία, υπάρχει μια ζωγραφισμένη εκδοχή του τοίχου του Λεονάρντο από τον 16ο αιώνα, που συχνά αποδίδεται στον μαθητή του Τσέζαρε ντα Σέστο. Ο ζωγράφος της έκανε ό,τι δεν θέλησε να κάνει ο Λεονάρντο. Κατά μήκος της κάτω άκρης, κάτω από κάθε μορφή, έγραψε ένα όνομα με λατινικά κεφαλαία: Bartholomeus, Iacobus Minor, Andreas, Petrus, Iudas, Iohannes, και ούτω καθεξής ως τον Σίμωνα τέρμα δεξιά. Είναι ό,τι πιο κοντινό έχουμε σε φύλλο απαντήσεων, γραμμένο όσο ζούσαν ακόμη άνθρωποι που είχαν δει το πρωτότυπο σε καλή κατάσταση.

Ζωγραφισμένο αντίγραφο του Μυστικού Δείπνου από τον 16ο αιώνα, με πιο φωτεινά χρώματα, ορατά πόδια κάτω από το τραπέζι και τα ονόματα των αποστόλων γραμμένα με λατινικά κεφαλαία κατά μήκος της κάτω άκρης.

Ένα δεύτερο στοιχείο είναι ένα σχέδιο με κόκκινη κιμωλία στις Gallerie dell’Accademia της Βενετίας, με ονόματα γραμμένα πάνω από τα εννέα από τα δώδεκα κεφάλια και τον Ιούδα να κάθεται ακόμη μόνος απέναντι στο τραπέζι. Οι μελετητές διαφωνούν για το αν είναι καν του Λεονάρντο. Όπως και να έχει, δείχνει την παλιά διάταξη που εκείνος πέταξε.

Τα ίδια τα σημειωματάρια του Λεονάρντο μας δίνουν κάτι καλύτερο από ονόματα. Μας δίνουν χειρονομίες. Σε μια σελίδα σημειώσεων γραμμένη όταν σχεδίαζε τον τοίχο, περιέγραψε τι ήθελε να κάνουν οι άντρες του. «Ένας που έπινε άφησε το ποτήρι στη θέση του και γύρισε το κεφάλι προς αυτόν που μιλά.» Ένας άλλος πλέκει τα δάχτυλά του και γυρίζει με αυστηρά φρύδια προς τον σύντροφό του. Ένας άλλος ανοίγει τα χέρια, δείχνει τις παλάμες και σηκώνει τους ώμους ως τα αυτιά από κατάπληξη. Ένας άλλος ψιθυρίζει στο αυτί του διπλανού του, κι εκείνος γυρίζει να ακούσει, κρατώντας ένα μαχαίρι στο ένα χέρι. Δεν πέρασε κάθε γραμμή στον τοίχο. Πολλές πέρασαν, κι έτσι καταλαβαίνετε ότι ο πίνακας είναι ένα σενάριο.

Το νόημα του Μυστικού Δείπνου: μία φράση, δεκατρείς αντιδράσεις

Η στιγμή είναι από τα Ευαγγέλια. Στο πασχαλινό δείπνο, ο Ιησούς λέει στους δώδεκα: «Ένας από σας θα με προδώσει.» Στο Κατά Ιωάννην, ο Πέτρος γνέφει στον Ιωάννη, τον μαθητή που ακουμπά πιο κοντά στον Ιησού, να ρωτήσει ποιον εννοεί. Ο Ματθαίος προσθέτει ότι οι απόστολοι άρχισαν να ρωτούν ο ένας μετά τον άλλον: «Μήπως είμαι εγώ, Κύριε;»

Ο Λεονάρντο ζωγραφίζει το μισό δευτερόλεπτο αφού η φράση έχει πέσει. Ο Χριστός έχει σταματήσει να μιλά. Το στόμα του είναι ακόμη ελαφρώς ανοιχτό. Γύρω του, το σοκ απλώνεται προς τα έξω σαν κύμα στο νερό και σπάει το τραπέζι σε τέσσερα κύματα των τριών.

Αυτή είναι η μεγάλη ιδέα, και γι’ αυτό κάθε μεταγενέστερος Μυστικός Δείπνος μοιάζει λίγο με αυτόν. Πριν από τον Λεονάρντο, οι Φλωρεντινοί ζωγράφοι παρέτασσαν τους αποστόλους σε μια ήρεμη σειρά, τους έδιναν φωτοστέφανα και έβαζαν τον Ιούδα σε ένα σκαμνί στη λάθος πλευρά του τραπεζιού, για να μην τον χάσει κανείς. Ο Λεονάρντο έφερε τον Ιούδα πίσω ανάμεσα στους φίλους του. Αφαίρεσε τα φωτοστέφανα. Έκανε τον προδότη να προδοθεί όπως ένας ένοχος μέσα σε γεμάτο δωμάτιο: με ένα τίναγμα. Αυτό το τίναγμα είναι το νόημα. Δεν είναι πρώτα απ’ όλα πίνακας για ένα μυστήριο. Είναι πίνακας για το τι κάνει μία μόνο φράση σε ένα δωμάτιο.

Βαρθολομαίος, Ιάκωβος και Ανδρέας: η άκρη του τραπεζιού πετάγεται όρθια

Ξεκινήστε τέρμα αριστερά. Ο Βαρθολομαίος στέκεται όρθιος, με τα δύο χέρια ακουμπισμένα στο τραπεζομάντιλο, και γέρνει προς το κέντρο σαν να μην άκουσε καλά. Είναι ο μόνος απόστολος σε αυτή την άκρη που στέκεται ίσιος, και είναι η αγκύλη που κλείνει τη σύνθεση στα αριστερά.

Λεπτομέρεια της αριστερής άκρης του τραπεζιού: ένας όρθιος απόστολος στα μπλε ακουμπά στο τραπέζι, ένας νέος πίσω του και ένας γκριζογένης απόστολος στα κίτρινα σηκώνει και τις δύο παλάμες.

Δίπλα του, μισοκρυμμένος, είναι ο Ιάκωβος ο Μικρός, που λέγεται και Ιάκωβος του Αλφαίου. Είναι ο σιωπηλός. Βλέπετε κυρίως το πρόσωπό του και ένα χέρι που απλώνεται πίσω από τον Ανδρέα για να αγγίξει τον Πέτρο στην πλάτη, σαν να λέει: ρώτα αυτόν.

Ο Ανδρέας, ο ηλικιωμένος με τη γκρίζα γενειάδα στα κίτρινα, σηκώνει και τα δύο χέρια με τις παλάμες προς τα έξω. Είναι σχεδόν ακριβώς η χειρονομία της σημείωσης του Λεονάρντο για τον άνθρωπο που δείχνει τις παλάμες και σηκώνει τους ώμους. Σε κάθε γλώσσα σημαίνει το ίδιο. Όχι εγώ.

Ο Ιούδας: το πουγκί, το αλάτι και η σκιά

Η δεύτερη ομάδα είναι αυτή για την οποία έρχονται όλοι, και είναι στριμωγμένη. Ο Ιούδας, ο Πέτρος και ο Ιωάννης είναι τρία κεφάλια στο πλάτος ενός ώμου.

Λεπτομέρεια με τρεις αποστόλους: ένας άντρας με σκοτεινό πρόσωπο σε προφίλ γέρνει πίσω από το τραπέζι με ένα μικρό πουγκί στο χέρι, ένας γέρος με λευκά μαλλιά σπρώχνεται μπροστά πίσω του κρατώντας χαμηλά ένα μαχαίρι, και ένας νέος, χλωμός απόστολος γέρνει μακριά με χαμηλωμένα μάτια.

Ο Ιούδας είναι ο άντρας με το πρόσωπο στη σκιά. Το φως στον πίνακα πέφτει από αριστερά, από την ίδια πλευρά με τα πραγματικά παράθυρα της τραπεζαρίας, και πιάνει κάθε πρόσωπο της ομάδας του εκτός από το δικό του. Είναι επίσης ο μόνος που γέρνει πίσω ενώ όλοι γύρω του γέρνουν μπροστά. Το δεξί του χέρι σφίγγει ένα μικρό πουγκί. Αυτό είναι το γλωσσόκομο. Στο Κατά Ιωάννην, ο Ιούδας κρατούσε τα κοινά χρήματα, και το πουγκί έχει ερμηνευτεί και ως τα τριάκοντα αργύρια που πήρε από τους αρχιερείς.

Είναι επίσης ο μόνος με τον αγκώνα στο τραπέζι, και αυτός ο αγκώνας έχει κάνει ζημιά. Έχει ρίξει μια αλατιέρα. Το χυμένο αλάτι θεωρούνταν ήδη κακός οιωνός, και το αλάτι που μοιράζεται κανείς στο τραπέζι ήταν σημάδι πίστης, οπότε μια αναποδογυρισμένη αλατιέρα στον αγκώνα ενός προδότη λέει αυτό που ο πίνακας δεν λέει φωναχτά. Στον τοίχο σήμερα διακρίνεται πολύ δύσκολα. Το χρώμα εκεί είναι ένα από τα θύματα πέντε αιώνων.

Υπάρχει ένα ακόμη στοιχείο, και είναι το πιο έξυπνο. Κοιτάξτε κατά μήκος του τραπεζιού προς τον Χριστό. Το αριστερό χέρι του Ιούδα απλώνεται προς το ίδιο πιάτο προς το οποίο κινείται το δεξί χέρι του Χριστού. Στο Κατά Ματθαίον, ο Ιησούς κατονομάζει τον προδότη έτσι: «Αυτός που βούτηξε μαζί μου το χέρι στο πιάτο, αυτός θα με προδώσει.» Ο Λεονάρντο δεν χρειαζόταν σκαμνί στη λάθος πλευρά του τραπεζιού. Χρειαζόταν δύο χέρια.

Το μαχαίρι του Πέτρου και το χέρι που δεν είναι μυστήριο

Ο Πέτρος είναι ο γέρος με τα λευκά μαλλιά που σπρώχνεται μπροστά πίσω από τον Ιούδα. Έχει το αριστερό του χέρι στον ώμο του Ιωάννη και το πρόσωπό του κοντά στο αυτί του Ιωάννη. Κάνει ακριβώς ό,τι λέει το Κατά Ιωάννην ότι έκανε: πιέζει τον Ιωάννη να ρωτήσει τον Ιησού ποιος είναι ο προδότης.

Το δεξί του χέρι είναι κάτω, στο ύψος του γοφού, στριμμένο προς τα πίσω, και κρατά ένα μαχαίρι με τη λεπίδα προς τα έξω. Όσοι βλέπουν τον πίνακα για πρώτη φορά συχνά συμπεραίνουν ότι το χέρι δεν ανήκει σε κανέναν, ένα αιωρούμενο χέρι με όπλο. Ακολουθήστε το μπράτσο και θα δείτε ότι είναι του Πέτρου, λυγισμένο άβολα πίσω από την πλάτη του Ιούδα. Το μαχαίρι είναι προμήνυμα. Λίγες ώρες αργότερα, στον κήπο της Γεθσημανή, ο Πέτρος θα τραβήξει μαχαίρι και θα κόψει το αυτί του δούλου του αρχιερέα.

Ο Πέτρος, ο άνθρωπος που θα αρνηθεί τον Χριστό τρεις φορές πριν ξημερώσει, κάθεται ακριβώς πίσω από τον άνθρωπο που θα τον προδώσει. Ο Λεονάρντο έβαλε τον προδότη και τον αρνητή δίπλα δίπλα.

Είναι η Μαρία η Μαγδαληνή; Όχι, και να γιατί

Ο Ιωάννης κάθεται πιο κοντά στον Χριστό, στα δεξιά του. Είναι νέος, αγένειος, με μακριά μαλλιά και χαμηλωμένα μάτια, και γέρνει μακριά από τον Ιησού προς τον Πέτρο. Το 2003, στο μυθιστόρημα του Νταν Μπράουν Κώδικας Ντα Βίντσι, ένας χαρακτήρας ισχυριζόταν ότι αυτή η μορφή είναι η Μαρία η Μαγδαληνή και ότι το κενό σε σχήμα V ανάμεσα σε εκείνη και τον Ιησού είναι μυστικό σύμβολο. Εκατομμύρια αναγνώστες πήγαν να κοιτάξουν.

Οι ιστορικοί τέχνης είναι ήρεμοι και ομόφωνοι. Είναι ο Ιωάννης. Οι Φλωρεντινοί ζωγράφοι τον απεικόνιζαν έτσι για έναν αιώνα: ο νεότερος μαθητής, με λείο πρόσωπο και απαλά μαλλιά, συχνά αποκοιμισμένος στο στήθος του Χριστού, επειδή το Ευαγγέλιο τον αποκαλεί τον μαθητή που αγαπούσε ο Ιησούς. Ο Λεονάρντο εκπαιδεύτηκε στη Φλωρεντία. Το κοινό του θα αναγνώριζε τον τύπο σε ένα δευτερόλεπτο.

Υπάρχει και ένα απλό τεστ. Μετρήστε τους ανθρώπους στο τραπέζι. Είναι δεκατρείς: ο Χριστός και δώδεκα άντρες. Αν η μορφή δίπλα στον Ιησού είναι η Μαρία η Μαγδαληνή, τότε ένας από τους δώδεκα αποστόλους λείπει από τον Μυστικό Δείπνο, και αυτός που λείπει είναι ο Ιωάννης, ο μαθητής που το Ευαγγέλιο τοποθετεί ακριβώς δίπλα στον Χριστό εκείνο το βράδυ. Το κενό ανάμεσά τους δεν είναι κώδικας. Είναι ο Ιωάννης που κάνει ό,τι λέει το κείμενο: σκύβει να ακούσει τον Πέτρο.

Το πρόσωπο που ο Λεονάρντο είπε ότι δεν μπορούσε να τελειώσει

Ο Χριστός κάθεται μόνος στη μέση, και ο Λεονάρντο του δίνει δύο πράγματα που δεν παίρνει κανείς άλλος. Το πρώτο είναι χώρος. Υπάρχει ένα καθαρό κενό και από τις δύο πλευρές του, έτσι ώστε το σώμα του σχηματίζει ένα ήρεμο τρίγωνο μέσα σε ένα δωμάτιο γεμάτο κίνηση. Το δεύτερο είναι το παράθυρο. Το φωτεινό άνοιγμα πίσω από το κεφάλι του, με ένα τόξο από πάνω, πλαισιώνει το πρόσωπό του όπως κάποτε το φωτοστέφανο.

Λεπτομέρεια του κέντρου του πίνακα: ο Χριστός με κόκκινο χιτώνα και μπλε μανδύα, με γερμένο κεφάλι, πλαισιωμένος από το φωτεινό κεντρικό παράθυρο με ένα τοπίο πέρα από αυτό, τα χέρια του ανοιχτά πάνω στο λευκό τραπεζομάντιλο.

Όλες οι γραμμές του δωματίου τρέχουν προς το κεφάλι του. Τα δοκάρια της οροφής, οι ταπισερί στους πλαϊνούς τοίχους, οι άκρες του τραπεζιού: ακολουθήστε οποιαδήποτε και θα φτάσετε στον δεξιό κρόταφο του Χριστού. Κατά τη σύγχρονη συντήρηση, οι συντηρητές ανέφεραν μια μικρή τρύπα σε εκείνο το σημείο, και η συνήθης εξήγηση είναι ότι ο Λεονάρντο κάρφωσε εκεί ένα καρφί και τέντωσε από αυτό σπάγκους για να χαράξει τις γραμμές της προοπτικής στον προετοιμασμένο τοίχο. Είτε η ιστορία με το καρφί είναι ακριβώς σωστή είτε όχι, το αποτέλεσμα δεν αμφισβητείται. Το μάτι σας τραβιέται ξανά και ξανά σε εκείνο το πρόσωπο.

Ο Τζόρτζιο Βαζάρι, γράφοντας το 1550, λέει ότι ο Λεονάρντο άφησε το κεφάλι του Χριστού ημιτελές επειδή δεν πίστευε ότι μπορούσε να του δώσει τη θεϊκότητα που χρειαζόταν. Ο Βαζάρι αφηγείται επίσης την πιο γνωστή ιστορία για την παραγγελία. Ο ηγούμενος της μονής, κουρασμένος να βλέπει τον Λεονάρντο να στέκεται άπραγος, παραπονέθηκε στον δούκα Λουντοβίκο Σφόρτσα. Ο Λεονάρντο εξήγησε στον δούκα ότι έψαχνε ακόμη ένα πρόσωπο αρκετά κακούργο για τον Ιούδα, και ότι αν δεν έβρισκε κανένα, μπορούσε πάντα να χρησιμοποιήσει του ηγουμένου. Ο ηγούμενος σταμάτησε να παραπονιέται. Είναι καλή ιστορία. Ο εκδότης των σημειωματαρίων του Λεονάρντο τον 19ο αιώνα, ο Ζαν Πολ Ρίχτερ, τη θεωρούσε τόσο αβάσιμη όσο και απίθανη, οπότε απολαύστε τη όπως απολαμβάνετε τα περισσότερα του Βαζάρι.

Θωμάς, Ιάκωβος και Φίλιππος: ο δύσπιστος, το σοκ, η διαμαρτυρία

Στα αριστερά του Χριστού, η τρίτη ομάδα ορμά προς τα πάνω και προς αυτόν.

Λεπτομέρεια με τρεις αποστόλους δεξιά του Χριστού: ένας γενειοφόρος άντρας σηκώνει τον δείκτη, ένας άλλος γενειοφόρος απόστολος στα πράσινα έχει ανοίξει διάπλατα τα χέρια, και ένας νέος απόστολος στα κόκκινα στέκεται με τα χέρια πιεσμένα στο στήθος.

Ο Θωμάς είναι ο άντρας από πίσω, με τον δείκτη υψωμένο στον αέρα. Είναι το πιο διάσημο δάχτυλο του πίνακα μετά τα χέρια του Χριστού, και είναι ένα αστείο που οι πρώτοι θεατές θα έπιαναν. Αυτός είναι ο άπιστος Θωμάς, ο απόστολος που μετά την Ανάσταση θα αρνηθεί να πιστέψει μέχρι να βάλει αυτό ακριβώς το δάχτυλο στις πληγές του Χριστού. Εδώ είναι, ήδη στραμμένο προς τα πάνω, ήδη θέτοντας ένα ερώτημα.

Ο Ιάκωβος ο Μέγας, ο γενειοφόρος στα πράσινα ακριβώς δίπλα στον Χριστό, έχει ανοίξει διάπλατα τα χέρια από φρίκη. Γέρνει πίσω από το τραπέζι σαν να τον έσπρωξε η φράση. Πίσω του, ο Φίλιππος έχει σηκωθεί, νέος, με κόκκινο χιτώνα, με τα δύο χέρια πιεσμένα στο στήθος. Όλο του το σώμα θέτει την ερώτηση του Κατά Ματθαίον: Μήπως είμαι εγώ, Κύριε; Είναι ο μόνος απόστολος που μοιάζει περισσότερο πληγωμένος παρά έκπληκτος.

Ματθαίος, Θαδδαίος και Σίμων: σύσκεψη στην άκρη του τραπεζιού

Η τελευταία ομάδα, τέρμα δεξιά, έχει σχεδόν γυρίσει την πλάτη της στο δράμα. Αυτοί οι τρεις συζητούν μεταξύ τους.

Λεπτομέρεια της δεξιάς άκρης του τραπεζιού: ένας νέος απόστολος στα μπλε τεντώνει και τα δύο χέρια πίσω προς το κέντρο ενώ γυρίζει το κεφάλι αλλού, ένας γκριζογένης απόστολος στα πορτοκαλί και ένας ηλικιωμένος φαλακρός απόστολος στα λευκά, σε προφίλ, στην άκρη του τραπεζιού με ανοιχτές παλάμες.

Ο Ματθαίος, νέος και στα μπλε, κάνει δύο πράγματα ταυτόχρονα. Τα χέρια του τεντώνονται πίσω προς τον Χριστό, και τα δύο δείχνουν προς αυτόν, ενώ το κεφάλι του γυρίζει προς τους δύο μεγαλύτερους άντρες δίπλα του. Είναι ο ρεπόρτερ: ακούσατε τι μόλις είπε; Ο Ιούδας Θαδδαίος, ο γκριζογένης στη μέση, έχει γυρίσει προς τον Σίμωνα με υψωμένο χέρι, και το βλέμμα του είναι καχύποπτο. Ο Σίμων ο Ζηλωτής, στην τελευταία άκρη του τραπεζιού, σε προφίλ και στα λευκά, απλώνει τις ανοιχτές παλάμες του. Θέλει μια εξήγηση και δεν πρόκειται να την πάρει.

Προσέξτε πώς κλείνει η σύνθεση. Ο Βαρθολομαίος στέκεται στητός στην αριστερή άκρη. Ο Σίμων κάθεται σταθερά στη δεξιά. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο αγκύλες, όλα κινούνται.

Τι υπάρχει πραγματικά στο τραπέζι

Κοιτάξτε κάτω, στα πιάτα. Για πολύ καιρό το φαγητό στο τραπέζι ήταν πολύ βρόμικο για να διαβαστεί, και θεωρούνταν ότι ήταν το συνηθισμένο ψωμί και ίσως αρνί. Μετά τη συντήρηση, ο ιστορικός τέχνης Τζον Βαριάνο εξέτασε προσεκτικά τις πιατέλες και υποστήριξε ότι κάποιες έχουν φέτες ψητό χέλι γαρνιρισμένο με πορτοκάλι. Δεν δέχονται όλοι το χέλι. Η επικεφαλής συντηρήτρια, η Πινίν Μπραμπίλλα Μπαρτσιλόν, προτιμούσε να λέει απλώς ψάρι. Όπως και να έχει, δεν είναι το πασχαλινό αρνί, και θυμίζει ότι ο Λεονάρντο έστησε μια ιερή ιστορία σε κάτι που μοιάζει πολύ με ένα μιλανέζικο δείπνο.

Γιατί ο Μυστικός Δείπνος του Ντα Βίντσι άρχισε να πεθαίνει αμέσως

Εδώ είναι το κομμάτι της ιστορίας που δύσκολα πιστεύεις. Ο πιο αντιγραμμένος τοίχος στον κόσμο κατέρρεε μέσα σε είκοσι χρόνια από την ολοκλήρωσή του.

Το πρόβλημα ήταν η μέθοδος του Λεονάρντο. Μια αληθινή νωπογραφία ζωγραφίζεται γρήγορα, πάνω σε νωπό κονίαμα, ένα κομμάτι τη μέρα, και το χρώμα γίνεται μέρος του τοίχου. Ο Λεονάρντο δεν ήθελε να δουλεύει γρήγορα. Ήθελε να έρχεται το μεσημέρι, να βάζει μία πινελιά, να κάνει πίσω για μια εβδομάδα. Γι’ αυτό σφράγισε τον στεγνό τοίχο με μια προετοιμασία από γύψο, πίσσα και μαστίχα και ζωγράφισε από πάνω με τέμπερα και λάδι, όπως θα ζωγράφιζε κανείς σε ξύλο. Αυτό του επέτρεψε να δουλεύει σαν Λεονάρντο. Σήμαινε όμως επίσης ότι το χρώμα καθόταν πάνω στον τοίχο και όχι μέσα του, σε έναν υγρό τοίχο μιας τραπεζαρίας δίπλα σε κουζίνα.

Ως το 1517 το χρώμα ξεφλούδιζε. Το 1556, ο Βαζάρι το περιέγραψε ως ένα μπέρδεμα από κηλίδες. Το 1652 οι μοναχοί άνοιξαν μια πόρτα στο κάτω μέρος του τοίχου και πήραν μαζί της τα πόδια του Χριστού. Μπορείτε ακόμη να δείτε το τοξωτό περίγραμμα αυτής της πόρτας κάτω από το τραπέζι σε κάθε φωτογραφία. Τα στρατεύματα της Γαλλικής Επανάστασης χρησιμοποίησαν την τραπεζαρία ως στάβλο και οπλοστάσιο το 1796. Τη νύχτα της 15ης Αυγούστου 1943, συμμαχικές βόμβες χτύπησαν τη μονή και γκρέμισαν μεγάλο μέρος της τραπεζαρίας. Ο τοίχος με τον Μυστικό Δείπνο έμεινε όρθιος, στηριγμένος με σακιά άμμου και σκαλωσιές.

Ύστερα ήρθε ο καθαρισμός. Από το 1978 ως το 1999, η Πινίν Μπραμπίλλα Μπαρτσιλόν πέρασε είκοσι ένα χρόνια πάνω στον τοίχο, αφαιρώντας αιώνες επιζωγραφίσεων, κόλλας και βρομιάς, και γεμίζοντας τις απώλειες με συγκρατημένη ακουαρέλα ώστε να μην προσποιούνται ότι είναι Λεονάρντο. Ξανάνοιξε στις 28 Μαΐου 1999. Οι επικριτές, όπως ακριβώς και με την οροφή της Καπέλας Σιξτίνα, παραπονέθηκαν ότι ό,τι απέμεινε είναι λεπτό και χλωμό. Οι υπερασπιστές απαντούν ότι ό,τι απέμεινε είναι τουλάχιστον του Λεονάρντο. Ισχύουν και τα δύο. Αυτό που βλέπετε στο Μιλάνο είναι ένα ερείπιο, και παραμένει ο πιο ζωντανός πίνακας ενός πλήθους μπροστά στον οποίο θα σταθείτε ποτέ.

Κοντινή φωτογραφία του κέντρου του Μυστικού Δείπνου όπως φαίνεται σήμερα στον τοίχο: η ξεφλουδισμένη, στικτή επιφάνεια του χρώματος με τον Χριστό, τον Ιωάννη και τον Πέτρο, με το λευκό τραπεζομάντιλο και την κορυφή της χτισμένης πόρτας από κάτω.

Πού βρίσκεται ο Μυστικός Δείπνος; Ακόμη στον τοίχο του στο Μιλάνο

Δεν έχει μετακινηθεί ποτέ. Ο Μυστικός Δείπνος του Ντα Βίντσι είναι ζωγραφισμένος στον τοίχο της τραπεζαρίας, της αίθουσας φαγητού των μοναχών, της δομινικανής μονής της Σάντα Μαρία ντελλε Γκράτσιε στο Μιλάνο, στην Piazza di Santa Maria delle Grazie 2. Έχει ύψος περίπου 15 πόδια (περίπου 4,6 μέτρα) και πλάτος 29 πόδια (περίπου 8,8 μέτρα). Ο δούκας Λουντοβίκο Σφόρτσα, ο ηγεμόνας του Μιλάνου, τον χρηματοδότησε στο πλαίσιο της ανοικοδόμησης της εκκλησίας, στην οποία ήλπιζε να φιλοξενηθούν οι τάφοι της οικογένειάς του. Ο Λεονάρντο δούλεψε πάνω του από το 1495 περίπου, και ήταν τελειωμένος στις αρχές του 1498. Ο Λουντοβίκο, που τον αντάμειψε με έναν αμπελώνα εκεί κοντά, έχασε το Μιλάνο από τους Γάλλους την επόμενη χρονιά.

Ο χώρος λειτουργεί ως Museo del Cenacolo Vinciano και από τον Δεκέμβριο του 2024 τον διαχειρίζεται η Pinacoteca di Brera. Τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, είναι ανοιχτός από Τρίτη έως Κυριακή, από τις 8:15 το πρωί ως τις 7 το βράδυ, με τελευταία είσοδο στις 6:45, και κλειστός τις Δευτέρες. Η κράτηση είναι υποχρεωτική, μέσω του επίσημου ιστότοπου cenacolovinciano.org, που σας στέλνει στο κατάστημα Vivaticket του μουσείου. Το πλήρες εισιτήριο κόστιζε 15 ευρώ, με μειωμένη τιμή για άτομα 18 έως 25 ετών και δωρεάν είσοδο για κάτω των 18, που χρειάζονται ωστόσο κράτηση. Τα εισιτήρια διατίθενται σε δόσεις ανά τρεις μήνες, και για την άνοιξη και το καλοκαίρι μπορεί να εξαντληθούν μέσα σε λίγες ώρες, οπότε η στιγμή που ανοίγει το επόμενο τρίμηνο είναι η στιγμή για κράτηση. Οι τιμές και τα ωράρια αλλάζουν, γι’ αυτό ελέγξτε τον επίσημο ιστότοπο πριν πάτε.

Η ίδια η επίσκεψη είναι αυστηρή. Μπαίνετε με ομάδα έως σαράντα ατόμων, μέσα από γυάλινους θαλάμους που φιλτράρουν τον αέρα, και έχετε δεκαπέντε λεπτά στην τραπεζαρία. Ύστερα μπαίνει η επόμενη ομάδα. Όσοι έχουν διασχίσει έναν ωκεανό γι’ αυτό συχνά ξαφνιάζονται με το πόσο γρήγορα περνά.

Πίσω σας, στον απέναντι τοίχο, υπάρχει ένας δεύτερος πίνακας για τον οποίο οι περισσότεροι επισκέπτες ξεχνούν να γυρίσουν: μια Σταύρωση υπογεγραμμένη και χρονολογημένη το 1495 από τον Τζοβάνι Ντονάτο ντα Μοντορφάνο. Στις κάτω γωνίες της, σχεδόν σβησμένα, υπάρχουν γονατιστά πορτρέτα του Λουντοβίκο, της συζύγου του Βεατρίκης ντ’Έστε και των δύο γιων τους, τα οποία το μουσείο πιστεύει ότι πιθανότατα πρόσθεσε ο ίδιος ο Λεονάρντο. Όπως ο Γάμος της Κανά του Βερονέζε, ο Μυστικός Δείπνος φτιάχτηκε για μια αίθουσα όπου έτρωγαν μοναχοί. Αποκτά πλήρες νόημα μόνο όταν φανταστείτε τους μοναχούς από κάτω, να τρώνε στα δικά τους μακριά τραπέζια.

Τι να κοιτάξετε στα δεκαπέντε λεπτά σας

Τα δεκαπέντε λεπτά αρκούν αν δεν ξοδέψετε τα πρώτα πέντε σε φωτογραφίες. Σταθείτε αρκετά πίσω από τον τοίχο, ώστε να χωρούν και οι δεκατρείς στο βλέμμα σας ταυτόχρονα, και διατρέξτε τον με αυτή τη σειρά.

Πρώτα, βρείτε τον Ιούδα από το φως, όχι από το πρόσωπο. Είναι ο μόνος στη σκιά. Ύστερα βρείτε το πουγκί του και το αριστερό του χέρι που απλώνεται προς το πιάτο προς το οποίο απλώνεται ο Χριστός.

Δεύτερον, ακολουθήστε το μπράτσο του Πέτρου ως το μαχαίρι πίσω από την πλάτη του Ιούδα.

Τρίτον, βρείτε το δάχτυλο του Θωμά και τα χέρια του Φιλίππου στο στήθος, και προσέξτε ότι η ομάδα στα αριστερά του Χριστού κινείται ολόκληρη προς αυτόν, ενώ η ομάδα στα δεξιά του γέρνει ολόκληρη μακριά.

Τέταρτον, κοιτάξτε κάτω από το τραπέζι, στο τόξο της παλιάς πόρτας. Εκεί ήταν κάποτε τα πόδια του Χριστού. Το αντίγραφο του Πόντε Καπριάσκα τα έχει ακόμη.

Η αίθουσα δεν έχει επιγραφές στον τοίχο, και το ρολόι τρέχει όλη την ώρα. Το Chiaro φτιάχτηκε ακριβώς για τέτοιο σύντομο παράθυρο: φωτογραφίστε τον τοίχο και τα δώδεκα ονόματα επιστρέφουν με τη σειρά που τα κοιτάζετε, με το πουγκί του Ιούδα και το μαχαίρι του Πέτρου επισημασμένα όσο έχετε ακόμη χρόνο να τα βρείτε. Αν προτιμάτε το χαρτί, κρατήστε ανοιχτό στο κινητό σας τον αριθμημένο πίνακα παραπάνω.

Αν οργανώνετε ένα ταξίδι στα χνάρια του Λεονάρντο, ο τοίχος του Μιλάνου ταιριάζει φυσικά με το πορτρέτο που ξεκίνησε λίγα χρόνια αργότερα στη Φλωρεντία, εκείνο που έγινε ο πιο διάσημος πίνακας στον κόσμο. Κι αν θέλετε να δείτε πώς φαινόταν το πρόσωπο του Λεονάρντο στους ζωγράφους που τον θαύμαζαν, ο Ραφαήλ το έδωσε στον Πλάτωνα στη Σχολή των Αθηνών, που ζωγραφίστηκε στη Ρώμη περίπου μια δεκαετία μετά την ολοκλήρωση του Μυστικού Δείπνου. Για περισσότερους πίνακες αποκωδικοποιημένους μορφή προς μορφή, δείτε το άρθρο Διάσημοι πίνακες, κάθε μορφή με το όνομά της.

Ο ζωγράφος του Μπαντέλλο, αυτός που στεκόταν για ώρες μπροστά στον τοίχο με σταυρωμένα χέρια, δεν έχανε τον χρόνο του. Περίμενε τη φράση να φτάσει σε κάθε πρόσωπο, ένα ένα. Πεντακόσια χρόνια και μία βόμβα αργότερα, ακόμη φτάνει.