Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η Κλήση του Αγίου Ματθαίου: ποιος είναι ο Ματθαίος στον πίνακα του Καραβάτζο;

Δημοσίευση: • 20 λεπτά ανάγνωσης

Ένα σκοτεινό δωμάτιο με πέντε άντρες με φανταχτερά ρούχα του τέλους του 16ου αιώνα γύρω από ένα τραπέζι αριστερά· δεξιά δύο ξυπόλυτες μορφές με χιτώνες, η μία δείχνει με το χέρι· μια διαγώνια δέσμη φωτός πέφτει στον τοίχο πάνω τους, κάτω από ένα παράθυρο με παντζούρια.

Κάπου στη Ρώμη, γύρω στο 1599, πέντε άντρες μετράνε χρήματα σε ένα πίσω δωμάτιο. Οι δύο είναι έφηβοι, ντυμένοι σαν να ξόδεψαν όλο τον μισθό τους σε μανίκια. Ο ένας είναι ηλικιωμένος με γυαλιά. Ο ένας έχει χάλκινα γένια. Ο ένας δεν έχει σηκώσει το βλέμμα από τα νομίσματα. Τότε δύο ξυπόλυτοι ξένοι μπαίνουν από τα δεξιά, και ο ένας σηκώνει το χέρι και δείχνει. Αυτή είναι όλη η ιστορία της Κλήσης του Αγίου Ματθαίου. Ένας τελώνης που λέγεται Ματθαίος κάθεται στο τραπέζι του. Ο Ιησούς λέει «Ακολούθει μοι». Εκείνος σηκώνεται και φεύγει.

Υπάρχει μόνο ένα πρόβλημα. Τετρακόσια είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, ο κόσμος ακόμη διαφωνεί για το ποιος από τους πέντε είναι ο Ματθαίος.

Η Κλήση του Αγίου Ματθαίου κρέμεται σε ένα πλαϊνό παρεκκλήσι μιας γαλλικής εκκλησίας, δύο τετράγωνα από την Πιάτσα Ναβόνα, και μπορείτε να τη δείτε δωρεάν. Ήταν η πρώτη μεγάλη δημόσια παραγγελία του Καραβάτζο, ο πρώτος του πίνακας με τόσες πολλές μορφές και το έργο που τον έκανε τον ζωγράφο για τον οποίο μιλούσε όλη η Ρώμη. Κρύβει επίσης ένα χέρι δανεισμένο από την Καπέλα Σιξτίνα, μια δέσμη φωτός που έρχεται από λάθος σημείο και ένα δάχτυλο που ίσως δείχνει τον λάθος άνθρωπο. Ας δούμε ποιος είναι ποιος, και πώς να βγάλετε το δικό σας συμπέρασμα.

Η Κλήση του Αγίου Ματθαίου, μορφή προς μορφή

Η Κλήση του Αγίου Ματθαίου με αριθμημένες ενδείξεις: 1 ο νεαρός που μετράει νομίσματα, 2 ο ηλικιωμένος με τα γυαλιά, 3 ο γενειοφόρος, 4 το αγόρι με το φτερωτό καπέλο, 5 ο νεαρός με το ξίφος, 6 ο Άγιος Πέτρος, 7 ο Χριστός, 8 το χέρι του Χριστού, 9 το παράθυρο, 10 τα νομίσματα στο τραπέζι.

Οι αριθμοί στην εικόνα αντιστοιχούν σε αυτό το υπόμνημα. Όπου οι μελετητές διαφωνούν, ο πίνακας το αναφέρει.

#ΠοιοςΠού θα τον βρείτεΣημειώσεις
1Ο νεαρός που μετράει νομίσματαΤέρμα αριστερά, σκυμμένος πάνω από το τραπέζιΟ Ματθαίος, για μια μειοψηφία μελετητών
2Ο ηλικιωμένος με τα γυαλιάΠίσω του, κοιτάζει προσεκτικά τα χρήματαΥπάλληλος του τελωνείου
3Ο γενειοφόροςΣτο κέντρο, δείχνει το στήθος του ή το αγόρι δίπλα τουΟ Ματθαίος, για τους περισσότερους μελετητές
4Το αγόρι με το φτερωτό καπέλοΑκουμπάει στον ώμο του γενειοφόρουΚοιτάζει κατευθείαν τον Χριστό
5Ο νεαρός με το ξίφοςΣε ένα σκαμνί, με την πλάτη μισογυρισμένη προς εσάςΟπλισμένος, επιφυλακτικός, ο πρώτος που αντιδρά
6Ο Άγιος ΠέτροςΔεξιά, με ώχρα χιτώνα και ραβδίΊσως προστέθηκε κατά τη ζωγραφική
7Ο ΧριστόςΠίσω από τον Πέτρο, με το πρόσωπο μισό στη σκιάΦωτοστέφανος τόσο αχνός που εύκολα σας ξεφεύγει
8Το χέρι του ΧριστούΑπλώνεται κατά μήκος του σκοτεινού τοίχουΠαράθεμα από τον Αδάμ του Μιχαήλ Αγγέλου
9Το παράθυροΠάνω στο κέντρο, με ανοιχτά παντζούριαΘολά τζάμια. Δεν είναι η πηγή του φωτός
10Τα νομίσματαΣτο τραπέζι, κάτω από τα δάχτυλα του νεαρούΓι’ αυτά γίνεται όλη η διαφωνία

Ποιοι κάθονται στο τραπέζι: ένα τελωνείο του 1600

Η πρώτη έκπληξη είναι τα ρούχα. Κανείς σε εκείνο το τραπέζι δεν είναι ντυμένος βιβλικά. Το αγόρι με το φτερωτό καπέλο φοράει ριγέ γιλέκο με φουσκωτά μανίκια. Ο νεαρός στο σκαμνί έχει λευκά μανίκια με σχισίματα και ξίφος στη μέση. Ο γενειοφόρος φοράει βελούδινο μπερέ και πανωφόρι με γούνινο τελείωμα. Είναι ρωμαϊκά ρούχα του δρόμου γύρω στο 1600, όσα θα βλέπατε έξω από την πόρτα της εκκλησίας την εβδομάδα που αποκαλύφθηκε ο πίνακας.

Μόνο οι δύο μορφές στα δεξιά φορούν απλούς, διαχρονικούς χιτώνες, και μόνο αυτές είναι ξυπόλυτες. Ο Καραβάτζο χώρισε τον πίνακα στα δύο, και η διαχωριστική γραμμή περνά από τα κοστούμια. Αριστερά, το παρόν. Δεξιά, η αιωνιότητα, που μπαίνει στο παρόν χωρίς να χτυπήσει την πόρτα.

Εδώ μετράει η δουλειά του Ματθαίου. Ο Μάρκος και ο Λουκάς τον λένε Λευί. Είναι τελώνης, εισπράκτορας φόρων για λογαριασμό των Ρωμαίων κατακτητών, κάτι που στη Γαλιλαία του πρώτου αιώνα τον έκανε περίπου τόσο δημοφιλή όσο έναν τοκογλύφο. Το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο αφηγείται το γεγονός σε ένα μόνο εδάφιο, στο ένατο κεφάλαιο, εδάφιο ένατο: ο Ιησούς είδε έναν άνθρωπο που λεγόταν Ματθαίος να κάθεται στο τελωνείο, του είπε «Ακολούθει μοι», κι ο Ματθαίος σηκώθηκε και τον ακολούθησε. Αυτό είναι ό,τι σας δίνει το κείμενο. Όλα τα άλλα, το τραπέζι, τα νομίσματα, το καπέλο με τα φτερά, τα επινόησε ο Καραβάτζο.

Λεπτομέρεια του τραπεζιού: ένας νεαρός σκυμμένος πάνω από τα νομίσματα αριστερά, ένας ηλικιωμένος με γυαλιά πίσω του, ένας γενειοφόρος που δείχνει το στήθος του και ένα αγόρι με φτερωτό καπέλο με το χέρι στον ώμο του γενειοφόρου.

Ποιος είναι ο Ματθαίος; Τα επιχειρήματα για τον γενειοφόρο

Για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του πίνακα, κανείς δεν πίστευε ότι υπήρχε ερώτημα. Ο Ματθαίος είναι ο γενειοφόρος στη μέση, η μορφή 3. Ο Χριστός τον δείχνει κι εκείνος δείχνει τον εαυτό του, με τα φρύδια σηκωμένα, σαν να λέει «Ποιος, εγώ;». Είναι η πιο θεατρική χειρονομία στο δωμάτιο, και βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο της σύνθεσης, εκεί όπου ένας ζωγράφος συνήθως βάζει τον πρωταγωνιστή του.

Το ισχυρότερο τεκμήριο βρίσκεται στο ίδιο παρεκκλήσι. Ο Καραβάτζο ζωγράφισε άλλους δύο πίνακες με τον Ματθαίο για τους ίδιους παραγγελιοδότες: Το Μαρτύριο του Αγίου Ματθαίου στον απέναντι τοίχο και Την Έμπνευση του Αγίου Ματθαίου πάνω από την αγία τράπεζα. Και στους δύο, ο Ματθαίος είναι ένας γενειοφόρος, φαλακρός ηλικιωμένος άντρας. Οι υποστηρικτές της παραδοσιακής άποψης επισημαίνουν ότι ένας ζωγράφος που δουλεύει έναν κύκλο τριών έργων δεν θα μετέτρεπε τον ήρωά του από έφηβο σε γκριζομάλλη γέρο από σκηνή σε σκηνή. Ο Αμερικανός ιστορικός τέχνης Ίρβινγκ Λάβιν ανέπτυξε διεξοδικά αυτό το επιχείρημα το 1993, και οι περισσότεροι ειδικοί εξακολουθούν να τον ακολουθούν. Μια πρόσφατη πολωνική μελέτη που ξαναπιάνει όλη τη διαμάχη καταλήγει, για άλλη μια φορά, υπέρ της παραδοσιακής ταύτισης.

Βοηθά και η χειρονομία. Το δάχτυλο του Χριστού και το δάχτυλο του γενειοφόρου πιάνουν ένα είδος κουβέντας μέσα στο σκοτάδι. Το ένα δείχνει. Το άλλο δείχνει πίσω, στον εαυτό του. Διαβασμένος έτσι, ο πίνακας μιλά για το κλάσμα του δευτερολέπτου της αναγνώρισης, τη στιγμή που ένας άνθρωπος καταλαβαίνει ότι το κάλεσμα είναι για εκείνον.

Τα επιχειρήματα για τον νεαρό που μετράει νομίσματα

Κοιτάξτε τώρα ξανά τη μορφή 1. Ο νεαρός στην αριστερή άκρη του τραπεζιού δεν έχει προσέξει τίποτα. Το κεφάλι του είναι σκυμμένο. Τα χέρια του είναι πάνω στα νομίσματα. Είναι ο μόνος στο τραπέζι που δεν αντιδρά καθόλου στους δύο ξένους.

Το 1988 η ιστορικός τέχνης Άνγκελα Χας δημοσίευσε μια ανάγνωση που αναποδογύρισε τη σκηνή. Στη δική της εκδοχή, ο γενειοφόρος δεν δείχνει τον εαυτό του. Δείχνει τον νεαρό δίπλα του, και η χειρονομία σημαίνει «Αυτόν;». Ο γενειοφόρος είναι ένας συνάδελφος τελώνης, ξαφνιασμένος που ο Χριστός θέλει το παιδί. Και το παιδί, ακόμη σκυμμένο πάνω από τα χρήματα, είναι ο Ματθαίος στο τελευταίο δευτερόλεπτο της παλιάς του ζωής, πριν σηκώσει το βλέμμα. Κι άλλοι μελετητές, ανάμεσά τους ο Γερμανός ιστορικός τέχνης Αντρέας Πράτερ, υποστήριξαν κάτι παρόμοιο.

Δεν είναι παράλογη ανάγνωση, και μπορείτε να την ελέγξετε μπροστά στον μουσαμά. Ακολουθήστε τον δείκτη του γενειοφόρου. Γυρίζει προς το δικό του στήθος, αλλά ευθυγραμμίζεται επίσης τέλεια με το κεφάλι του σκυμμένου νεαρού. Ακολουθήστε το χέρι του Χριστού. Στοχεύει κατά μήκος όλου του τραπεζιού, και αυτός που βρίσκεται στην άκρη εκείνης της γραμμής είναι το αγόρι με τα νομίσματα. Και η δέσμη του φωτός πέφτει στα μπράτσα και στα χέρια του αγοριού, όχι μόνο στο πρόσωπο του γενειοφόρου.

Κοντινή λεπτομέρεια ενός νεαρού με κόκκινο και πράσινο ριγέ μανίκι, σκυμμένου πάνω από ένα ξύλινο τραπέζι, με τα δάχτυλα πάνω σε ένα σωρό από ασημένια νομίσματα, και πίσω του ένας ηλικιωμένος με γυαλιά και ένας γενειοφόρος.

Η ανάγνωση με τον νεαρό έχει κι έναν διάσημο ανεπίσημο υποστηρικτή. Το 2013 ο Ιησουίτης εκδότης Αντόνιο Σπαντάρο πήρε συνέντευξη από τον νεοεκλεγμένο Πάπα Φραγκίσκο, ο οποίος στα ταξίδια του στη Ρώμη έμενε κοντά στον Σαν Λουίτζι ντέι Φραντσέζι και συνήθιζε να μπαίνει για να δει τον πίνακα. «Εκείνο το δάχτυλο του Ιησού, που δείχνει τον Ματθαίο. Αυτός είμαι εγώ. Νιώθω σαν εκείνον. Σαν τον Ματθαίο», είπε. Και πρόσθεσε: «Η χειρονομία του Ματθαίου είναι αυτή που με συγκλονίζει: κρατάει σφιχτά τα χρήματά του σαν να λέει: “Όχι, όχι εμένα! Όχι, αυτά τα χρήματα είναι δικά μου”». Ο Φραγκίσκος δεν είπε ποια μορφή εννοούσε. Όμως ο άνθρωπος στον πίνακα που τα χέρια του κρατούν ακόμη τα χρήματα είναι εκείνος στην άκρη του τραπεζιού.

Ποιος έχει λοιπόν δίκιο;

Να πού καταλήγουμε. Ο γενειοφόρος είναι η απάντηση με τα περισσότερα τεκμήρια, και με τους συνοδευτικούς πίνακες είναι δύσκολο να διαφωνήσεις. Αν σας ρωτήσουν σε κουίζ, πείτε μορφή 3.

Ο νεαρός όμως είναι η πιο ενδιαφέρουσα απάντηση, και γι’ αυτό η διαμάχη δεν σβήνει. Ο Καραβάτζο δεν έβαλε φωτοστέφανο ούτε ταμπέλα σε κανέναν στο τραπέζι. Ζωγράφισε ένα δωμάτιο όπου πέντε άντρες ακούνε το ίδιο κάλεσμα και μόνο ένας πρέπει να σηκωθεί, και σας άφησε στη θέση των άλλων τεσσάρων, να προσπαθείτε να καταλάβετε για ποιον είναι. Αρκετοί μελετητές υποψιάζονται σήμερα ότι η αμφισημία δεν είναι τυχαία. Είτε το ήθελε ο Καραβάτζο είτε όχι, είναι ο λόγος που ο κόσμος στέκεται ακόμη είκοσι λεπτά μπροστά σε αυτόν τον μουσαμά.

Το χέρι του Χριστού είναι το χέρι του Αδάμ

Λεπτομέρεια: ένα μπράτσο με κόκκινο μανίκι απλώνεται κατά μήκος ενός σκοτεινού τοίχου, ο καρπός χαλαρός και ο δείκτης τεντωμένος· από κάτω ένας γκριζομάλλης άντρας με ώχρα χιτώνα δείχνει με το δικό του χέρι, και πίσω του διακρίνεται ένα νεανικό γενειοφόρο πρόσωπο με αχνό φωτοστέφανο.

Κοιτάξτε το δεξί χέρι του Χριστού, μορφή 8. Δεν σπρώχνει. Ο καρπός είναι μαλακός, τα δάχτυλα χαλαρά, ο δείκτης τεντωμένος σχεδόν νωχελικά. Αν έχετε δει την οροφή της Καπέλας Σιξτίνας, έχετε ξαναδεί αυτό το χέρι. Είναι το χέρι του Αδάμ από τη Δημιουργία του Αδάμ του Μιχαήλ Αγγέλου, αντεστραμμένο σαν σε καθρέφτη, ζωγραφισμένο περίπου ενενήντα χρόνια νωρίτερα και περίπου ενάμισι χιλιόμετρο μακριά.

Η Δημιουργία του Αδάμ του Μιχαήλ Αγγέλου: ένας γυμνός Αδάμ ξαπλωμένος σε μια πράσινη πλαγιά απλώνει ένα άτονο αριστερό χέρι προς τον Θεό, που έρχεται πετώντας από τα δεξιά με κόκκινο μανδύα, περιτριγυρισμένος από αγγέλους, και το δάχτυλό του σχεδόν αγγίζει του Αδάμ.

Κάθε μορφωμένος θεατής στη Ρώμη του 1600 θα αναγνώριζε το παράθεμα. Η θεολογία πίσω του είναι κομψή. Ο Απόστολος Παύλος αποκαλεί τον Χριστό δεύτερο Αδάμ, τον νέο άνθρωπο που αναιρεί την πτώση του πρώτου. Στην οροφή της Σιξτίνας, το χέρι του Αδάμ είναι αυτό που περιμένει να λάβει ζωή. Στον Σαν Λουίτζι, το ίδιο χέρι ανήκει στον Χριστό, και τώρα είναι αυτό που δίνει ζωή. Ένας άνθρωπος δημιουργείται ξανά, σε ένα τραπέζι τελώνη, από έναν απατεώνα. Έχουμε γράψει χωριστά για το άλλο παράξενο πράγμα που κρύβεται στην τοιχογραφία της Σιξτίνας. Αξίζει να το διαβάσετε πριν δείτε και τα δύο έργα στο ίδιο ταξίδι.

Ακριβώς από κάτω υπάρχει κι άλλο ένα χέρι. Ο Άγιος Πέτρος, μορφή 6, ο γκριζομάλλης άντρας με τον ώχρα χιτώνα, κάνει ένα μικρότερο, πιο αδέξιο αντίγραφο της ίδιας χειρονομίας. Είναι ο μαθητής που επαναλαμβάνει τον δάσκαλο, ένα χτύπημα πιο πίσω. Αρκετές αναφορές για ακτινογραφικές μελέτες λένε ότι ο Πέτρος δεν υπήρχε στο αρχικό σχέδιο του Καραβάτζο και προστέθηκε ενώ ο πίνακας προχωρούσε, ίσως για να γεμίσει η δεξιά πλευρά, ίσως επειδή οι εκκλησιαστικοί άρχοντες ήθελαν τον πρώτο πάπα της Εκκλησίας μέσα στη σκηνή. Όπως και να ‘χει, ο Χριστός σχεδόν κρύβεται πίσω του. Βλέπετε έναν ώμο, ένα προφίλ, ένα φωτοστέφανο τόσο αχνό που είναι σχεδόν φήμη, κι εκείνο το χέρι.

Το φως που έρχεται από το πουθενά

Όλοι μιλούν για το φως σε αυτόν τον πίνακα. Λιγότεροι προσέχουν ότι δεν βγάζει νόημα.

Υπάρχει ένα παράθυρο στον πίνακα, η μορφή 9, ακριβώς πάνω στο κέντρο. Είναι σκοτεινό. Τα τζάμια του είναι λαδόχαρτο ή θολό γυαλί, και τίποτα δεν περνά μέσα από αυτά. Το πραγματικό φως μπαίνει από κάπου ψηλά δεξιά, πάνω από το κεφάλι του Χριστού, έξω από το κάδρο. Κόβει μια σκληρή διαγώνιο στον πίσω τοίχο, σχεδόν ακριβώς παράλληλη με το μπράτσο του Χριστού, και πέφτει στα πρόσωπα γύρω από το τραπέζι. Η δέσμη και το μπράτσο ταξιδεύουν μαζί. Το φως είναι το κάλεσμα.

Λεπτομέρεια του πάνω μέρους του πίνακα: ένα ξύλινο παντζούρι ανοιχτό δίπλα σε ένα παράθυρο με τέσσερα θαμπά, θολά τζάμια, και από κάτω μια κοφτερή διαγώνια γραμμή φωτός και σκιάς που διασχίζει τον σοβατισμένο τοίχο.

Ύστερα υπάρχει το κόλπο του ίδιου του χώρου. Ο πίνακας κρέμεται στον αριστερό τοίχο του Παρεκκλησιού Κονταρέλι. Το πραγματικό παράθυρο του παρεκκλησιού βρίσκεται πάνω από την αγία τράπεζα, στα δεξιά του πίνακα. Έτσι το ζωγραφισμένο φως πέφτει μέσα στην εικόνα από την ίδια κατεύθυνση με το φως της μέρας που πέφτει μέσα στο παρεκκλήσι. Ο Καραβάτζο σχεδίασε τη δέσμη για τον τοίχο όπου θα κρεμόταν. Σταθείτε στο παρεκκλήσι ένα φωτεινό πρωί και θα νιώσετε τον πίνακα να κουμπώνει στο κτίριο.

Αυτή είναι η τεχνική που τα εγχειρίδια ονομάζουν τενεμπρισμό: το μεγαλύτερο μέρος του μουσαμά βυθισμένο σχεδόν στο μαύρο, λίγα πράγματα τραβηγμένα μέσα σε έναν σκληρό, θεατρικό προβολέα. Ο Καραβάτζο δεν επινόησε τα σκοτεινά φόντα. Αυτό που έκανε εδώ, για πρώτη φορά σε τέτοια κλίμακα, ήταν να κάνει το σκοτάδι μέρος της ιστορίας. Το μισό δωμάτιο δεν βλέπει τι συμβαίνει. Αυτό ακριβώς είναι το νόημα.

Το παρεκκλήσι που περίμενε δεκαπέντε χρόνια

Το Παρεκκλήσι Κονταρέλι: μια μαρμάρινη αγία τράπεζα με την Έμπνευση του Αγίου Ματθαίου ανάμεσα σε πράσινους κίονες κάτω από ένα ημικυκλικό παράθυρο, η Κλήση του Αγίου Ματθαίου στον αριστερό τοίχο και το Μαρτύριο του Αγίου Ματθαίου στον δεξιό.

Το παρεκκλήσι το πλήρωσε ένας Γάλλος. Ο Ματιέ Κουαντρέλ, Γάλλος καρδινάλιος που οι Ρωμαίοι τον έλεγαν Ματέο Κονταρέλι, το αγόρασε το 1565 και άφησε στη διαθήκη του χρήματα για σκηνές από τη ζωή του αγίου του οποίου είχε το όνομα. Πέθανε το 1585. Ύστερα δεν έγινε τίποτα για πολύ καιρό. Τον θόλο τον ζωγράφισε με τοιχογραφίες στις αρχές της δεκαετίας του 1590 ο Τζουζέπε Τσεζάρι, ο Καβαλιέρε ντ’Αρπίνο, ο πιο της μόδας ζωγράφος στη Ρώμη, που υποτίθεται ότι θα έκανε και τους τοίχους. Δεν βρήκε ποτέ τον χρόνο. Ήταν πολύ απασχολημένος.

Και εδώ είναι η ειρωνεία. Λίγα χρόνια νωρίτερα, ένας άφραγκος νεαρός ζωγράφος από τη Λομβαρδία είχε δουλέψει στο εργαστήριο του Τσεζάρι, ζωγραφίζοντας φρούτα και λουλούδια στα φόντα πινάκων άλλων. Το όνομά του ήταν Μικελάντζελο Μερίζι, από την πόλη Καραβάτζο. Στα τέλη της δεκαετίας του 1590 ζούσε στο παλάτι του καρδινάλιου Φραντσέσκο Μαρία ντελ Μόντε, ενός εκλεπτυσμένου συλλέκτη που ζούσε λίγα βήματα από τον Σαν Λουίτζι. Τον Ιούλιο του 1599, με το Ιωβηλαίο του 1600 έτοιμο να πλημμυρίσει τη Ρώμη με προσκυνητές, ο Καραβάτζο πήρε τη σύμβαση για τους δύο πλαϊνούς τοίχους. Ήταν είκοσι επτά χρονών. Η Κλήση του Αγίου Ματθαίου, η πρώτη δημόσια εκκλησιαστική παραγγελία του Καραβάτζο, παραδόθηκε μέσα σε έναν χρόνο. Η τελική πληρωμή του ήρθε τον Ιούλιο του 1600.

Ο μουσαμάς έχει ύψος περίπου 3,2 μέτρα και πλάτος περίπου 3,4 μέτρα, το μεγαλύτερο πράγμα που είχε ζωγραφίσει ποτέ. Ως τότε ήταν γνωστός για πίνακες μισού σώματος με όμορφα αγόρια με λαούτα και φρούτα. Ξαφνικά έπρεπε να διαχειριστεί μια σκηνή πλάτους πάνω από τρία μέτρα, ένα πλήθος και μια ιερή ιστορία. Ο άλλος τοίχος τού έδωσε πολύ περισσότερο κόπο. Οι ακτινογραφίες του Μαρτυρίου του Αγίου Ματθαίου δείχνουν ότι πέταξε τουλάχιστον μία ολόκληρη σύνθεση πριν το πετύχει.

Ο πίνακας της Κλήσης του Αγίου Ματθαίου τον έκανε διάσημο εν μία νυκτί. Σύμφωνα με τον αντίπαλο και πρώτο βιογράφο του, τον Τζοβάνι Μπαλιόνε, ο γέρος ζωγράφος Φεντερίκο Τσουκάρι ήρθε να τον δει, είπε ότι δεν έβλεπε σε αυτόν τίποτε άλλο εκτός από τον τρόπο του Τζορτζόνε, και έφυγε. Ο Μπαλιόνε δεν συμπαθούσε τον Καραβάτζο, και η ιστορία ίσως είναι φουσκωμένη. Αλλά ο κόσμος ήρθε, και μαζί του οι παραγγελίες. Μέσα σε λίγους μήνες από την τελική πληρωμή, ο Καραβάτζο υπέγραψε σύμβαση για άλλους δύο αγίους, τον Πέτρο και τον Παύλο, για το Παρεκκλήσι Τσεράζι στη Σάντα Μαρία ντελ Πόπολο.

Η Κλήση του Αγίου Ματθαίου και οι δύο σύντροφοί της

Η Κλήση είναι το ένα τρίτο μιας τριλογίας, και φαίνεται καλύτερα ως σύνολο. Αν σχεδιάζετε μια ολόκληρη μέρα με αυτούς τους πίνακες, ο οδηγός μας για κάθε Καραβάτζο στη Ρώμη χαρτογραφεί τη διαδρομή από αυτό το παρεκκλήσι προς τα υπόλοιπα.

Το Μαρτύριο του Αγίου Ματθαίου: ένας σχεδόν γυμνός δήμιος με ξίφος στέκεται πάνω από τον γέρο άγιο, που είναι ξαπλωμένος ανάσκελα σε ένα σκαλί της αγίας τράπεζας, ενώ οι θεατές σκορπίζουν και ένας άγγελος πάνω σε σύννεφο κατεβάζει ένα κλαδί φοίνικα.

Στον απέναντι τοίχο, το Μαρτύριο του Αγίου Ματθαίου δείχνει το τέλος της ιστορίας. Ένας γέρος, φαλακρός, γενειοφόρος Ματθαίος είναι καρφωμένος στα σκαλιά μιας αγίας τράπεζας από έναν σχεδόν γυμνό δήμιο, ενώ το εκκλησίασμα σκορπίζει πανικόβλητο και ένας άγγελος σκύβει από ένα σύννεφο για να του δώσει τον φοίνικα του μάρτυρα. Κοιτάξτε στο πίσω αριστερό μέρος του πλήθους. Ένας γενειοφόρος άντρας με πονεμένη έκφραση ρίχνει μια ματιά πάνω από τον ώμο του στον φόνο. Θεωρείται γενικά ότι είναι ο ίδιος ο Καραβάτζο, που παρακολουθεί τον δικό του πίνακα να συμβαίνει.

Η Έμπνευση του Αγίου Ματθαίου: ένας γέρος γενειοφόρος άγιος με πορτοκαλί χιτώνα ακουμπά σε ένα γραφείο, με το ένα γόνατο σε ένα σκαμνί που γέρνει, και γυρίζει να κοιτάξει ψηλά έναν άγγελο ντυμένο στα λευκά που αιωρείται από πάνω του μετρώντας στα δάχτυλά του.

Πάνω από την αγία τράπεζα, η Έμπνευση του Αγίου Ματθαίου δείχνει τον άγιο να γράφει το Ευαγγέλιό του ενώ ένας άγγελος μετράει τα σημεία στα δάχτυλά του σαν δάσκαλος. Αυτή είναι η δεύτερη εκδοχή, του 1602. Η πρώτη είχε έναν Ματθαίο σαν χωρικό, με βρόμικα γυμνά πόδια, και έναν άγγελο που καθοδηγούσε το χέρι του σαν παιδιού. Ο κλήρος την απέρριψε ως ανάρμοστη. Πήγε σε έναν ιδιώτη συλλέκτη, κατέληξε στο Βερολίνο και καταστράφηκε το 1945. Αυτό που κρέμεται εκεί σήμερα είναι η ευπρεπής αντικατάσταση, με μία ανυπότακτη λεπτομέρεια: το σκαμνί του Ματθαίου γέρνει έξω από την άκρη του σκαλιού, προς το μέρος σας.

Βάλτε τους τρεις δίπλα δίπλα και το ερώτημα του πρώτου πίνακα γίνεται λίγο πιο καθαρό. Και στους δύο συνοδευτικούς πίνακες, ο Ματθαίος είναι ένας γέρος γενειοφόρος άντρας. Το ισχυρότερο επιχείρημα για τη μορφή 3 κρέμεται στους τοίχους γύρω του.

Πού θα δείτε την Κλήση του Αγίου Ματθαίου

Ο πίνακας βρίσκεται ακριβώς εκεί όπου τον παρέδωσε ο Καραβάτζο, στο Παρεκκλήσι Κονταρέλι του Σαν Λουίτζι ντέι Φραντσέζι, της εθνικής γαλλικής εκκλησίας της Ρώμης. Η εκκλησία βρίσκεται στην Πιάτσα ντι Σαν Λουίτζι ντε’ Φραντσέζι, ανάμεσα στην Πιάτσα Ναβόνα και το Πάνθεον, κάτι που την κάνει εύκολη στάση ανάμεσα στο Πάνθεον και το μεσημεριανό.

Έτσι τον βρήκαμε κι εμείς. Τον Ιανουάριο του 2025, όταν το Chiaro ήταν ακόμη σε beta, στεκόμασταν μπροστά στο Πάνθεον και το ρωτήσαμε πού να πάμε μετά, κάπου κοντά. Μας έστειλε λίγα λεπτά με τα πόδια, σε αυτή την εκκλησία και σε αυτόν τον πίνακα. Μπήκαμε χωρίς να ξέρουμε τι μας περίμενε στο τέλος του αριστερού κλίτους, ρίξαμε ένα κέρμα στο κουτί και τραβήξαμε την παρακάτω φωτογραφία όταν άναψαν τα φώτα.

Η Κλήση του Αγίου Ματθαίου φωτογραφημένη λοξά από το δάπεδο του παρεκκλησίου, φωτισμένη από τα φώτα με κέρμα, μέσα στη μαρμάρινη κορνίζα της κάτω από τον ζωγραφισμένο θόλο.

Η είσοδος είναι δωρεάν. Μπείτε, προχωρήστε στο αριστερό κλίτος ως το τελευταίο παρεκκλήσι πριν από την κύρια αγία τράπεζα, και θα βρείτε ένα μικρό πλήθος κι ένα κουτί για κέρματα. Το παρεκκλήσι κρατιέται μισοσκότεινο. Ρίξτε ένα κέρμα στο κουτί και οι προβολείς ανάβουν για δυο λεπτά. Φέρτε μερικά κέρματα του ευρώ, γιατί τα φώτα σβήνουν πάντα στη χειρότερη στιγμή, και κάποιος στο πλήθος θα σας είναι ευγνώμων όταν ρίξετε κι άλλο.

Η εκκλησία είναι συνήθως ανοιχτή κάθε μέρα, με μεγάλο μεσημεριανό κλείσιμο: περίπου από τις εννιάμισι ως τη μία παρά τέταρτο, και ξανά από τις δυόμισι περίπου ως νωρίς το απόγευμα, με λιγότερες ώρες τις Κυριακές. Τα δημοσιευμένα ωράρια διαφέρουν από πηγή σε πηγή και αλλάζουν λόγω λειτουργιών και αργιών, οπότε ελέγξτε την ιστοσελίδα της ίδιας της εκκλησίας, saintlouis-rome.net, πριν πάτε. Είναι εκκλησία σε λειτουργία. Καλύψτε ώμους και γόνατα, και μην περιμένετε να πλησιάσετε το παρεκκλήσι κατά τη διάρκεια ακολουθίας.

Η καλύτερη ώρα είναι νωρίς το πρωί, πριν φτάσουν οι ξεναγήσεις με τα πόδια από τη Ναβόνα, ή η τελευταία ώρα πριν από το απογευματινό κλείσιμο. Σταθείτε στα αριστερά του ανοίγματος του παρεκκλησιού για την Κλήση. Θα τη βλέπετε από την ίδια πλάγια γωνία με το φως της μέρας από το παράθυρο της αγίας τράπεζας, δηλαδή τη γωνία για την οποία ο Καραβάτζο ζωγράφισε τη δέσμη.

Αν αυτός ο τρόπος να κοιτάζετε μορφή προς μορφή σας ταιριάζει, η Σχολή των Αθηνών του Ραφαήλ, στην άλλη όχθη του ποταμού, στο Βατικανό, έχει το ίδιο αριθμημένο υπόμνημα, και ολόκληρη η σειρά είναι συγκεντρωμένη στο άρθρο Διάσημοι πίνακες, κάθε μορφή με το όνομά της.

Τι να κοιτάξετε όταν ανάψουν τα φώτα

Έχετε δυο λεπτά για κάθε κέρμα, οπότε ξοδέψτε τα με τη σειρά.

Πρώτα, βρείτε τον νεαρό στην άκρη του τραπεζιού. Αγνοήστε όλους τους άλλους για δέκα δευτερόλεπτα. Παρατηρήστε τα χέρια του πάνω στα νομίσματα. Αναρωτηθείτε αν πρόκειται να σηκώσει το βλέμμα.

Δεύτερον, τα δύο δάχτυλα που δείχνουν. Του Χριστού, μαλακό, δανεισμένο από τον Αδάμ. Του γενειοφόρου, λυγισμένο προς τον εαυτό του ή προς το αγόρι. Αποφασίστε πού νομίζετε ότι στοχεύει. Δεν υπάρχει λάθος απάντηση που να μην την έχει δώσει και κάποιος σοβαρός μελετητής.

Τρίτον, η δέσμη. Ακολουθήστε την από την πάνω δεξιά γωνία, κατά μήκος του μπράτσου του Χριστού, ως κάτω στα πρόσωπα γύρω από το τραπέζι. Μετά γυρίστε και κοιτάξτε το πραγματικό παράθυρο πάνω από την αγία τράπεζα. Ίδια κατεύθυνση.

Όταν οι προβολείς σβήσουν με ένα κλικ, το παρεκκλήσι γυρίζει στο μισοσκόταδο, και το Chiaro είναι χρήσιμο ακριβώς εδώ: με τον μουσαμά ξανά μισό στη σκιά, μπορεί να σας γυρίσει γύρω από το τραπέζι στο αυτί σας, μορφή προς μορφή, από τα γυαλιά του ηλικιωμένου ως τα νομίσματα του αγοριού, όσο τα μάτια σας ακόμη συνηθίζουν στο σκοτάδι.

Ύστερα μείνετε λίγο ακόμη στο σκοτάδι. Αυτό ήθελε άλλωστε ο Καραβάτζο. Πέντε άντρες κάθονται σε ένα δωμάτιο που το θεωρούν συνηθισμένο. Οι τέσσερις θα συνεχίσουν να μετράνε χρήματα για την υπόλοιπη ζωή τους. Ο ένας ετοιμάζεται να σηκωθεί, να σπρώξει πίσω το σκαμνί του και να βγει από την πόρτα πίσω από δύο ξυπόλυτους ξένους. Τέσσερις αιώνες μετά, ακόμη δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε ποιος. Ίσως αυτό να είναι το νόημα. Το κάλεσμα δεν έρχεται ποτέ με όνομα πάνω του.