
1540 წლის მიწურულს, სანამ სიქსტეს კაპელის საკურთხევლის კედლიდან ხარაჩოებს ჩამოხსნიდნენ, პაპი პავლე III დაუმთავრებელი ფრესკის დასათვალიერებლად შევიდა. მას თან ახლდა ბიაჯო და ჩეზენა, პაპის ცერემონმაისტერი. ჯორჯო ვაზარი პირადად იცნობდა მიქელანჯელოს, მათი შეჯახება თავისი „ცხოვრებანის“ 1550 წლის გამოცემაში მოკლედ მოხაზა, ხოლო 1568 წელს ბიაჯოს სახელიც დაასახელა და მთელი ამბავიც სრულად აღწერა. როდესაც პაპმა აზრი ჰკითხა, ბიაჯომ ლურჯ ბათქაშზე გადახლართულ სამასზე მეტ შიშველ სხეულს ახედა და განაცხადა, რომ ესოდენ წმინდა სამლოცველოსთვის ასეთი ნამუშევარი სამარცხვინო იყო და მხოლოდ საჯარო აბანოებსა და დუქნებს შეეფერებოდა.
მიქელანჯელომ დაიცადა, სანამ ამალა დარბაზს დატოვებდა, ხარაჩოზე აბრუნდა და ბიაჯო მეხსიერებით პირდაპირ ჯოჯოხეთის ქვედა მარჯვენა კუთხეში ჩახატა. მხატვარმა მას ქვესკნელის მსაჯულის, მინოსის როლი მიუჩინა, ვირის ყურები გამოაბა და ტანზე ორჯერ შემოახვია უზარმაზარი გველი, რომელმაც ყბები სწორედ იმ ადგილს ჩაავლო, რომლის დაფარვასაც ბიაჯო ითხოვდა.
ვაზარი წერს, რომ ბიაჯო ამაოდ ევედრებოდა როგორც პაპს, ისე მხატვარს, მისი სახე კედლიდან გადაეფხიკათ. ლოდოვიკო დომენიკის 1562 წლის ანეკდოტების კრებულის მიხედვით, პავლე III-მ მას ხუმრობით მიუგო: „მესერ ბიაჯო, ხომ უწყით, რომ ღმერთმა ძალაუფლება ცასა და მიწაზე მომანიჭა; რაკი ჩემი ხელმწიფება ჯოჯოხეთზე არ ვრცელდება, მოთმინება გმართებთ, თუკი იქიდან ვერ დაგიხსნით“. გვიანდელმა რომაულმა გადმოცემებმა ხუმრობას განსაწმენდელი და ლათინური სენტენციაც შემატეს: „ჯოჯოხეთიდან ხსნა არ არსებობს“.
რათა ამ ფრესკისთვის 13,7 მეტრი სიმაღლისა და 12 მეტრი სიგანის უწყვეტი კედელი გაეთავისუფლებინა, პავლე III-მ 1535 წელს ორი ვიწრო სარკმლის აგურით ამოშენება ბრძანა. მიქელანჯელოს სახელოსნომ ჩამოანგრია პიეტრო პერუჯინოს მეთხუთმეტე საუკუნის ფრესკები და თვით მიქელანჯელოსავე 1508–1512 წლების ჭერის ციკლის ორი ლუნეტი — თითქმის ოცდახუთი წლის შემდეგ, რაც მაღლა „ადამის შექმნა“ დაიხატა. დაფხვნილი ლაჟვარდის ერთიან, უჩარჩოო სიბრტყეზე ახლა თითქმის ოთხასი ფიგურა ბრუნავს — მოხატული კანტებისა და ერთი წარწერილი სახელის გარეშე. ზედა ორი თაღიც კი ამ ქარიშხლის ნაწილია: უფრთო ანგელოზები მარცხენა ლუნეტში ხის ჯვარსა და ეკლის გვირგვინს ეჭიდებიან, მარჯვენაში კი გვემის ქვის სვეტს ეკვრიან, ხოლო მათ შორის ჭერზე გამოსახული წინასწარმეტყველი იონა ისეა უკან გადახრილი, თითქოს ქვემოდან ამოვარდნილმა ტალღამ აიტაცაო.
რატომ არ აქვს ქრისტეს წვერი?
შუა საუკუნეების „საშინელი სამსჯავროს“ კომპოზიციებში ქრისტე, როგორც წესი, ცისარტყელას ტახტზე უძრავად ზის — წვეროსანი და კოჭებამდე შემოსილი. მიქელანჯელომ უარყო ტახტიც, სამოსიც და წვერიც. მისი ქრისტე ნახევრად წამომართული მოაბიჯებს ყვითელი ნათების აფეთქებიდან და აღნაგობით ვატიკანის მეზობელ ეზოში მდგარ ელინისტურ „ბელვედერის აპოლონს“ ჰგავს. მარჯვენა მკლავი მაღლა აქვს აღმართული, მარცხენა ხელით კი ფერდში შუბით მიყენებულ ჭრილობაზე მიუთითებს. კედელზე ყველაფერი ამ აღმართული მკლავის გარშემო ტრიალებს, როგორც წყალი ნიჩბის ირგვლივ.

მის გვერდით ღვთისმშობელი მარიამი არღვევს ადრინდელ იტალიურ ფრესკათა ტრადიციას, სადაც იგი ჯერ კიდევ მიმდინარე სამსჯავროს დროს ძეს ცოდვილთა შეწყალებას ევედრება. აქ მარიამს ორივე ხელი მკერდზე აქვს გადაჯვარედინებული, ქრისტეს მარჯვენა მკლავის ქვეშაა შეყუჟული და მზერა ქვემოთ, მარცხნივ ამავალი ხსნილებისკენ აქვს მიპყრობილი. სიქსტეს კაპელის პროგრამის კვლევაში ღვთისმეტყველი და ხელოვნებათმცოდნე ჰაინრიხ პფაიფერი განმარტავს მიზეზს: შუამდგომლობის დრო ეს-ესაა ამოიწურა.
პირდაპირ მარიამის ფერხთით ღრუბელზე ზის წმინდა ლავრენტი, რომელსაც თავისი რომაული წამების იარაღი — რკინის ცხაური — ჩაუბღუჯავს. მარსია ჰოლი და ლორენ პარტრიჯი აღნიშნავენ, რატომ უკავიათ ქრისტეს ქვემოთ ორი უმთავრესი ადგილი სწორედ ლავრენტისა და წმინდა ბართლომეს: ერთი ცოცხლად შეწვეს, მეორეს კი ტყავი გააძრეს, ამიტომ მათი დასახიჩრებული გარსი თვალსაჩინოდ წარმოაჩენს ქრისტიანულ დოგმატს, რომელიც ამ კედლის გულისგულს შეადგენს — ხორციელ აღდგომას.
ვისი სახეა წმინდა ბართლომეს ხელში ჩამოკიდებულ ტყავზე?
ქრისტეს მარცხენა ტერფის ქვემოთ ღრუბელზე ზის მელოტი, ჭაღარაწვერა მოციქული და მოკლე, მოხრილ სატყავებელ დანას აღმართავს. მეორე ხელიდან კი თხემიდან კოჭებამდე მთლიანად გადამძვრალი ადამიანის ტყავი ჩამოჰკიდებია.

ქრისტიანული გადმოცემის თანახმად, წმინდა ბართლომეს სომხეთში ცოცხლად გააძრეს ტყავი. თუმცა ცარიელ გარსზე ჩამოკიდებული სახე ბართლომეს არ ეკუთვნის. ბართლომეს მელოტი თავი და ხშირი ჭაღარა წვერი აქვს, ტყავს კი — მუქი თმა, ჩაცვენილი თვალბუდეები, მოღრეცილი წარბი და ჩაჭყლეტილი ცხვირის კეხი, რომელიც მიქელანჯელოს სიჭაბუკეში მოქანდაკე პიეტრო ტორიჯანომ ჩაუმტვრია.
მიქელანჯელოს მეთექვსმეტე საუკუნის არცერთ ბიოგრაფს — არც ვაზარის და არც ასკანიო კონდივის — ეს სახე არ უხსენებია. იდენტიფიკაცია 1925 წელს გამოაქვეყნა იტალიელმა ექიმმა და ხელოვნების მკვლევარმა ფრანჩესკო ლა კავამ მას შემდეგ, რაც ჩამოკიდებული ნიღაბი დანიელე და ვოლტერას ბრინჯაოს ბიუსტსა და იაკოპინო დელ კონტეს მიერ დახატულ მიქელანჯელოს პორტრეტს შეადარა. მას შემდეგ ვატიკანის მკვლევრებმა, მათ შორის ფერწერის რესტავრაციის დირექტორმა ფაბრიციო მანჩინელიმ, ეს მოსაზრება გაიზიარეს.
მიქელანჯელო სამოცდაერთი წლის იყო, როცა კედელზე მუშაობა დაიწყო, და სამოცდაექვსის, როცა ფრესკა 1541 წლის 31 ოქტომბერს საზეიმოდ გაიხსნა. ვატიკანის სავიზიტო მარშრუტზე სულ რამდენიმე დარბაზითა და კიბით ადრე, სტანცა დელა სენიატურაში, რაფაელმა ოცდათხუთმეტი წლის ჩაფიქრებული მიქელანჯელო „ათენის სკოლის“ წინა საფეხურებზე გამოსახა. ოცდაათი წლის შემდეგ ხარაჩოებზე გატარებულმა ხუთწლიანმა შრომამ ხანდაზმული ოსტატი მძიმედ დააუძლურა. ვაზარი გადმოგვცემს, რომ მიქელანჯელო ფიცრულიდან ჩამოვარდა და ფეხი სერიოზულად დაიზიანა, შინ დაბრუნდა, განრისხებულმა კარი ჩაიკეტა და ექიმის მიღებაზე უარი თქვა. მისმა მეგობარმა, ფლორენციელმა მკურნალმა ბაჩო რონტინიმ სახლში ფარული შესასვლელი იპოვა, ოთახიდან ოთახში იარა, სანამ მხატვრამდე არ მიაღწია, და მის სასთუმალს ფეხის გამოჯანმრთელებამდე არ მოსცილებია.
თავის ლექსებში მიქელანჯელო ხშირად წერდა გველივით გაცვეთილი მიწიერი გარსის გაძრობაზე. ორმოცი წლით ადრე მან საკუთარი სახელი მარმარილოს სარტყელზე ამოკვეთა ახალგაზრდობაში გამოკვეთილ „პიეტაზე“. აქ კი თავისი ცარიელი ტყავი სამოთხესა და ჯოჯოხეთს შორის გაჭიმულ უფსკრულზე ჩამოკიდა.
თხუთმეტი ფიგურა სიქსტეს კაპელის საკურთხევლის კედელზე

მნახველის მარცხენა მხარე ქრისტეს მარჯვენა ხელია — ცხონებულთა მხარე. მნახველის მარჯვენა მხარე ქრისტეს მარცხენა ხელია — წარწყმედილთა მხარე. კიდევ თხუთმეტი სურათია ასევე დეტალურად გარჩეული ჩვენს გზამკვლევში „ცნობილი ნახატები — ყველა ფიგურა ამოცნობილია“.
| # | ფიგურა ან ჯგუფი | ადგილი კედელზე | როგორ ამოვიცნოთ |
|---|---|---|---|
| 1 | მსაჯული ქრისტე | ზედა ცენტრი, ოქროსფერ ნათებაში | უწვერული, დაკუნთული, თავს ზემოთ აღმართული მარჯვენა მკლავით |
| 2 | ღვთისმშობელი მარიამი | ქრისტეს მარჯვენა მკლავის ქვეშ შეყუჟული | ლურჯი და ვარდისფერი სამოსით, თავი ქვემოთ — ცხონებულთა მხარეს აქვს დახრილი |
| 3 | წმინდა ლავრენტი | ზის უშუალოდ ღვთისმშობლის ფერხთით | უჭირავს რკინის ცხაური, რომელზეც აწამეს |
| 4 | წმინდა ბართლომე | ზის ღრუბელზე ქრისტეს მარცხენა ტერფის ქვემოთ | წვეროსანი, მარჯვენა ხელში აღმართული სატყავებელი დანით |
| 5 | მიქელანჯელოს ავტოპორტრეტი | ჰკიდია ბართლომეს მარცხენა ხელზე | მოშვებული, ცარიელი ადამიანის ტყავი მიქელანჯელოს ცხვირგატეხილი სახით |
| 6 | წმინდა პეტრე | დგას ქრისტეს მარჯვნივ, დიდი მასშტაბით | თეთრწვერა, წინ იწვდის ორ მძიმე გასაღებს — ერთს ოქროსას და ერთს ვერცხლისას |
| 7 | წმინდა იოანე ნათლისმცემელი | მაღალი ფიგურა ღვთისმშობლის მარცხნივ | დაკუნთული გოლიათი თეძოებზე შემოხვეული აქლემის ბეწვით |
| 8 | წმინდა ანდრია | ზურგიდან ჩანს იოანესა და ღვთისმშობელს შორის | თავს უკან აბრუნებს და ხის ჯვარს ეყრდნობა |
| 9 | წმინდა ეკატერინე და წმინდა ვლასი | მარჯვენა შუა სარტყელი, პეტრეს ქვემოთ | მწვანეში ჩაცმული ეკატერინე დამტვრეულ კბილანებიან ბორბალთან; მის უკან ვლასი მატყლის სავარცხელი რკინებით |
| 10 | მესაყვირე ანგელოზები და ორი წიგნი | ცენტრში, წმინდანთა ღრუბლის ქვემოთ | შვიდი ანგელოზი გრძელ თითბრის საყვირებს აყვირებს, სამ სხვას კი ცხონებულთათვის პატარა წიგნი და წარწყმედილთათვის უზარმაზარი დავთარი უჭირავს |
| 11 | მკვდართა აღდგომა | ქვედა მარცხენა კუთხე, შიშველ მიწაზე | ჩონჩხები და ხორცშესხმული სხეულები სამარეებიდან ამოდიან |
| 12 | მენავე ქარონი | ქვედა მარჯვენა-ცენტრალური ნაწილი, ხის ნავში | ნაკვერჩხალივით მბჟუტავთვალება დემონი გრძელი ნიჩბით სულებს ნაპირზე ერეკება |
| 13 | მინოსი, ბიაჯო და ჩეზენას პორტრეტი | ქვედა უკიდურესი მარჯვენა კუთხე | ვირის ყურებით, ჯოჯოხეთში ტანზე ორჯერ შემოხვეული მკბენარე გველით |
| 14 | ლუნეტი ჯვრითა და ეკლის გვირგვინით | ზედა მარცხენა თაღი | უფრთო ანგელოზები ჰაერში ჯვარს მიათრევენ |
| 15 | ლუნეტი გვემის სვეტით | ზედა მარჯვენა თაღი | უფრთო ანგელოზები ქვის ბოძს ეჭიდებიან, რომელზეც ქრისტე გაშოლტეს |
რა მოხდა, როცა რომმა „შარვლების მკერავი“ დაიქირავა?

შარავანდედებისა და წარწერიანი გრაგნილების გარეშე წმინდანები საკუთარ თავს იმ იარაღებით ამჟღავნებენ, რომლებითაც სიცოცხლეს გამოასალმეს. ქრისტეს მარჯვნივ წმინდა პეტრე წინ გამოდის ორი ვეებერთელა — ოქროსა და ვერცხლის — გასაღებით და პაპის ძალაუფლებას უკან აბრუნებს, რადგან ისტორია უკვე დასრულდა. პეტრეს მარცხნივ, მის გაწვდილ გასაღებებთან, წითელმოსასხამიანი წვეროსანი მამაკაცი დგას, რომელსაც ვატიკანის თანამედროვე მკვლევრები წმინდა პავლედ მიიჩნევენ. მოპირდაპირე მარცხენა მხარეს წმინდა იოანე ნათლისმცემელს აქლემის ტყავის ნაგლეჯი მოსავს, ხოლო იოანესა და მარიამს შორის წმინდა ანდრია ჩვენკენ შიშველი ზურგითაა შებრუნებული და ხის ჯვარს იმაგრებს.
პეტრეს ქვემოთ ერთი რიგით დაბლა ბრბო იარაღების კედლად იქცევა. წმინდა სიმონს დურგლის გრძელი დაკბილული ხერხი უჭირავს. წმინდა ფილიპე ჯვარს მიატარებს, ხოლო ღრუბელზე დაჩოქილ წმინდა სებასტიანეს მშვილდოსანივით მუჭში ისრების კონა ჩაუბღუჯავს. მის გვერდით მწვანე კაბაში გამოწყობილი წმინდა ეკატერინე ალექსანდრიელი დამტვრეულ კბილანებიან ბორბალზეა დახრილი, მის ზურგს უკან კი წმინდა ვლასის მატყლის საჩეჩი ორი რკინის სავარცხელი უჭირავს.
ამ ბოლო ორ წმინდანს კედელზე ყველაზე ღრმა იარა ატყვია. 1541 წელს ეკატერინე სრულიად შიშველი იყო, ვლასი კი მის შიშველ ზურგზე იყო გადახრილი და არა ქრისტეს, არამედ ქალის სხეულს დაჰყურებდა. შემდეგ, 1563 წლის დეკემბერში, ტრიდენტის საეკლესიო კრებამ საეკლესიო ხელოვნებაში „ავხორცობა“ დაგმო. 1564 წლის 21 იანვარს — მიქელანჯელოს გარდაცვალებამდე (18 თებერვალი) ოთხი კვირით ადრე — პაპ პიუს IV-ის კონგრეგაციამ ფრესკაზე სიშიშვლის გადაღებვა ბრძანა.
პიუს IV-მ ეს უმადური საქმე მიქელანჯელოს ერთგულ მოწაფეს, დანიელე და ვოლტერას მიანდო, რომელსაც რომაელებმა მყისვე შეარქვეს „ილ ბრაგეტონე“ — „შარვლების მკერავი“. ფიგურათა უმეტესობას ვოლტერამ მშრალ ბათქაშზე თხელი ტემპერის ქსოვილები გადააფარა (ტექნიკა, რომელსაც a secco ეწოდება). მაგრამ ეკატერინესა და ვლასის შემთხვევაში მშრალი საღებავი საკმარისი არ აღმოჩნდა. როგორც მანჩინელიმ და მთავარმა რესტავრატორმა ჯანლუიჯი კოლალუჩიმ 1990–1994 წლების სიქსტეს კაპელის რესტავრაციის დროს დაადასტურეს, ვოლტერამ კედლიდან მიქელანჯელოს თავდაპირველი ბათქაში ჩამოჭრა და ახალი სველი დუღაბი დააგო, რათა ეკატერინე მწვანე კაბით შეემოსა, ვლასის მზერა კი უსაფრთხოდ იესოსკენ მიემართა. 1990-იანი წლების ჯგუფმა მოაშორა ვოლტერას სიკვდილის შემდეგ, მეჩვიდმეტე-მეთვრამეტე საუკუნეებში დამატებული სამოსის დაახლოებით ნახევარი, თუმცა ვოლტერასეული ეკატერინე და ვლასი ხელუხლებლად უნდა დარჩენილიყო — მათ ქვეშ მიქელანჯელოს ფუნჯის კვალი აღარ არსებობდა.

მიქელანჯელოს ცენზურამდელი ფიგურები მინიატიურაში მაინც გადარჩა. პაპ პავლე III-ის შვილიშვილმა, კარდინალმა ალესანდრო ფარნეზემ 1549 წელს — ცენზურის ბრძანებამდე თხუთმეტი წლით ადრე — მარჩელო ვენუსტის კომპოზიციის ხეზე გადატანა დაუკვეთა. ვენუსტის დაფა ნეაპოლში, კაპოდიმონტეს მუზეუმში ინახება და უნაკლოდ ინახავს იმ შიშველ ეკატერინესა და ქვემოთ მომზირალ ვლასის, რომლებიც რომმა აგურიდან ჩამოჭრა.
სად შედის დანტე სიქსტეს კაპელაში
კედლის შუაგულში უფრთო ანგელოზები ლოყებდაბერილნი ჩაბერავენ გამოცხადების შვიდ თითბრის საყვირს — მიქელანჯელომ მთელ ფრესკაზე ანგელოზებს ფრთები საერთოდ მოაშორა. მესაყვირეთა ქვემოთ სამ სხვა ანგელოზს ორი გადაშლილი წიგნი უჭირავს: ერთი ანგელოზი პატარა ტომს მარცხნივ მსუბუქად აფრენილი ცხონებულებისკენ აბრუნებს, ხოლო ორი ანგელოზი ძლივს იმაგრებს უზარმაზარ დავთარს, რომელიც მარჯვნივ ჩამოცვენილ წარწყმედილებს აქვთ მიშვერილი.
ქვედა მარცხენა კუთხეში, ეზეკიელის გამხმარი ძვლების ველზე, ქვიანი მიწიდან მშრალი ჩონჩხები ამოდიან და თანდათან კუნთებს ისხამენ, სანამ ანგელოზები სულებს ზემოთ ეწევიან. ერთ ანგელოზს კრიალოსნის მარცვლების ასხმაზე ჩაჭიდებული ორი მცოცავი ამოჰყავს.

საკურთხევლის ჯვარცმის უკან მოქცეული დემონთა გამოქვაბულის მარჯვნივ საღვთო წერილი ადგილს ტოსკანურ პოეზიას უთმობს. ვაზარი დანტე ალიგიერის მიქელანჯელოს „ყველაზე ახლობელ“ პოეტს უწოდებს და აღმართულნიჩბიანი მენავის აღწერისას „ჯოჯოხეთის“ მესამე ქებას იმოწმებს: „დემონი ქარონი, გავარვარებული ნაკვერჩხლის თვალებით, ანიშნებს მათ და ყველას ერთად კრებს; ვინც შეყოვნდება, ნიჩაბს ურტყამს“.

ქარონის ნავი პირდაპირ მინოსად ქცეული ბიაჯო და ჩეზენას ფერხთით იცლება. „ჯოჯოხეთის“ მეხუთე ქებაში მინოსი კუდს საკუთარ ტანზე იხვევს, რათა თითოეულ ცოდვილს ჯოჯოხეთის შესაბამისი გარსი მიუჩინოს — ორი ხვეული მეორე გარსისთვის, სამი — მესამისთვის. მიქელანჯელომ კუდი ცოცხალ გველად აქცია და კბენის ნება მისცა.
მდუმარე კაპელაში დგომისას
სიქსტეს კაპელა ვატიკანის მუზეუმების ცალმხრივი მარშრუტის თითქმის ბოლოში მდებარეობს. კარები ღიაა ორშაბათიდან შაბათის ჩათვლით 08:00-დან 20:00 საათამდე, ბოლო შესვლა — 18:00 საათზე. კვირაობით მუზეუმები დაკეტილია, გარდა ყოველი თვის ბოლო კვირა დღისა, როდესაც შესვლა უფასოა 09:00-დან 14:00 საათამდე, ხოლო ბოლო დაშვება — 12:30 საათზე. სტანდარტული ონლაინბილეთი museivaticani.va-ზე 20 ევრო ღირს, რასაც დაჯავშნის 5-ევროიანი მოსაკრებელი ემატება.
კაპელის შიგნით მცველები სიჩუმეს იცავენ და ფოტოგადაღებას კრძალავენ. კამერის აკრძალვა ტელეკომპანია Nippon Television-მა შემოიღო, როდესაც 1980–1994 წლების რესტავრაცია გამოსახულებაზე დროებითი უფლებების სანაცვლოდ დააფინანსა, მოგვიანებით კი ვატიკანმა ეს წესი დარბაზში მნახველთა ნაკადის დასაჩქარებლად შეინარჩუნა. მარშრუტის დასაწყისში, გირჩის ეზოში, ვატიკანის ოფიციალურ დიდ სტენდებზე მთელი საკურთხევლის კედელია რეპროდუცირებული, ამიტომ მდუმარე კაპელის დაბალ კარში შესვლამდე შეგიძლიათ აუდიომიმოხილვას Chiaro-ზე სწორედ იქ მოუსმინოთ.
შიგნით შესვლისთანავე შუა გასასვლელში გაჩერების ნაცვლად გვერდითა კედლების გასწვრივ ჩამწკრივებულ ხის სკამებთან მიდით. ჯერ ქრისტეს მარცხენა ტერფის ქვემოთ ბართლომეს ჩამოკიდებული ტყავი მოძებნეთ, შემდეგ კი მზერა თითბრის საყვირების ოდნავ მარჯვნივ გადაიტანეთ. ქარონის ნავის მაღლა ორი დემონი ერთ წარწყმედილ კაცს ქვემოთ მიათრევს. მას წინააღმდეგობა უკვე შეუწყვეტია: მარცხენა ხელი ნახევარ სახეს უფარავს, მისი ერთადერთი დაუფარავი მარჯვენა თვალი კი პირდაპირ კაპელაში იყურება.