
1540 yılının sonlarında, Sistina Şapeli’nin sunak duvarındaki iskele henüz sökülmemişken Papa III. Paulus tamamlanmamış freskini incelemek üzere içeri girdi. Yanında papalık tören ustası Biagio da Cesena da vardı. Michelangelo’yu şahsen tanıyan Giorgio Vasari, ikilinin çatışmasını Sanatçıların Hayat Hikâyeleri adlı eserinin 1550 baskısında kısaca aktardı, 1568 baskısında ise Biagio’nun adını vererek öykünün tamamını anlattı. Papa fikrini sorduğunda Biagio başını kaldırıp mavi sıva boyunca kıvrılan üç yüzden fazla çıplak bedene baktı. Eserin böylesine kutsal bir şapel için utanç verici olduğunu, daha çok hamamlara ve meyhanelere yakışacağını söyledi.
Michelangelo heyet çıkana kadar bekledi, yeniden iskeleye tırmandı ve Biagio’yu ezberden Cehennem’in sağ alt köşesine resmetti. Onu yeraltı dünyasının yargıcı Minos kılığına soktu. Başına eşek kulakları yerleştirdi ve gövdesine dev bir yılanı iki kez doladı; yılanın çeneleri tam da Biagio’nun örtülmesini istediği yere kenetlenmişti.
Vasari, Biagio’nun o yüzü kazıtmak için hem papaya hem de ressama boş yere yalvardığını yazar. Lodovico Domenichi’nin 1562 tarihli anekdot derlemesinde III. Paulus ona alaycı bir dille şöyle yanıt verir: “Efendi Biagio, bilirsiniz ki Tanrı bana gökte ve yerde yetki verdi; ne var ki hükmüm Cehennem’e geçmediğinden, sizi oradan kurtaramazsam sabretmeniz gerekecek.” Daha sonraki Roma anlatıları bu şakayı Araf göndermesiyle ve Latince “Cehennem’de kurtuluş yoktur” deyişiyle süsledi.
1535 yılında bu freske 13,7 metre yüksekliğinde ve 12 metre genişliğinde kesintisiz bir duvar açmak için III. Paulus iki dar pencerenin tuğlayla örülmesini emretmişti. Yukarıda Âdem’in Yaratılışı tamamlandıktan yaklaşık yirmi beş yıl sonra Michelangelo’nun ekibi, Pietro Perugino’nun on beşinci yüzyıl fresklerini ve Michelangelo’nun kendi 1508-1512 tavan dizisinden iki lüneti keskiyle kazıyıp söktü. Şimdi yaklaşık dört yüz figür, boyalı bordürler ya da tek bir yazılı isim olmaksızın, ezilmiş lapis lazuliden oluşan çerçevesiz tek bir yüzey boyunca dönüp durur. En üstteki iki kemer bile bu fırtınanın parçasıdır. Kanatsız melekler sol lünette ahşap Haç ve Dikenli Taç ile boğuşur, sağda ise Kırbaçlanma Sütunu’nun taşına tutunur; aralarında da tavandaki Yunus peygamber, sanki aşağıdaki patlamanın rüzgârıyla yukarı savrulmuş gibi geriye doğru yaslanır.
İsa’nın neden sakalı yok?
Ortaçağ Son Yargı sahneleri İsa’yı genellikle bir gökkuşağı tahtına oturtur; sakallı, ayak bileklerine kadar uzanan giysiler içinde ve hareketsizdir. Michelangelo tahtı, cübbeyi ve sakalı bir kenara attı. Onun İsa’sı, Vatikan avlusunun karşı tarafındaki Helenistik Belvedere Apollonu gibi yapılı bedeniyle sarı bir ışık patlamasının içinden yarı ayakta öne çıkar. Sağ kolu yukarı savrulur. Sol eli böğründeki mızrak yarasını işaret eder. Duvardaki her şey, bir küreğin etrafında dönen su gibi o kalkık kolun çevresinde döner.

Yanındaki Meryem Ana, yargılama henüz sürerken oğluna şefaat için yakardığı daha erken dönem İtalyan fresklerinden kopar. Burada iki elini göğsünde kavuşturur, İsa’nın sağ kolunun altına sokulur ve bakışlarını solda yükselen kurtulmuşlara doğru indirir. İlahiyatçı ve sanat tarihçisi Heinrich Pfeiffer, Sistina Şapeli programı üzerine çalışmasında bunun nedenine işaret eder: yakarma vakti az önce dolmuştur.
Meryem’in ayaklarının hemen altında, bir bulutun üzerinde oturan Aziz Laurentius, Roma’da şehit edildiği demir ızgarayı kavrar. Marcia Hall ve Loren Partridge, İsa’nın altındaki en seçkin iki yeri neden Laurentius ile Aziz Bartalmay’ın aldığını açıklar. Biri ateşte kızartılmış, diğeri diri diri yüzülmüştür; dolayısıyla parçalanmış derileri bu duvarın kalbindeki Hristiyan öğretisini, yani bedenin et ve kemik olarak dirilişini gözler önüne serer.
Aziz Bartalmay’ın elindeki deride kimin yüzü var?
İsa’nın sol ayağının altında, kel ve kır sakallı bir havari bulutun üzerinde oturmuş, kısa ve kıvrık bir deri yüzme bıçağını havaya kaldırır. Diğer elinden ise kafa derisinden ayak bileklerine kadar tek parça halinde soyulmuş eksiksiz bir insan derisi sarkar.

Hristiyan geleneğine göre Aziz Bartalmay Ermenistan’da diri diri yüzülmüştür. Ne var ki boş deriden sarkan yüz Bartalmay’ın değildir. Bartalmay’ın kel bir başı ve gür kır sakalı vardır. Derideki yüzde ise koyu saçlar, çökük gözler, çarpık bir alın ve gençliğinde heykeltıraş Pietro Torrigiano’nun kırdığı burnun yassılaşmış kemeri görülür.
Michelangelo’nun on altıncı yüzyıldaki iki biyografi yazarı Vasari de Ascanio Condivi de bu yüzden söz etmedi. Francesco La Cava adlı İtalyan bir hekim ve sanat araştırmacısı, sarkan maskeyi Daniele da Volterra’nın tunç büstü ve Jacopino del Conte’nin yaptığı Michelangelo portresiyle eşleştirdikten sonra bu tespiti 1925’te yayımladı. Resim restorasyonu direktörü Fabrizio Mancinelli de dâhil olmak üzere Vatikan uzmanları o zamandan beri bu görüşü kabul eder.
Michelangelo duvara başladığında altmış bir, eser 31 Ekim 1541’de açıldığında ise altmış altı yaşındaydı. Vatikan ziyaretçi güzergâhında yalnızca birkaç salon ve bir merdiven geride, Stanza della Segnatura’da Rafael, otuz beş yaşındaki düşünceli Michelangelo’yu Atina Okulu’nun ön basamaklarına resmetmişti. Otuz yıl sonra, beş yıllık iskele mesaisi yaşlanan ustayı hırpaladı. Vasari, Michelangelo’nun kalaslardan düşüp bacağını fena halde incittiğini, eve gittiğini, öfkeyle kapısını kilitlediğini ve hiçbir hekimi görmeyi reddettiğini kaydeder. Dostu Floransalı hekim Baccio Rontini eve girmenin gizli bir yolunu buldu, ona ulaşana dek odadan odaya tırmandı ve bacak iyileşene kadar başucundan ayrılmayı reddetti.
Michelangelo şiirlerinde yıpranmış dünyevi kabuğunu bir yılan gibi dökmekten sık sık söz ederdi. Kırk yıl önce adını gençlik eseri Pietà’sında mermer bir kuşağın üzerine kazımıştı. Burada ise boş derisini cennet ile Cehennem arasındaki uçurumun üzerine astı.
Sistina sunak duvarındaki on beş figür

İzleyicinin solu İsa’nın sağ elidir, yani kurtulmuşların tarafı. İzleyicinin sağı ise İsa’nın sol elidir, yani lanetlenmişlerin tarafı. On beş başka eser de Ünlü Tablolar, Tüm Figürler Tek Tek rehberimizde aynı şekilde inceleniyor.
| # | Figür veya grup | Duvardaki yeri | Nasıl ayırt edilir |
|---|---|---|---|
| 1 | Yargıç İsa | Üst merkezde, altın sarısı bir parıltı içinde | Sakalsız, kaslı, sağ kolunu başının üzerine kaldırmış |
| 2 | Meryem Ana | İsa’nın sağ kolunun altına sokulmuş | Mavi ve gül kurusu giysili, başını aşağıda kurtulmuşlara çevirmiş |
| 3 | Aziz Laurentius | Meryem’in ayaklarının hemen altında oturuyor | Üzerinde ateşte yakıldığı demir ızgarayı tutuyor |
| 4 | Aziz Bartalmay | İsa’nın sol ayağının altındaki bulutta oturuyor | Sakallı, sağ elinde deri yüzme bıçağını kaldırmış |
| 5 | Michelangelo’nun otoportresi | Bartalmay’ın sol elinden sarkıyor | Michelangelo’nun kırık burunlu yüzünü taşıyan gevşek, boş insan derisi |
| 6 | Aziz Petrus | İsa’nın sağında iri gövdesiyle ayakta duruyor | Beyaz sakallı; biri altın, biri gümüş iki ağır anahtarı uzatıyor |
| 7 | Vaftizci Yahya | Meryem’in solunda uzun boyuyla ayakta duruyor | Kalçasına deve derisi sarılı kaslı dev figür |
| 8 | Aziz Andreas | Yahya ile Meryem arasında arkadan görünüyor | Ahşap bir haça dayanırken başını geriye çeviriyor |
| 9 | Azize Katerina ve Aziz Blasius | Sağ orta kuşakta, Petrus’un altında | Katerina yeşil elbisesiyle kırık çivili çarkın üzerinde; arkasındaki Blasius demir yün tarakları tutuyor |
| 10 | Borazan çalan melekler ve iki kitap | Merkezde, azizler bulutunun altında | Yedi melek uzun pirinç borazanlar üflerken üç melek kurtulmuşlar için küçük, lanetlenmişler için dev bir kitap tutuyor |
| 11 | Ölülerin Dirilişi | Sol alt köşede, çıplak toprağın üzerinde | Mezarlardan kendilerini yukarı çeken iskeletler ve yeniden ete bürünen bedenler |
| 12 | Kayıkçı Kharon | Sağ alt merkeze yakın, ahşap bir kayıkta | Kor gibi parlayan gözleriyle ruhları kıyıya sürmek için uzun bir kürek savuran iblis |
| 13 | Minos, Biagio da Cesena’nın portresi | En sağ alt köşede | Eşek kulaklı, Cehennem’de ısıran bir yılanın iki halkasıyla sarılmış |
| 14 | Haç ve Dikenli Taçlı lünet | Sol üst kemer | Havada haçla boğuşan kanatsız melekler |
| 15 | Kırbaçlanma Sütunlu lünet | Sağ üst kemer | İsa’nın kırbaçlandığı taş sütuna tutunan kanatsız melekler |
Roma “doncu”yu işe aldığında ne oldu?

Haleler ya da yazılı parşömenler olmadığından, azizler kimliklerini kendilerini öldüren aletleri havaya kaldırarak belli eder. İsa’nın sağında Aziz Petrus, biri altın biri gümüş iki devasa anahtarla öne çıkar; tarih artık sona erdiği için papalık yetkisini geri teslim etmektedir. Petrus’un hemen solunda, uzattığı anahtarların yanında, günümüz Vatikan uzmanlarının Aziz Pavlus olarak tanımladığı kırmızı pelerinli sakallı bir adam durur. Karşı tarafta, solda Vaftizci Yahya bir parça deve derisi kuşanmıştır; Aziz Andreas ise Yahya ile Meryem arasında çıplak sırtını bize dönerek ahşap bir haça dayanır.
Petrus’un bir sıra altına indiğinizde kalabalık bir silah duvarına dönüşür. Aziz Simun uzun dişli bir marangoz testeresi tutar. Aziz Filipus bir haç taşır, Aziz Sebastianus ise bir okçu gibi yumruğunda bir demet ok sıkarak bulutun üzerine diz çöker. Yanında İskenderiyeli Azize Katerina yeşil elbisesiyle kırık çivili bir çarkın üzerine eğilirken, arkasındaki Aziz Blasius iki demir yün tarama tarağı tutar.
Bu son iki aziz duvardaki en derin yara izini taşır. 1541’de Katerina çırılçıplaktı ve Blasius onun çıplak sırtının üzerine eğilmiş, yukarıda İsa’ya değil aşağıda onun bedenine bakıyordu. Ardından Aralık 1563’te Trento Konsili kutsal sanatta “şehvet uyandırıcı unsurları” mahkûm etti. Michelangelo’nun 18 Şubat’taki ölümünden dört hafta önce, 21 Ocak 1564’te Papa IV. Pius’un kurulu freskteki çıplaklıkların boyayla kapatılmasını emretti.
IV. Pius bu nankör işi Michelangelo’nun sadık öğrencisi Daniele da Volterra’ya verdi; Romalılar da ona vakit kaybetmeden Il Braghettone, yani “doncu” lakabını taktı. Volterra çoğu figürün üzerine, a secco adı verilen teknikle kuru sıva üstüne ince tempera kumaşlar sürdü. Katerina ve Blasius içinse kuru boya yeterli olmadı. Mancinelli ile baş restoratör Gianluigi Colalucci’nin 1990-1994 yılları arasındaki Sistina Şapeli restorasyonu sırasında doğruladığı üzere, Volterra Michelangelo’nun özgün harcını duvardan kazıyıp söktü ve Katerina’yı yeşillerle giydirip Blasius’un bakışlarını güvenli biçimde İsa’ya çevirmek için taze ıslak sıva serdi. 1990’lardaki ekip, Volterra’nın ölümünden sonra on yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda eklenen peştamalların yaklaşık yarısını kaldırdı; ancak Volterra’nın Katerina ve Blasius’u kalmak zorundaydı, çünkü altlarında Michelangelo’dan hiçbir iz kalmamıştı.

Michelangelo’nun sansürsüz figürleri minyatür ölçekte hâlâ yaşıyor. Papa III. Paulus’un torunu Kardinal Alessandro Farnese, sansür emrinden on beş yıl önce, 1549’da kompozisyonu ahşap üzerine kopyalaması için Marcello Venusti’ye ödeme yaptı. Venusti’nin Napoli’deki Museo di Capodimonte’de asılı panosu, Roma’nın tuğladan kazıyıp attığı çıplak Katerina’yı ve aşağı bakan Blasius’u korur.
Dante’nin Sistina Şapeli’ne girdiği yer
Duvarın orta ekseninden aşağı doğru kanatsız melekler yanaklarını şişirerek Vahiy Kitabı’ndaki yedi pirinç borazanı üfler. Michelangelo freskin tamamında melek kanatlarını dışarıda bırakmıştır. Borazancıların altında üç melek daha iki kitabı açık tutar: meleklerden biri solda zahmetsizce yükselen kurtulmuşlara doğru küçük bir cilt çevirirken, iki melek sağda düşen lanetlenmişlere doğru kaldırılmış devasa bir sicil defterinin ağırlığı altında zorlanır.
Sol altta, Hezekiel’in kuru kemikler vadisindeki taşlı topraktan kuru iskeletler baş gösterir; melekler ruhları yukarı çekerken bedenler aşama aşama kas bağlar. Bir melek, tırmanan iki kişiyi bir tespih dizisiyle yukarı çeker.

Sunak haçının arkasındaki iblis mağarasının sağında Kutsal Kitap yerini Toskana şiirine bırakır. Vasari, Dante Alighieri’yi Michelangelo’nun “en aşina olduğu” şair diye anar ve havaya kaldırdığı küreğini savuran bu kayıkçının yanında Cehennem’in III. Kanto’sundan şu dizeleri aktarır: “Gözleri kor ateşten iblis Kharon, işaret ederek hepsini toplar; kim ağırdan alırsa küreğiyle ona vurur.”

Kharon’un kayığı doğrudan Minos kılığındaki Biagio da Cesena’nın ayaklarının dibine boşalır. Cehennem’in V. Kanto’sunda Minos, her günahkâra Cehennem’in hangi halkasına gideceğini bildirmek için kuyruğunu gövdesine dolar: ikinci halka için iki tur, üçüncü halka için üç tur. Michelangelo bu kuyruğu canlı bir yılana dönüştürür ve ısırmasına izin verir.
Sessiz şapelin içinde durmak
Sistina Şapeli, Vatikan Müzeleri içindeki tek yönlü gezi güzergâhının sonlarına doğru karşınıza çıkar. Kapılar pazartesiden cumartesiye 08.00 ile 20.00 arasında açıktır; son giriş saati 18.00’dir. Müzeler, her ayın son pazar günü dışında pazarları kapalıdır; son pazar günü ise 09.00 ile 14.00 arasında giriş ücretsizdir ve son kabul 12.30’da yapılır. museivaticani.va üzerindeki standart çevrimiçi biletler 20 avro artı 5 avro rezervasyon ücretidir.
Şapelin içinde görevliler sessizliği korur ve fotoğraf çekimini yasaklar. Kamera yasağını, geçici görüntü hakları karşılığında 1980-1994 restorasyonunu finanse eden Nippon Television getirmişti; Vatikan da kalabalığın salonda akışını sağlamak için bu kuralı sonradan sürdürdü. Güzergâhın daha erken bir noktasındaki Çam Kozalağı Avlusu’nda yer alan büyük resmî Vatikan bilgilendirme panoları tüm sunak duvarını birebir gösterir; böylece alçak kapıdan sessiz şapele adım atmadan önce Chiaro üzerindeki anlatımı orada dinleyebilirsiniz.
İçeri girdiğinizde orta koridorda durmak yerine yan duvarlar boyunca uzanan ahşap sıralara yürüyün. Önce İsa’nın sol ayağının altında Bartalmay’ın sarkan derisini bulun, ardından bakışlarınızı pirinç borazanların hemen sağına kaydırın. Kharon’un kayığının epeyce yukarısında iki iblis lanetlenmiş bir adamı aşağı sürükler. Adam çırpınmayı bırakmıştır. Sol eli yüzünün yarısını kapatır; açıkta kalan tek sağ gözü ise dosdoğru şapelin içine bakar.