
Paris’te 7 rue des Grands-Augustins adresindeki kiralık çatı katı, Pablo Picasso’nun boyamak istediği tuval için fazla alçaktı. Ahşap kirişler 3,49 metrenin altında kaldığından Picasso yaklaşık sekiz metrelik şasisini dayalı bir merdiven gibi merteklere doğru geriye yatırmak zorunda kaldı. Reina Sofía konservatörleri bu eğimi 2012’de, Pablito adlı otomatik tarayıcı eski çivi deliklerini ve üst kenar boyunca uzanan hafif kat izini haritaladığında doğruladı. 1 Mayıs’taki ilk eskizlerinden 4 Haziran 1937’de tamamlanan duvar resmine kadar Guernica otuz beş gün sürdü; Picasso 11 Mayıs’tan itibaren o eğik tuvalin karşısında çalıştı.
Ocak ayından beri İspanya Cumhuriyetçi hükümetinin Paris Uluslararası Sergisi için verdiği duvar resmi siparişini ağırdan alıyordu. 18 ve 19 Nisan’da nihayet bir ressam ile modelini konu alan sakin atölye alegorileri çiziktirdi ve bunları bir kenara bıraktı.
Ardından 26 Nisan 1937 Pazartesi öğleden sonrası, Bask kasabası Gernika’nın pazar günü geldi. Nazi Almanyası’nın Condor Lejyonu ve Faşist İtalya’nın Aviazione Legionaria birliklerine ait bombardıman uçakları üç saatten uzun süre dalgalar halinde kasabanın üzerinden uçarak General Francisco Franco adına siviller üzerinde yüksek patlayıcılı ve yangın bombalı halı bombardımanını denedi. O gece Londra merkezli The Times ve The New York Times muhabiri yirmi yedi yaşındaki Güney Afrikalı gazeteci George Steer yanan yıkıntıların arasına arabayla girdi ve üzerlerinde “Rheindorf 1936” damgası bulunan alüminyum Alman yangın bombası tüplerini topladı. Haberi 27 Nisan’da Bilbao’dan telgrafla geçti ve 28 Nisan’da Gernika’yı Londra, New York ve Paris gazetelerinin manşetlerine taşıdı. Picasso fotoğrafları Paris akşam gazetesi Ce Soir’da gördü. 1 Mayıs’ta ilk altı etüdünü çizdi: mavi kâğıt üzerine beş hızlı kurşunkalem eskiz ve kontrplak üzerine yağlıboya ile grafitten oluşan altıncı bir çalışma.
Guernica neden siyah beyaz?
Picasso’ya rue des Grands-Augustins atölyesini bulan gerçeküstücü fotoğrafçı Dora Maar, tuvali ilerleyen yedi aşama boyunca fotoğrafladı ve bu kareler 1937’de Cahiers d’Art dergisinde bitmiş haliyle birlikte yayımlandı. Ara aşama fotoğraflarından birinde tuvale iğnelenmiş desenli duvar kâğıdı parçaları görülür; İspanyol yazar José Bergamín de Picasso’nun tuval üzerinde parlak renkli kâğıt kırpıntıları denediğini hatırlıyordu. Picasso hepsini söküp attı.

Renk iki nedenden ötürü işe yaramadı. Reina Sofía tabloyu tuval üzerine yağlıboya olarak kataloglasa da Picasso, yirmi beş fitlik duvarı hiçbir parlak yansımanın bölmemesi için özel olarak formüle edilmiş mat Ripolin ev boyası sipariş etmişti. Üstelik yangınları kendi gözleriyle görmemişti. Paris, Londra ve New York’taki okurlar gibi o da saldırıyla Ce Soir, L’Humanité ve Le Figaro’nun grenli siyah-beyaz yarım ton gazete baskıları aracılığıyla karşılaşmıştı. Tuvalin ortasındaki ata yaklaştığınızda, postu boyunca gazete dizgisi satırları gibi düzgün sütunlar halinde ilerleyen yüzlerce kısa dikey siyah fırça darbesi görürsünüz.
Duvar resmi boyunca on figür ve sembol

Kesintisiz tuvali soldan sağa triptik benzeri üç dikey bölüm halinde düzenlenmiş dokuz canlı figür ve iki ışık kaynağı doldurur. Picasso bunları bir şifreye indirgemekten nefret ederdi. Mayıs 1947’de MoMA direktörü Alfred H. Barr Jr. kendisinden figürleri açıklamasını ısrarla istediğinde, sanat simsarı Daniel-Henry Kahnweiler aracılığıyla “bu boğa bir boğadır ve bu at da bir attır” yanıtını vererek sembolleri okumayı izleyicilere bıraktı. Kalabalık kompozisyonlu on beş başka eser de Ünlü Tablolar, Tüm Figürler Tek Tek dizinimizde numaralı olarak inceleniyor.
| # | Figür veya sembol | Nerede bulunur | Neye dikkat etmeli |
|---|---|---|---|
| 1 | Boğa | Sol üstte | Dışa dönük beyaz baş, yukarı kıvrık boynuzlar, duman gibi yükselen kuyruk |
| 2 | Anne ve ölü çocuk | En solda, doğrudan boğanın altında | Çığlık atarak geriye atılmış baş, hançer biçimli dil, dizlerinin üzerinde cansız çocuk |
| 3 | Parçalanmış asker | Sol alt ön planda | İçi boş kopuk baş ve çapraz kader çizgileriyle kazınmış uzanan sol el |
| 4 | Kırık kılıç ve çiçek | Alt merkezde, askerin sağ yumruğunda | Sıkıca kavranmış kırık namlu ve hemen yanında filizlenen solgun beş yapraklı çiçek |
| 5 | Çığlık Atan At | Tam merkezde, piramidin kalbinde | Böğründe açılmış eşkenar dörtgen yara, hançer dil, dikey gazete çizgileriyle kaplı post |
| 6 | Elektrik Ampulü | Sol üst merkeze yakın | Dişli badem biçimli bir göz-güneşin içinde çıplak telli ampul; İspanyolca bombilla sözcüğü bomba ile ses oyunu kurar |
| 7 | Yaralı Kuş | Boğa ile at arasındaki karanlık duvarda | Masanın üzerinde siyah siluet; açık gagası ve gövdesi boyunca uzanan parlak beyaz bir yarık |
| 8 | Yağ lambalı kadın | Sağ orta üstteki pencereden içeri süzülüyor | Katliamın tanığı olarak yanan alevi doğrudan elektrik ampulünün yanına uzatan uzun kol |
| 9 | Sendeleyen Kadın | Sağ alt merkeze yakın | Molozların arasından şişmiş dizini ileri sürüklerken boynunu lambaya doğru uzatıyor |
| 10 | Yanan, kollarını kaldırmış kadın | En sağda, yanan çatı kirişlerinin içinde | Üçgen alevlerin arasından düşerken iki elini dümdüz havaya savuruyor |
Sol bölüm: parçalanmış savaşçı, anne ve boğa

Sol alt boyunca resimdeki tek savaşçı, devrilmiş bir alçı heykel gibi içi boş parçalara ayrılmış halde yatar. Açık sol avucu hummalı çizgilerle yarılmıştır; kopuk sağ kolu ise kırılmış bir kılıcı kavrayarak zeminin ortasına doğru uzanır. Bir kılıç Heinkel bombardıman uçağına dokunamaz bile. Parmak boğumlarının arkasından, tuvaldeki tek canlı bitki olan beş yapraklı bir çiçeğin solgun konturu yükselir.
Dora Maar’ın 11 Mayıs tarihli ilk aşama fotoğrafında bu asker, sıkılı Cumhuriyetçi yumruğunu kompozisyonun tam ortasından dimdik yukarı kaldırıyordu. Picasso bu selamı boyayla kapattı ve parçalanmış kılıcı yere yatırdı; Madrid’de bitmiş tuvalin karşısında dururken Chiaro sizi bu değişimin adım adım içinden geçirir.
Askerin kolunun üzerinde, baş aşağı sarkmış ölü çocuğunu kucaklayan çığlık çığlığa bir anne diz çöker; gözleri gözyaşı damlaları gibi yana kaymış, dili demir bir çivi biçimini almıştır. İkisinin de tepesinde, patlamadan hiç etkilenmemiş boğa dikilir. Maar’ın erken aşama fotoğraflarında boğanın gövdesi sağa dönüktü; Picasso daha sonra hayvanın koyu sağrısını sol köşeye savurdu ve böylece beyaz boynu annenin üzerinde yükseldi. Picasso’nun 1945’te Jerome Seckler’a söylediği söze atıf yapan Anthony Blunt boğayı “vahşet ve karanlık” olarak okudu. 1937 İspanya Pavyonu’nun düzenlenmesine katkıda bulunan Juan Larrea ise bunun tersine boğanın İspanya halkının inatçı direncini simgelediğini, boynuzlanmış atın ise masum kurban olduğunu savundu. Dokuz figür arasında yalnızca boğa dosdoğru bize bakar.
Orta bölüm: at, gizli kuş ve ampul

Picasso merkezi klasik bir Yunan alınlık üçgeni etrafında kurdu; üçgenin tepe noktasını ileri uzanan yağ lambası sabitler, kalbini şaha kalkan at doldurur, taban köşelerini ise askerin eli ile sendeleyen kadının geride kalan ayağı tutturur. Eşkenar dörtgen biçimli bir yara atın böğrünü yarar ve bir mızrak sapı sırtını deler. 1945’te Picasso, Seckler’a açıkça atın halkı temsil ettiğini söyledi.
Boğanın boynu ile atın burnu arasındaki karanlık boşluğa bakın. Bir masa tablasının üzerinde, göğsü ve açık gagası boyunca uzanan parlak beyaz bir yarık dışında duvarla neredeyse aynı kömür tonunda boyanmış bir kuş durur.
Yukarıda, gözbebeği yerine çıplak bir elektrik ampulü — İspanyolcada una bombilla — yerleştirilmiş dişli, badem biçimli bir göz asılıdır. Dora Maar’ın ikinci aşama fotoğrafında bu noktada alışıldık ışınlı bir güneş vardı; ardından Picasso onu bir göze dönüştürdü ve içine telli bir ampul vidaladı. Sanat tarihçisi Eberhard Fisch’in gözlemlediği gibi bombilla sözcüğü bomba’dan yalnızca bir hece uzaktadır; böylece modern teknoloji, harabeye çevirdiği odaya tepeden bakan soğuk bir göze dönüşür.
Sağ bölüm: yağ lambası ve Goya’nın havaya kalkan kolları

Sağdaki bir üst pencereden Yunan profilli bir kadın içeri süzülür ve küçük bir yağ lambasını doğrudan elektrik ampulünün yanına tutar. Altında ikinci bir kadın şişmiş dizini molozların arasından aleve doğru sürükler. En sağ kenarda, yanan çatı kirişlerinin arasında kapana kısılmış üçüncü bir kadın ise iki kolunu dümdüz tavana doğru savurur.

Paseo del Prado boyunca kuzeye doğru on dakikalık yürüme mesafesindeki Prado Müzesi’nde o kalkık ellerin kaynağı asılıdır. Picasso, Goya’nın 3 Mayıs 1808 tablosundaki beyaz gömlekli, diz çökmüş tutsağı alıntılayarak 1937’deki Franco bombardıman uçaklarını 1808’deki Napolyon idam mangalarına bağladı. İkisini karşılaştırmak için kuzeye yürürseniz, Goya’nın Çocuğunu Yiyen Satürn de dâhil olmak üzere karanlık geç dönem duvar resimleri hemen yakındaki zemin katta asılıdır; Prado’da öne çıkan eserler rehberimiz ise binanın geri kalanını haritalandırır.
Picasso gerçekten “Hayır, siz yaptınız” dedi mi?
Paris Dünya Fuarı 1937 sonlarında kapandıktan sonra Guernica, İspanyol yardım fonlarına gelir toplamak amacıyla İskandinavya, Britanya ve Amerika Birleşik Devletleri’ni dolaştı; Londra’daki Whitechapel Gallery’de East End işçileri giriş ücreti olarak İspanyol mülteciler için bir çift bot verdi. 1939’da Franco İç Savaş’ı kazanıp İkinci Dünya Savaşı başladığında Picasso tuvali uzun süreli ödünç olarak New York’taki Museum of Modern Art’a bıraktı.
Bu sırada işgal altındaki Paris’te ünlü bir söylenti yayıldı. Mart 1945’te Les Lettres Françaises için Picasso’yla söyleşi yapan Simone Téry, rue des Grands-Augustins’deki atölyesini ziyaret eden bir Gestapo subayının Guernica reprodüksiyonunu işaret edip “Bunu siz mi yaptınız?” diye sorduğu ve “Hayır, siz yaptınız” yanıtını aldığı öykünün doğru olup olmadığını sordu. Picasso güldü ve “Evet, doğru, aşağı yukarı doğru” diye yanıtladı. Téry’ye anlattığına göre Almanlar tablolarına hayranmış gibi görünerek ziyarete geldiklerinde, ellerine Guernica’nın kartpostal reprodüksiyonlarını tutuşturur ve “Alın bunları, hatıra, hatıra!” derdi.
1970 ve 1971’de Picasso, avukatı Roland Dumas aracılığıyla tablonun “kamu özgürlükleri” ve demokratik kurumlar geri dönene kadar İspanya’ya giremeyeceğini yazılı olarak kayıt altına aldı. Picasso Nisan 1973’te öldü. Franco Kasım 1975’te öldü. 10 Eylül 1981’de Lope de Vega adlı Iberia Boeing 747 uçağındaki ısı kontrollü bir sandığın içinde rulo halinde taşınan Guernica, Madrid Barajas Havalimanı’na indi; önce Casón del Buen Retiro’da kurşun geçirmez camın ardında sergilendi, 1992’de ise Museo Reina Sofía’ya taşındı.
Guernica Reina Sofía’da hangi salonda?

Guernica, Atocha İstasyonu’nun karşısındaki Calle de Santa Isabel 52 adresinde yer alan Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía’nın Sabatini Binası’nda, 2. kattaki Salon 205.10’da asılıdır. Salon 205.10 ve bitişiğindeki Salon 205.09’da ayrıca Dora Maar’ın yirmi sekiz dönem jelatin-gümüş baskısı ile Picasso’nun mavi kâğıt üzerine 2 Mayıs tarihli grafit At Başı Etüdü II çalışması da dâhil olmak üzere Mayıs 1937 eskizleri sergilenir.
Müze pazartesi ile çarşambadan cumartesiye 10.00-21.00, pazar günleri ise 10.00-14.30 saatleri arasında açıktır. Her salı kapalıdır. Genel çevrimiçi biletler 12 avrodur; museoreinasofia.es üzerinden saatli giriş kartı ayırtmak koşuluyla kapanıştan önceki son iki saat boyunca giriş ücretsizdir. 349,3 x 776,6 santimetre boyutlarındaki tuval artık camsız sergileniyor; Eylül 2023’ten bu yana Salon 205.10’daki ziyaretçilerin flaşsız fotoğraf çekmesine izin veriliyor.