Przejdź do treści

Przysłowia niderlandzkie Bruegla: 20 kluczowych przysłów ponumerowanych i wyjaśnionych

Opublikowano: • 12 min czytania

Przysłowia niderlandzkie Pietera Bruegla starszego: tętniąca życiem nadmorska flamandzka wioska pełna ponad stu chłopów, żołnierzy i mnichów odgrywających dosłownie niderlandzkie powiedzenia wokół zrujnowanej gospody, ceglanego muru, rzeki i wieżyczki.

W 1558 roku antwerpski rytownik Frans Hogenberg wytrawił popularny dwupłytowy druk ulotny przedstawiający czterdzieści kilka potocznych przysłów odgrywanych przez flamandzkich wieśniaków. Obok każdej postaci wyrył dokładne niderlandzkie powiedzenie, by nikt nie przeoczył puenty. Rok później Pieter Bruegel starszy wziął dębową deskę szeroką na ponad pięć stóp, podpisał ją w prawym dolnym rogu BRVEGEL 1559, stłoczył grubo ponad sto idiomów w jednym skąpanym w słońcu nadmorskim miasteczku i usunął co do jednego wszystkie pisane podpisy.

Dlaczego w Antwerpii wieszano przysłowia w jadalni

Szesnastowieczna Antwerpia kochała przysłowia tak, jak humaniści kochali greckie epigramaty, odkąd Erazm z Rotterdamu zaczął w 1500 roku publikować swoje klasyczne Adagia, wywołując modę, która zamieniła codzienne porzekadła w filozofię przy biesiadnym stole. Za życia Bruegla nikt nie nazywał tej deski Przysłowiami niderlandzkimi. Siedemnastowieczne antwerpskie inwentarze pośmiertne zapisywały takie obrazy jako De Blauwe Huyck, czyli Błękitny płaszcz, albo po francusku jako Le Monde renversé, Świat na opak.

Dziś dębowa deska wisi w gabinecie 7 berlińskiej Gemäldegalerie przy Kulturforum na Matthäikirchplatz, dziesięć minut pieszo na zachód od Potsdamer Platz, w sąsiedztwie Madonny w kościele Jana van Eycka oraz Ołtarza z Monforte Hugona van der Goesa. Muzeum jest otwarte od wtorku do niedzieli w godzinach 10:00–18:00, a w każdy poniedziałek zamknięte; bilet normalny kosztuje 14 euro, ulgowy 7 euro, natomiast osobom poniżej 18. roku życia przysługuje bezpłatny wstęp na stronie smb.museum. W porównaniu z zatłoczoną salą Bruegla w Wiedniu boczne gabinety w Berlinie pozostają na tyle ciche, że można nachylić się blisko obrazu i wypatrzyć dwie maleńkie karty do gry na drewnianym daszku przybudówki po lewej stronie.

Kurator Gemäldegalerie Rainald Grosshans skatalogował na powierzchni 117,2 na 163,8 centymetra ponad sto odrębnych zwrotów niderlandzkich i flamandzkich — według współczesnych ustaleń badaczy jest ich około 115 do 120. Ponieważ Bruegel odrzucił niderlandzkie podpisy Hogenberga, dzisiejszym zwiedzającym umyka towarzyska gra słowna, jakiej oddawali się antwerpscy gospodarze przy kolacji — i właśnie tutaj pomaga skierowanie aplikacji Chiaro na dębową deskę: można wysłuchać opowieści o głównych scenach i zapytać na głos o dowolnego maleńkiego, nieponumerowanego wieśniaka.

Dwadzieścia przysłów, które porządkują wioskę

Przysłowia niderlandzkie Bruegla oznaczone dwudziestoma ponumerowanymi kółkami wskazującymi odwrócone jabłko królewskie, błękitny płaszcz, bicie głową w ceglany mur, zawieszanie kotu dzwonka, przywiązywanie diabła do poduszki, duże ryby zjadające małe, rozlaną owsiankę, sięganie między dwoma bochenkami, dach kryty tartami oraz ślepców prowadzących ślepców.

Gdy dwadzieścia scen zakotwiczy mapę obrazu, reszta wioski przestaje wirować przed oczami; piętnaście innych płócien, desek i fresków doczekało się przewodników postać po postaci w artykule Słynne obrazy, każda postać rozpoznana.

#Przysłowie na obrazieGdzie je znaleźćCo oznacza
1Świat przewrócony do góry nogamiBłękitna kula z krzyżem pod lewym oknem gospodyWszystko w ludzkim życiu stoi na głowie w stosunku do tego, jak być powinno
2Wiesza na mężu błękitny płaszczŚrodek pierwszego planu, kobieta w czerwieniZdradza i przyprawia rogi swojemu starszemu mężowi
3Bicie głową w ceglany murLewy dół, mężczyzna w napierśniku z bandażem na nodze i nożemPróba osiągnięcia rzeczy niemożliwej nagą siłą
4Uzbrojony po zęby zawiesza kotu dzwonekNa szczycie ceglanego muru, mężczyzna w zbroiBojowe szykowanie się do zuchwałego, nierozsądnego planu
5Potrafiłaby przywiązać diabła do poduszkiLewy dolny róg, kobieta mocująca się z demonemZawzięty upór, który budzi postrach nawet w samym piekle
6Gryzący filarSkrajna lewa krawędź nad demonem, mężczyzna w błękicie gryzący kamieńŚwiętoszkowaty hipokryta religijny
7Noszenie ognia w jednej ręce, a wody w drugiejLewy pierwszy plan, kobieta ze szczypcami i wiadremDwulicowość; mówienie jednego przy jednoczesnym knuciu czegoś przeciwnego
8Jeden strzyże owcę, drugi strzyże świnięLewy dół bliżej środka, dwaj siedzący mężczyźni z nożycamiJeden zgarnia cały zysk, a drugiemu zostaje sam kwik
9Zasypywanie studni, gdy cielę już utonęłoDół pośrodku, chłop z łopatą nad dołemPodejmowanie środków ostrożności dopiero po nieszczęściu
10Rzucanie róż przed wieprzePrawa strona środka, mężczyzna w niebieskiej czapce sypiący kwiatyMarnowanie cennych rzeczy na ludzi, którzy nie potrafią ich docenić
11Trzeba się schylić, by przejść przez światPrawy dół bliżej środka, mężczyzna zgięty wpół wewnątrz szklanej kuliPowodzenie w sprawach doczesnych wymaga upokarzających kompromisów
12Kręcenie światem na kciukuPrawy pierwszy plan, elegant w różowo-białym płaszczuPosiadanie wszelkiej przewagi, dzięki której cały świat tańczy, jak mu się zagra
13Wkładanie kija w szprychy czyjegoś kołaKoło wozu obok czerwonych nogawic elegantaCelowe sabotowanie cudzych zamiarów
14Płacz nad rozlaną owsiankąPrawy dół, mężczyzna zgarniający białą breję z ziemiGdy szkoda już się dokonała, nigdy nie da się zebrać wszystkiego z powrotem
15Nie móc dosięgnąć od jednego bochenka do drugiegoPochyły stół w prawym dole, mężczyzna rozciągnięty między dwoma chlebamiŻycie od wypłaty do wypłaty, niemożność związania końca z końcem
16Dach kryty tartamiLewy górny szczyt dachu pokryty okrągłymi wypiekamiŻycie w absurdalnym dostatku, jak w mitycznej krainie pieczonych gołąbków
17Wieszanie płaszcza na wiatrWysoko na dachu kamiennej wieżyczki, mężczyzna w czarnej pelerynieZmienianie poglądów zależnie od tego, skąd akurat wieje wiatr władzy
18Dwaj głupcy wypróżniający się przez jedną dziuręDrewniany wykusz ustępowy wystający ze ściany wieżyczkiNierozłączni kompani, którzy we wszystkim sobie przytakują
19Duże ryby zjadają małeRzeka po prawej stronie środka, olbrzymia srebrna ryba wynurzająca się z wodyMożni pożerają słabszych
20Gdy ślepy prowadzi ślepego, obaj wpadną w rówMaleńkie sylwetki daleko na horyzoncie w prawym górnym roguNieświadomi przywódcy wiodący równie nieświadomych wyznawców ku zgubie

Jak Bruegel zamienił podpisane ryciny w milczącą grę

Pod zamkniętym okiennicą lewym oknem zrujnowanej gospody wisi jabłko królewskie zwieńczone krzyżem — zawieszone do góry nogami, tak że krzyż celuje w ziemię. Wszystko poniżej podlega temu znakowi świata na opak, począwszy od najjaskrawszej plamy szkarłatu i błękitu pośrodku pierwszego planu. Młoda kobieta w czerwonej sukni narzuca błękitny płaszcz z kapturem na przygarbionego męża. W szesnastowiecznym niderlandzkim nałożenie komuś błękitnego płaszcza oznaczało przyprawienie mu rogów: błękit symbolizował oszustwo, a czerwień grzech i próżność.

Zbliżenie na środek pierwszego planu: młoda kobieta w jaskrawoczerwonej sukni narzuca błękitny płaszcz z kapturem na przygarbionego starszego męża, za nimi mężczyzna rozrzuca różowe róże przed świniami, a poniżej chłop zasypuje ziemią utopione cielę.

Warto spojrzeć, jak ten sam żart rozwiązywała flamandzka tradycja druków ulotnych. Na poniższej akwaforcie — późniejszym antwerpskim wydaniu opublikowanym przez Theodoora Gallego według szesnastowiecznego wzorca graficznego — żona i mąż stoją sztywno na płaskim pasku ziemi, a pod ich butami widnieje wytrawiony napis „Dese hangt haren man de blaeu huycke om”.

Niderlandzka akwaforta z końca XVI lub początku XVII wieku zatytułowana De Blauwe Huyck, wydana przez Theodoora Gallego, ukazująca dziesiątki wieśniaków odgrywających przysłowia z niderlandzkimi powiedzeniami wyrytymi bezpośrednio obok każdej sceny.

Bruegel nadał tym płaskim papierowym postaciom prawdziwy ciężar, oddalające się morskie powietrze i kamienne twarze. Nikt nie puszcza tu oka do widza. Głupota jest po prostu codzienną pracą wioski, a Bruegel ufał, że antwerpscy kolekcjonerzy pokroju Niclaesa Jongelincka — właściciela zimowego pejzażu i Wieży Babel Bruegla — rozpoznają przy winie każdy idiom bez podpisu.

Co wykryła podczerwień pod warstwą farby olejnej

Nawet sam Bruegel nie przestawał improwizować po ukończeniu rysunku. Badanie berlińskiej deski metodą reflektografii w podczerwieni z 1997 roku, opublikowane przez historyczkę sztuki Rebeccę Duckwitz, ujawniło na dębowych deskach staranny rysunek przygotowawczy, a obok niego zmiany wprowadzane w ostatniej chwili prosto w farbie olejnej. W wysoko osadzonym pręgierzu pod zielonym daszkiem na kamiennej kolumnie między gospodą a mostkiem wieżyczki — gdzie skrzypek przygrywa pod pręgierzem na urągowisko hańbie — Bruegel narysował mężczyźnie wyprostowane nogi, po czym w warstwie malarskiej podwinął je pod spód. Na podrysowanym ceglanym murze namalował zielony żywopłot. Z kolei przy drzwiach kamiennej wieży po prawej dodał wieśniaka nabożnie całującego żelazną kołatkę — dawny niderlandzki obraz służalczości — malując go wprost pędzlem, bez najmniejszego śladu podrysowania.

Zawieszanie kotu dzwonka, gryzienie filaru i wielkie ryby w rzece

Lewy dolny róg mieści na niespełna czterech stopach kwadratowych dębiny osiem spośród najsłynniejszych przysłów na całej desce, w tym trzy idiomy, których anglojęzyczni używają na co dzień do dziś.

Zbliżenie na lewy dolny róg: mężczyzna w stalowym napierśniku i bandażu na nodze walący głową w ceglany mur, zbrojny żołnierz z nożem w zębach przywiązujący dzwonek kotu, mężczyzna w błękicie gryzący kamienną kolumnę, kobieta niosąca rozżarzone węgle i wiadro wody, kobieta przywiązująca demona do poduszki oraz dwaj mężczyźni strzygący owcę i świnię.

Gorącokrwisty awanturnik w białej koszuli, stalowym napierśniku i z obandażowaną golenią wali głową w czerwoną cegłę ze sztyletem w dłoni. Na jednej stopie ma but, a druga jest bosa, co splata w jednym ciele drugie przysłowie o utraconej równowadze. Nad nim, na szczycie muru, rycerz w zbroi płytowej zaciska nóż w zębach i pochyla się, by przywiązać mosiężny dzwonek kotu. Przy samej lewej krawędzi mężczyzna w błękicie z odkrytą głową wbija zęby w kamienny filar kościoła: een pilaarbijter, w niderlandzkim do dziś określenie pobożnego kościelnego obłudnika. W tym kącie przegrywa nawet piekło; poniżej, w samym rogu, zawzięta gospodyni przywiązuje na płasko wyjącego szarego diabła owiniętego w białe płótno do ciemnej poduszki o czerwonym spodzie.

Zbliżenie na rzekę i wieżyczkę po prawej: dwa gołe pośladki wystające z drewnianego wykusza ustępowego nad wodą, olbrzymia ryba połykająca mniejszą rybę w rzece, mężczyzna wrzucający pieniądze do rzeki oraz drugi płynący pod prąd.

Przesuńmy wzrok w prawo od dachu gospody, pokrytego niemal dwoma tuzinami okrągłych tart, ku kamiennej wieżyczce nad rzeką. W połowie wysokości tej wieżyczki z jednego drewnianego wykusza latryny wystają dwie pary gołych pośladków, odgrywając powiedzenie „srają przez jedną dziurę” — szesnastowieczne niderlandzkie określenie dwóch kumpli zgadzających się we wszystkim. W dole, w nurcie rzeki, olbrzymia srebrna ryba przebija taflę wody i połyka mniejszą rybę głową naprzód. Bruegel narysował to starożytne łacińskie przysłowie już w 1556 roku na potrzeby miedziorytu, który Hieronymus Cock wydał w 1557 roku pod nazwiskiem Hieronima Boscha, a którego Ogród rozkoszy ziemskich w madryckim Prado jest oczywistym przodkiem tej wioski.

Trzy kule u dołu obrazu i trzej ślepcy na horyzoncie

Zbliżenie na prawy dolny róg: mężczyzna zgięty wpół przeciskający się przez przezroczystą ciemną kulę, młody szlachcic kręcący globem na kciuku obok szprychowego koła wozu, chłop zgarniający rozlaną białą owsiankę z ziemi oraz mężczyzna rozciągnięty na pochyłym stole i sięgający między dwoma bochenkami chleba.

Trzy kolejne kule odpowiadają w prawym dolnym rogu odwróconemu szyldowi gospody. Bosy wieśniak zgina się wpół, by przeczołgać się przez ciemną sferę, ponieważ „trzeba się schylić, jeśli chce się przejść przez świat”. Obok niego elegant w szkarłatnych nogawicach obraca mniejszy glob na uniesionym kciuku, choć tuż przy jego kostce kij blokuje już koło wozu. Na prawo jeden chłop zgarnia z ziemi rozlaną owsiankę, a drugi pręży się między dwoma bochenkami na pochyłym stole; tuż za plecami eleganta, pod krytą strzechą wiatą, mnich przywiązuje Chrystusowi sztuczną lnianą brodę, podczas gdy Zbawiciel trzyma na kolanie trzecią kulę świata.

Zbliżenie na horyzont w prawym górnym rogu: w oślepiającym białym blasku słońca nad żaglowcem i nadmorskim cyplem trzy maleńkie sylwetki idą gęsiego wzdłuż grzbietu wzgórza, podczas gdy inna postać kuca obok drewnianej szubienicy przy samej prawej krawędzi.

Podnieśmy teraz wzrok aż po nadmorskie urwisko w prawym górnym rogu. Tuż na lewo od nadbrzeżnej szubienicy, pod którą zuchwały skazaniec kuca ze spuszczonymi spodniami, odgrywając zwrot „sra na szubienicę”, trzy maleńkie postacie wielkości ledwie paznokcia suną gęsiego obok kościelnej iglicy. To ewangeliczna przypowieść o ślepym prowadzącym ślepego. Dziewięć lat później, w 1568 roku, na rok przed śmiercią, Bruegel ściągnął te trzy plamki z horyzontu i przemienił je w Ślepców z muzeum Capodimonte w Neapolu — pięciostopowe płótno lniane z sześcioma potykającymi się niewidomymi, wypróbowane tu po raz pierwszy na zaledwie nieco ponad centymetrze farby.