Przejdź do treści

Śniadanie wioślarzy Renoira: wszyscy prawdziwi przyjaciele rozpoznani

Opublikowano: • 12 min czytania

Śniadanie wioślarzy Pierre’a-Auguste’a Renoira: czternaścioro przyjaciół zgromadzonych wokół zalanego słońcem stołu zastawionego butelkami wina i owocami pod czerwono-białą pasiastą markizą na balkonie nad Sekwaną.

9 lipca 1923 roku amerykański kolekcjoner Duncan Phillips zgodził się zapłacić 125 000 dolarów synom paryskiego marszanda Paula Durand-Ruela za jedno płótno Renoira. Durand-Ruel kupił je prosto od artysty 14 lutego 1881 roku za 6000 franków, na krótko odsprzedał paryskiemu bankierowi Ernestowi Balensiemu, odkupił w kwietniu 1882 roku i trzymał we własnym paryskim mieszkaniu aż do śmierci czterdzieści lat później. Pisząc dzień po sfinalizowaniu transakcji, Phillips przewidywał, że „ludzie będą podróżować tysiące mil do naszego domu, aby je zobaczyć” – ceglanego domu rodzinnego nieopodal Dupont Circle w Waszyngtonie, który jesienią 1921 roku otworzył jako muzeum.

Nadal to robią. Na piętrze, w Galerii 201 skrzydła Goh Annex w The Phillips Collection przy 1600 21st Street NW, pięć minut spacerem od stacji metra Dupont Circle, wyściełana ławka stoi naprzeciwko Śniadania wioślarzy w kameralnej sali. Aktor i kolekcjoner Edward G. Robinson wspominał, że odwiedzał to miejsce przez ponad trzydzieści lat, stojąc przed płótnem „godzina po godzinie, dzień po dniu, obmyślając sposoby, jak je ukraść”. W The Phillips Collection Galeria 201 zaaranżowana jest jak pokój w prywatnym domu, bez ponumerowanego schematu obok ramy, więc otwarcie Chiaro na tej ławce pozwala przypisać niemal każdą twarz wokół butelek wina do prawdziwego nazwiska bez odrywania wzroku od farby. Muzeum jest czynne od wtorku do soboty w godzinach 10:00–17:00 oraz w niedziele od 11:00 do 17:00, w poniedziałki pozostaje zamknięte, w każdy trzeci czwartek miesiąca od 17:00 do 20:00 wstęp jest bezpłatny, a zwykłe bilety kosztują 20 dolarów dla dorosłych, 10 dolarów dla studentów i są darmowe dla osób do 18. roku życia.

Dlaczego ten obiad nigdy nie odbył się w jedną niedzielę

Słoneczne popołudnie w Le Déjeuner des canotiers było iluzją budowaną przez długie miesiące. Począwszy od późnego lata 1880 roku, trzydziestodziewięcioletni Pierre-Auguste Renoir zalegał z czynszem, był znużony salonowymi portretami na zamówienie i woził wielkie płótno pociągiem dwadzieścia minut na zachód od Paryża do restauracji Maison Fournaise w Chatou. We wrześniowym liście z 1880 roku do swojego mecenasa Paula Bérarda Renoir pisał, że od dawna palił się do namalowania tam sceny z wioślarzami: „Nie młodnieję i nie chciałem odkładać tego małego święta, na które później nie będę już mógł sobie pozwolić”.

Przyjaciele przyjeżdżali do Chatou w różne dni aż do jesieni, gdy zmieniała się pogoda, a modelki spóźniały się na pociągi, zanim chłody wygnały Renoira na zimę z powrotem do paryskiej pracowni. Badania techniczne przeprowadzone przez główną konserwator The Phillips Collection, Elizabeth Steele, pokazują, jak wiele Renoir zmieniał na bieżąco. Zdjęcia rentgenowskie ujawniają inną kobietę zwróconą przodem w sukni z rękawami trzy czwarte, pierwotnie namalowaną na krześle na pierwszym planie po lewej; w liście do Bérarda Renoir poskarżył się na modelkę, która go irytowała, zeskrobał ją z płótna i posadził na jej miejscu Aline Charigot. Nawet czerwono-biała pasiasta markiza nad głowami została domalowana późno, już na gotowym niebie i nadrzecznych drzewach.

W 1912 roku, jeszcze za życia Renoira, niemiecki historyk sztuki Julius Meier-Graefe opublikował nazwiska trzynaściorga modeli, pozostawiając jeden wąsaty profil w głębi bez imienia i domykając liczbę gości na balkonie na czternastu. Ta lista z 1912 roku zamieniła taras w Chatou w jedno z nielicznych dziewiętnastowiecznych płócien, na których niemal każdy biesiadnik ma własny prawdziwy życiorys, obok portretów zbiorowych zebranych w artykule Słynne obrazy – każda postać rozpoznana.

Kto siedzi przy stole w Maison Fournaise

Śniadanie wioślarzy Renoira z czternastoma ponumerowanymi znacznikami wskazującymi każdego modela – od Alphonse’a Fournaise’a juniora i Aline Charigot po lewej po Gustave’a Caillebotte’a i Jeanne Samary po prawej.

Czytając obraz od balustrady nad rzeką po lewej stronie ku zacienionemu narożnikowi po prawej, każdy numer odpowiada jednemu z gości poniżej.

#PostaćKim była w rzeczywistościJak ją rozpoznać
1Alphonse Fournaise jr.Syn właściciela restauracji, odpowiedzialny za wypożyczalnię łodziSkrajnie po lewej, oparty o balustradę w białej wioślarskiej koszulce bez rękawów i słomkowym kapeluszu
2Aline CharigotDwudziestojednoletnia szwaczka z Essoyes; w 1890 roku poślubiła RenoiraNa pierwszym planie po lewej w kapeluszu z kwiatami, unosi małego pinczera małpiego do policzka
3Louise-Alphonsine FournaiseCórka właściciela lokalu, siostra Alphonse’aNa lewo od środka, oparta o drewnianą poręcz w żółtym kanotierze, z brodą wspartą na dłoni
4Baron Raoul BarbierByły oficer kawalerii, jeździec i dawny mer kolonialnego SajgonuW centrum, siedzi tyłem do widza w brązowej marynarce i okrągłym kapeluszu
5Jules LaforgueDwudziestoletni poeta symbolista, krytyk i sekretarz Charles’a EphrussiegoW głębi pośrodku, w miękkiej ciemnej czapce i brązowej marynarce
6Ellen AndréePopularna paryska aktorka teatralna i mim, urodzona jako Hélène AndréŚrodkowy plan w centrum, unosi do ust przezroczysty kieliszek do wina
7Charles EphrussiZamożny historyk sztuki, kolekcjoner i przyszły redaktor Gazette des Beaux-ArtsW głębi na prawo od środka, ubrany oficjalnie w czarny cylinder i ciemny surdut
8Niezidentyfikowany mężczyzna z profiluCzternasty gość, pominięty na liście Meiera-Graefego z 1912 roku, przypuszczalnie krytyk Georges RivièreWąsaty profil na wpół ukryty za prawym ramieniem Adriena Maggiola
9Angèle LegaultByła kwiaciarka, śpiewaczka z café-concert, aktorka i modelka malarzyNa prawo od środka przy stole, w błękicie z białym marszczonym kołnierzem, spogląda w górę w lewo
10Adrien MaggioloRojalistyczny dziennikarz i dyrektor pisma La France nouvelleStoi w jasnej pasiastej marynarce, pochylając się nad ramieniem Angèle
11Gustave CaillebotteZamożny malarz impresjonista, mecenas i żeglarz regatowyNa pierwszym planie po prawej, siedzi okrakiem na odwróconym krześle w białym podkoszulku i płaskim słomkowym kanotierze
12Eugène Pierre LestringuezUrzędnik w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i badacz okultyzmuW prawym górnym rogu, w ciemnym meloniku, śmieje się w stronę Jeanne Samary
13Paul LhoteBliski przyjaciel Renoira, dziennikarz, nowelista i podróżnikW prawym górnym rogu w przekrzywionym słomkowym kapeluszu i pasiastej koszuli, nachyla się blisko ku Samary
14Jeanne SamarySłynna dwudziestotrzyletnia aktorka komediowa z Comédie-FrançaiseSkrajnie w prawym górnym rogu w ciemnym czepku z piórami, przyciska dłonie w czarnych rękawiczkach do uszu

Szwaczki, wioślarze i kolekcjoner w jedwabnym cylindrze

Nowe linie kolejowe wychodzące z dworca Gare Saint-Lazare w każdą niedzielę mieszały nad brzegami rzeki paryskie warstwy społeczne, a Renoir zmieścił cały ten przekrój na jednym tarasie. Na dole po lewej, w granatowej sukni i kapeluszu przybranym kwiatami, Aline Charigot unosi do nosa malutkiego pinczera małpiego. Urodzona w szampańskiej wsi Essoyes, w 1874 roku dołączyła do matki na Montmartrze, a w 1879 roku poznała Renoira w pobliżu jego pracowni przy rue Saint-Georges. Dziewięć lat po lecie w Chatou, 14 kwietnia 1890 roku, wzięli ślub i wychowali trzech synów, w tym reżysera filmowego Jeana Renoira, pozostając razem aż do jej śmierci w 1915 roku.

Zbliżenie lewej strony balkonu: Alphonse Fournaise junior w białej wioślarskiej koszulce bez rękawów oparty o balustradę nad Aline Charigot, która unosi małego kosmatego pieska ku twarzy na rogu stołu.

Nad Aline opiera się Alphonse Fournaise junior, którego ojciec Alphonse senior, cieśla rzecznych łodzi, kupił tę restaurację obok mostu w Chatou w 1857 roku. Jego lśniąco biała koszulka wioślarska odpowiada identycznemu trykotowi Gustave’a Caillebotte’a w prawym dolnym rogu.

Zbliżenie drewnianej balustrady balkonu: Louise-Alphonsine Fournaise w żółtym słomkowym kapeluszu opierająca policzek na dłoni i słuchająca barona Raoula Barbiera, siedzącego tyłem w brązowej marynarce i okrągłym kapeluszu na tle zieleni nad Sekwaną.

Dalej w głąb wzdłuż poręczy siostra Alphonse’a, Louise-Alphonsine, wspiera policzek na dłoni, słuchając barona Raoula Barbiera – byłego oficera kawalerii i dawnego mera kolonialnego Sajgonu, który pomagał Renoirowi namawiać modelki na przyjazd z Paryża. Za jej plecami ukośna drewniana balustrada oddziela rzeczne powietrze od ludzkiego gwaru zupełnie jak marmurowe poręcze Paola Veronesego w Weselu w Kanie w Luwrze, wielkiej scenie uczty, którą Renoir otaczał czcią.

Za ramieniem Barbiera jeden z gości ubrany jest jak na bulwarowy salon, a nie do przystani łodzi. Wśród słomkowych kanotierów i obnażonych ramion Charles Ephrussi nosi czarny jedwabny cylinder i ciemny surdut. Urodzony w odeskiej rodzinie bankierów i handlarzy zbożem, gromadził japońskie rzeźby netsuke wsławione we wspomnieniach Edmunda de Waala Zając o bursztynowych oczach, redagował Gazette des Beaux-Arts i posłużył Marcelowi Proustowi za jeden z pierwowzorów Charles’a Swanna. Badania w podczerwieni wykonane przez Steele pokazują, że Renoir najpierw namalował Ephrussiego zwróconego ku widzowi w ujęciu trzy czwarte, a potem obrócił go profilem w stronę jego nieśmiałego dwudziestoletniego sekretarza, poety symbolisty Jules’a Laforgue’a.

Zbliżenie środkowego tła: Jules Laforgue w miękkiej ciemnej czapce rozmawiający z Charles’em Ephrussim w czarnym cylindrze, podczas gdy aktorka Ellen Andrée sączy wino z kieliszka poniżej, a po prawej wygląda wąsaty profil.

Bezpośrednio pod nimi aktorka sceniczna Ellen Andrée upija łyk z przezroczystego kieliszka. W filmie Jeana-Pierre’a Jeuneta Amelia z 2001 roku malarz samotnik kopiuje to płótno co roku przez dwadzieścia lat i przyznaje, że to jedyna postać, która wciąż mu się wymyka – obecna w samym środku przyjęcia, a zarazem pogrążona we własnych myślach.

Tuż na prawo od Ellen, wyglądając zza ramienia Adriena Maggiola, kryje się tajemniczy czternasty gość. Kuratorka The Phillips Collection Eliza Rathbone zwraca uwagę, jak bardzo jego cienki wąs i linia brwi przypominają profilowy portret krytyka Georges’a Rivière’a pędzla Renoira z 1877 roku.

Zapis Caillebotte’a i stali bywalcy Montmartre’u

Gustave Caillebotte kotwiczy prawy pierwszy plan, siedząc okrakiem na odwróconym krześle z wyplatanym siedziskiem w płaskim kanotierze. Był najwierniejszym sprzymierzeńcem Renoira: ojcem chrzestnym jego najstarszego syna Pierre’a, przyjacielem, który wyznaczył Renoira na wykonawcę swojego testamentu, oraz kolekcjonerem, którego zapis ponad sześćdziesięciu dzieł Moneta, Degasa, Maneta, Cézanne’a, Pissarra, Sisleya i Renoira zmusił Francję do powieszenia malarzy impresjonistycznych w publicznych muzeach.

Zbliżenie prawego pierwszego planu: Gustave Caillebotte siedzący okrakiem na odwróconym krześle w białym podkoszulku i płaskim słomkowym kanotierze, zwrócony w stronę Angèle Legault w niebieskiej sukni, podczas gdy dziennikarz Adrien Maggiolo pochyla się między nimi.

Za oparciem krzesła Caillebotte’a aktorka i modelka Angèle Legault przechyla głowę w stronę rojalistycznego dziennikarza Adriena Maggiola, dyrektora pisma La France nouvelle, którego starsze anglojęzyczne opracowania często mylnie nazywały Antoniem. Za Maggiolem, w prawym górnym rogu, urzędnik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Eugène Pierre Lestringuez i pisarz Paul Lhote nachylają się blisko ku gwieździe Comédie-Française, Jeanne Samary. Lhote pozował ponownie w 1883 roku jako partner w Tańcu na wsi Renoira, a obaj mężczyźni podpisali się później jako świadkowie na ślubie Renoira i Aline w 1890 roku. Samary w udawanym zniecierpliwieniu przyciska dłonie w czarnych rękawiczkach do uszu; zmarła na dur brzuszny w 1890 roku w wieku trzydziestu trzech lat.

Zbliżenie prawego górnego rogu: Eugène Pierre Lestringuez w ciemnym meloniku i Paul Lhote w słomkowym kapeluszu nachylający się blisko ku aktorce Jeanne Samary, która przyciska dłonie w czarnych rękawiczkach do uszu.

Pośrodku wszystkich czternastu spojrzeń leży sam zmięty biały obrus. Recenzując Siódmą Wystawę Impresjonistów 11 marca 1882 roku, krytyk Armand Silvestre chwalił u Renoira „prawdziwy rysunek” budowany z „zestawienia barw, a nie linii” – nigdzie niewidoczny wyraźniej niż w na wpół opróżnionych butelkach wina, kieliszkach do koniaku, winogronach i brzoskwiniach rzucających barwne refleksy na płótno obrusa.

Bliski detal białego obrusa zastawionego na wpół opróżnionymi butelkami wina, kryształowymi kieliszkami łapiącymi czerwone i złote refleksy, paterą z ciemnymi winogronami i brzoskwiniami oraz porozrzucanymi skórkami chleba.

Cztery lata przed latem w Chatou Renoir namalował kilkoro z tych samych stałych bywalców Montmartre’u na obrazie Bal w Moulin de la Galette – jednym z darów Caillebotte’a dla Francji, wiszącym dziś na najwyższym piętrze Musée d’Orsay. Nasz przewodnik po Musée d’Orsay opisuje tę salę na poddaszu, gdzie Lestringuez, Lhote, Georges Rivière oraz młodsza siostra Jeanne Samary, Estelle, pojawiają się młodsi o cztery lata. Podczas gdy taniec z 1876 roku roztapia kontury w cieniu akacji, Chatou spina całe towarzystwo w zwarte piramidy – o wiele cieplejsze niż samotny paryski kontuar, który rok później namalował Édouard Manet w Barze w Folies-Bergère.

Bal w Moulin de la Galette Pierre’a-Auguste’a Renoira: tańczące pary i rozmawiający przyjaciele przy drewnianych stolikach w cętkowanym świetle słonecznym przesączającym się przez korony akacji na Montmartrze.

Na wyspie Île des Impressionnistes w Chatou odrestaurowana Maison Fournaise wciąż serwuje posiłki tuż nad wodą. Sam Renoir ledwie został na miejscu, by poczekać, aż farba wyschnie. Osiemnaście dni po dostarczeniu płótna Durand-Ruelowi 14 lutego 1881 roku, już 4 marca zszedł ze statku w Algierze, by malować północnoafrykańskie światło.