
Το 1558, ο χαράκτης της Αμβέρσας Φρανς Χόχενμπερχ φιλοτέχνησε ένα δημοφιλές δίφυλλο χαρακτικό με καμιά σαρανταριά καθημερινές παροιμίες, τις οποίες αναπαριστούσαν Φλαμανδοί χωρικοί. Δίπλα σε κάθε μορφή χάραξε την ακριβή ολλανδική φράση ώστε κανείς να μη χάσει το νόημα. Έναν χρόνο αργότερα, ο Πίτερ Μπρίγκελ ο Πρεσβύτερος πήρε ένα πάνελ δρυός με πλάτος πάνω από πέντε πόδια, το υπέγραψε BRVEGEL 1559 στην κάτω δεξιά γωνία, στρίμωξε πολύ περισσότερους από εκατό ιδιωματισμούς σε μια ηλιόλουστη παραθαλάσσια κωμόπολη και παρέλειψε κάθε γραπτή επιγραφή.
Γιατί η Αμβέρσα κρεμούσε παροιμίες στην τραπεζαρία
Η Αμβέρσα του δέκατου έκτου αιώνα αγαπούσε τις παροιμίες όπως οι ουμανιστές αγαπούσαν τα αρχαία ελληνικά επιγράμματα, από τότε που ο Ντεζιντέριους Έρασμος άρχισε να εκδίδει τα κλασικά του Adagia το 1500 και πυροδότησε μια μανία που μετέτρεψε τους καθημερινούς ιδιωματισμούς σε φιλοσοφία της τραπεζαρίας. Όσο ζούσε ο Μπρίγκελ, κανείς δεν αποκαλούσε αυτό το πάνελ Ολλανδικές Παροιμίες. Τα αρχεία περιουσιακών απογραφών της Αμβέρσας του δέκατου έβδομου αιώνα κατέγραφαν τέτοιους πίνακες ως De Blauwe Huyck, Ο Γαλάζιος Μανδύας, ή στα γαλλικά ως Le Monde renversé, Ο Ανάποδος Κόσμος.
Σήμερα το δρύινο πάνελ εκτίθεται στην Αίθουσα 7 (Kabinett 7) της Gemäldegalerie στο Kulturforum του Βερολίνου, στην πλατεία Matthäikirchplatz, δέκα λεπτά με τα πόδια δυτικά από την Potsdamer Platz, κοντά στην Παναγία στην Εκκλησία του Γιαν βαν Άικ και στο Τρίπτυχο Μονφόρτε του Χούγκο φαν ντερ Χους. Οι πόρτες ανοίγουν από Τρίτη έως Κυριακή, 10:00 π.μ. έως 6:00 μ.μ., και κλείνουν κάθε Δευτέρα· το κανονικό εισιτήριο κοστίζει 14 ευρώ, ή 7 ευρώ το μειωμένο, με δωρεάν είσοδο για επισκέπτες κάτω των 18 ετών στο smb.museum. Σε σύγκριση με την πολυσύχναστη αίθουσα του Μπρίγκελ στη Βιέννη, οι πλαϊνές αίθουσες του Βερολίνου παραμένουν αρκετά ήσυχες ώστε να σκύψετε από κοντά και να εντοπίσετε δύο μικροσκοπικά τραπουλόχαρτα πάνω στην ξύλινη επικλινή στέγη στα αριστερά.
Ο επιμελητής της Gemäldegalerie Ράιναλντ Γκρόσχανς κατέγραψε περισσότερες από εκατό ξεχωριστές ολλανδικές και φλαμανδικές εκφράσεις σε αυτά τα 117,2 επί 163,8 εκατοστά, περίπου 115 έως 120 σύμφωνα με τις σύγχρονες επιστημονικές καταμετρήσεις. Επειδή ο Μπρίγκελ αφαίρεσε τις ολλανδικές λεζάντες του Χόχενμπερχ, οι σημερινοί επισκέπτες χάνουν το προφορικό παιχνίδι που έπαιζαν οι οικοδεσπότες της Αμβέρσας στο δείπνο, και εκεί ακριβώς βοηθά το να στρέψετε το Chiaro προς το δρύινο πάνελ: μπορείτε να ακούσετε τις βασικές σκηνές και να ρωτήσετε μεγαλόφωνα για οποιονδήποτε μικροσκοπικό χωρικό χωρίς αριθμό.
Είκοσι παροιμίες για να προσανατολιστείτε στο χωριό

Μόλις είκοσι σκηνές σταθεροποιήσουν τον χάρτη στη θέση του, το υπόλοιπο χωριό παύει να στροβιλίζεται μπροστά στα μάτια σας· δεκαπέντε ακόμη καμβάδες, πάνελ και νωπογραφίες παρουσιάζονται μορφή προς μορφή στον οδηγό Διάσημοι πίνακες, κάθε μορφή με το όνομά της.
| # | Παροιμία στον πίνακα | Πού θα τη βρείτε | Τι σημαίνει |
|---|---|---|---|
| 1 | Ο κόσμος γυρισμένος ανάποδα | Γαλάζια σφαίρα με σταυρό κάτω από το αριστερό παράθυρο του πανδοχείου | Τα πάντα στην ανθρώπινη ζωή είναι ανάποδα από όπως θα έπρεπε να είναι |
| 2 | Φοράει τον γαλάζιο μανδύα στον άντρα της | Κέντρο, σε πρώτο πλάνο, γυναίκα στα κόκκινα | Εξαπατά και κερατώνει τον μεγαλύτερό της σύζυγο |
| 3 | Χτυπάει το κεφάλι του σε τούβλινο τοίχο | Κάτω αριστερά, άνδρας με θώρακα, επίδεσμο στο πόδι και μαχαίρι | Επιχειρεί με ωμή βία να πετύχει το ακατόρθωτο |
| 4 | Οπλισμένος ως τα δόντια, κρεμάει κουδούνι στη γάτα | Πάνω στον τούβλινο τοίχο, άνδρας με πανοπλία | Εξοπλίζεται αγριεμένος για να επιχειρήσει ένα παράτολμο, ανόητο σχέδιο |
| 5 | Θα μπορούσε να δέσει και τον διάβολο σε μαξιλάρι | Κάτω αριστερή γωνία, γυναίκα που παλεύει με έναν δαίμονα | Αμετακίνητο πείσμα που τρομάζει ακόμα και την ίδια την Κόλαση |
| 6 | Αυτός που δαγκώνει κολόνες | Αριστερή άκρη πάνω από τον δαίμονα, άνδρας στα μπλε που δαγκώνει πέτρα | Θρησκόληπτος, ψευτοευσεβής υποκριτής |
| 7 | Κρατάει φωτιά στο ένα χέρι και νερό στο άλλο | Αριστερά σε πρώτο πλάνο, γυναίκα με λαβίδα και κουβά | Διπρόσωπος· άλλα λέει και τα αντίθετα μηχανεύεται |
| 8 | Ο ένας κουρεύει το πρόβατο, ο άλλος κουρεύει το γουρούνι | Κάτω, αριστερά από το κέντρο, δύο καθιστοί άνδρες με ψαλίδια | Ο ένας παίρνει όλο το κέρδος ενώ στον άλλον μένουν μόνο οι φωνές |
| 9 | Μπαζώνει το πηγάδι αφού πνίγηκε το μοσχάρι | Κάτω στο κέντρο, χωρικός με φτυάρι πάνω από έναν λάκκο | Παίρνει προφυλάξεις μόνο αφού έχει ήδη χτυπήσει η συμφορά |
| 10 | Ρίχνει τριαντάφυλλα στα γουρούνια | Δεξιά από το κέντρο, άνδρας με μπλε σκούφο που σκορπά λουλούδια | Χαραμίζει εκλεκτά πράγματα σε ανθρώπους που δεν μπορούν να τα εκτιμήσουν |
| 11 | Πρέπει να σκύψεις για να περάσεις μέσα από τον κόσμο | Κάτω, δεξιά από το κέντρο, άνδρας διπλωμένος στα δύο μέσα σε γυάλινη σφαίρα | Η επιτυχία στα εγκόσμια απαιτεί ταπεινωτικούς συμβιβασμούς |
| 12 | Στριφογυρίζει τον κόσμο στον αντίχειρά του | Δεξιά σε πρώτο πλάνο, κομψευόμενος με ροζ και λευκό μανδύα | Έχει κάθε πλεονέκτημα ώστε όλος ο κόσμος να χορεύει στον σκοπό του |
| 13 | Βάζει ξύλο στη ρόδα κάποιου | Τροχός άμαξας δίπλα στις κόκκινες κάλτσες του κομψευόμενου | Σαμποτάρει σκόπιμα το σχέδιο κάποιου άλλου |
| 14 | Κλαίει πάνω από τον χυμένο χυλό | Κάτω δεξιά, άνδρας που μαζεύει λευκό χυλό από το χώμα | Μόλις γίνει η ζημιά, δεν μπορείς ποτέ να τα μαζέψεις όλα πίσω |
| 15 | Δεν φτάνει από το ένα καρβέλι στο άλλο | Κεκλιμένο τραπέζι κάτω δεξιά, άνδρας που τεντώνεται ανάμεσα σε δύο ψωμιά | Ζει από μισθό σε μισθό, αδυνατώντας να τα βγάλει πέρα |
| 16 | Στέγη στρωμένη με τάρτες | Πάνω αριστερά, αετωματική στέγη καλυμμένη με στρογγυλά γλυκίσματα | Ζωή σε παράλογη αφθονία, όπως στη μυθική Χώρα της Καλοπέρασης |
| 17 | Απλώνει τον μανδύα του κατά πού φυσάει ο άνεμος | Ψηλά στη στέγη του πέτρινου πυργίσκου, άνδρας με μαύρη κάπα | Αλλάζει απόψεις ανάλογα με το προς τα πού φυσάει η εξουσία |
| 18 | Δύο ανόητοι αφοδεύουν από την ίδια τρύπα | Ξύλινο αποχωρητήριο που προεξέχει από τον τοίχο του πυργίσκου | Αχώριστοι κολλητοί που συμφωνούν στα πάντα |
| 19 | Τα μεγάλα ψάρια τρώνε τα μικρά | Ποτάμι δεξιά από το κέντρο, πελώριο ασημένιο ψάρι που αναδύεται στο νερό | Οι ισχυροί καταβροχθίζουν τους αδύναμους |
| 20 | Αν τυφλός οδηγεί τυφλό, πέφτουν κι οι δυο στο χαντάκι | Μικροσκοπικές σιλουέτες τέρμα πάνω δεξιά στον ορίζοντα | Αμαθείς ηγέτες που οδηγούν εξίσου αμαθείς οπαδούς στην καταστροφή |
Πώς ο Μπρίγκελ μετέτρεψε τα χαρακτικά με λεζάντες σε σιωπηλό παιχνίδι
Κάτω από το κλειστό αριστερό παράθυρο του ερειπωμένου πανδοχείου κρέμεται μια αυτοκρατορική σφαίρα με σταυρό στην κορυφή, γυρισμένη ανάποδα ώστε ο σταυρός της να δείχνει προς το χώμα. Τα πάντα από κάτω υπακούουν σε αυτή την αναποδογυρισμένη επιγραφή, ξεκινώντας από την πιο φωτεινή κηλίδα πορφυρού και γαλάζιου στο κέντρο του πρώτου πλάνου. Μια νεαρή γυναίκα με κόκκινο φόρεμα ρίχνει έναν γαλάζιο μανδύα με κουκούλα πάνω στον καμπουριασμένο σύζυγό της. Στα ολλανδικά του δέκατου έκτου αιώνα, το να φοράς τον γαλάζιο μανδύα σε κάποιον σήμαινε ότι τον κερατώνεις: το γαλάζιο συμβόλιζε την εξαπάτηση και το κόκκινο την αμαρτία και τη ματαιοδοξία.

Δείτε πώς χειριζόταν το ίδιο αστείο η φλαμανδική παράδοση των μονόφυλλων χαρακτικών. Στο χαρακτικό φύλλο παρακάτω, μια μεταγενέστερη έκδοση της Αμβέρσας που τύπωσε ο Τέοντοορ Χάλλε πάνω στο πρότυπο του δέκατου έκτου αιώνα, η γυναίκα και ο σύζυγος στέκονται άκαμπτοι σε μια επίπεδη λωρίδα γης με τη φράση «Dese hangt haren man de blaeu huycke om» χαραγμένη κάτω από τα παπούτσια τους.

Ο Μπρίγκελ έδωσε σε εκείνες τις επίπεδες χάρτινες φιγούρες αληθινό βάρος, θαλασσινό αέρα που χάνεται στο βάθος και ανέκφραστα πρόσωπα. Κανείς δεν κλείνει το μάτι στον θεατή. Η μωρία είναι απλώς το καθημερινό μεροκάματο του χωριού, και ο Μπρίγκελ εμπιστεύτηκε συλλέκτες της Αμβέρσας όπως ο Νικλάες Γιόνχελινκ, στον οποίο ανήκαν τα πάνελ του Μπρίγκελ με το χειμωνιάτικο τοπίο και τη Βαβέλ, να αναγνωρίζουν κάθε ιδιωματισμό πίνοντας κρασί χωρίς λεζάντα.
Τι εντόπισαν οι υπέρυθρες σαρώσεις κάτω από το λάδι
Ακόμα και ο Μπρίγκελ συνέχισε να αυτοσχεδιάζει αφού είχε τελειώσει το σχέδιό του. Μια μελέτη υπέρυθρης ανακλαστογραφίας του 1997 πάνω στο πάνελ του Βερολίνου, που δημοσίευσε η ιστορικός τέχνης Ρεμπέκα Ντούκβιτς, αποκάλυψε ένα προσεκτικό προπαρασκευαστικό προσχέδιο κατά μήκος των δρύινων σανίδων δίπλα σε αλλαγές της τελευταίας στιγμής ζωγραφισμένες απευθείας με λάδι. Ψηλά μέσα στον πράσινο στεγασμένο κύφωνα στην κορυφή μιας πέτρινης κολόνας ανάμεσα στο πανδοχείο και τη γέφυρα του πυργίσκου, όπου ένας βιολιστής παίζει πάνω στον κύφωνα περιγελώντας την ντροπή, ο Μπρίγκελ σχεδίασε τα πόδια του άνδρα τεντωμένα και έπειτα τα δίπλωσε από κάτω του με το χρώμα. Ζωγράφισε έναν πράσινο φράχτη από θάμνους πάνω από έναν προ-σχεδιασμένο τούβλινο τοίχο. Και δίπλα στην πόρτα του πέτρινου πύργου στα δεξιά, πρόσθεσε έναν χωρικό να φιλά με ευλάβεια το σιδερένιο ρόπτρο της πόρτας, μια παλιά ολλανδική εικόνα δουλοπρέπειας, κατευθείαν με το πινέλο χωρίς καθόλου προσχέδιο.
Το κουδούνι στη γάτα, το δάγκωμα της κολόνας και τα μεγάλα ψάρια στο ποτάμι
Η κάτω αριστερή γωνία στριμώχνει οκτώ από τις πιο γνωστές παροιμίες του πάνελ, ανάμεσά τους τρεις ιδιωματισμούς που οι αγγλόφωνοι χρησιμοποιούν ακόμη καθημερινά, σε περίπου τέσσερα τετραγωνικά πόδια βελανιδιάς.

Ένας θερμόαιμος με λευκό πουκάμισο, ατσάλινο θώρακα και επίδεσμο στην κνήμη κοπανά το κεφάλι του πάνω στα κόκκινα τούβλα κρατώντας ένα στιλέτο στο χέρι. Το ένα πόδι φοράει παπούτσι και το άλλο είναι γυμνό, κλείνοντας μια δεύτερη παροιμία για τη χαμένη ισορροπία μέσα στο ίδιο σώμα. Από πάνω του στην τοιχοποιία, ένας ιππότης με ολόσωμη πανοπλία σφίγγει ένα μαχαίρι ανάμεσα στα δόντια του και σκύβει να δέσει ένα μπρούντζινο κουδούνι σε μια γάτα. Στην αριστερή άκρη, ένας ξεσκούφωτος άνδρας στα μπλε μπήγει τα δόντια του σε μια πέτρινη εκκλησιαστική κολόνα: een pilaarbijter, ακόμη και σήμερα ολλανδική λέξη για τον θρησκόληπτο υποκριτή που συχνάζει στην εκκλησία. Ακόμα και η Κόλαση χάνει εδώ κάτω· στη γωνία από κάτω του, μια ατρόμητη νοικοκυρά δένει έναν ουρλιάζοντα γκρίζο διάβολο τυλιγμένο σε λευκό πανί πάνω σε ένα μαξιλάρι με σκούρα κόκκινη πλάτη.

Κοιτάξτε προς τα δεξιά από τη στέγη του πανδοχείου, στρωμένη με σχεδόν δύο δωδεκάδες στρογγυλές τάρτες, ως τον πέτρινο πυργίσκο πάνω από το ποτάμι. Στα μισά εκείνου του πυργίσκου, δύο γυμνά οπίσθια ξεπροβάλλουν από τον ίδιο ξύλινο αγωγό αποχωρητηρίου, αναπαριστώντας το «χέζουν από την ίδια τρύπα», έκφραση των ολλανδικών του δέκατου έκτου αιώνα για δύο κολλητούς που συμφωνούν στα πάντα. Μέσα στο ρεύμα από κάτω τους, ένα πελώριο ασημένιο ψάρι σκίζει την επιφάνεια καταπίνοντας με το κεφάλι ένα μικρότερο ψάρι. Ο Μπρίγκελ είχε σχεδιάσει αυτή την αρχαία λατινική παροιμία το 1556 για ένα χαρακτικό που εξέδωσε ο Ιερώνυμος Κοκ το 1557 με το όνομα του Ιερώνυμου Μπος, του οποίου ο Κήπος των Επίγειων Απολαύσεων στο Πράδο της Μαδρίτης είναι ο ξεκάθαρος πρόγονος αυτού του χωριού.
Τρεις σφαίρες στο κάτω μέρος και τρεις τυφλοί στον ορίζοντα
![]()
Τρεις ακόμη υδρόγειες σφαίρες απαντούν στην αναποδογυρισμένη επιγραφή του πανδοχείου στην κάτω δεξιά γωνία. Ένας ξυπόλυτος χωρικός διπλώνεται στα δύο για να συρθεί μέσα από μια σκοτεινή σφαίρα επειδή «πρέπει να σκύψεις αν θέλεις να περάσεις μέσα από τον κόσμο». Δίπλα του, ένας κομψευόμενος με πορφυρές κάλτσες στριφογυρίζει μια μικρότερη υδρόγειο στον ανασηκωμένο αντίχειρά του, την ώρα που ένα ξύλο φρακάρει τον τροχό της άμαξας δίπλα στον αστράγαλό του. Στα δεξιά, ένας χωρικός μαζεύει από το χώμα χυμένο χυλό κι ένας άλλος τεντώνεται με κόπο ανάμεσα σε δύο καρβέλια πάνω σε ένα κεκλιμένο τραπέζι· ακριβώς πίσω από τον κομψευόμενο, κάτω από ένα αχυροσκεπές υπόστεγο, ένας μοναχός δένει μια ψεύτικη λινή γενειάδα στον Χριστό ενώ ο Κύριος κρατά μια τρίτη σφαίρα στο γόνατό του.

Τώρα σηκώστε το βλέμμα ως τον θαλασσινό γκρεμό πάνω δεξιά. Λίγο αριστερότερα από μια παραθαλάσσια αγχόνη όπου ένας προκλητικός εγκληματίας κάθεται οκλαδόν με κατεβασμένο παντελόνι, αναπαριστώντας το «χέζει πάνω στην κρεμάλα», τρεις μικροσκοπικές μορφές με ύψος μετά βίας όσο ένα νύχι σέρνουν τα βήματά τους η μία πίσω από την άλλη δίπλα στο βέλος ενός καμπαναριού. Είναι η ευαγγελική παραβολή του τυφλού που οδηγεί τυφλό. Εννέα χρόνια αργότερα, το 1568, έναν χρόνο προτού πεθάνει, ο Μπρίγκελ τράβηξε αυτές τις τρεις κουκκίδες από τον ορίζοντα και τις μετέτρεψε στην Παραβολή των Τυφλών στο Καποντιμόντε της Νάπολης, έναν λινό καμβά πέντε ποδιών με έξι τυφλούς που παραπατούν, προβαρισμένο για πρώτη φορά εδώ σε λίγο παραπάνω από ένα εκατοστό μπογιάς.