
1558 yılında Antwerpenli baskı ustası Frans Hogenberg, Flaman köylülerinin kırk küsur gündelik atasözünü canlandırdığı iki plakalık popüler bir geniş yaprak gravür bastı. Kimse mesajı kaçırmasın diye her figürün yanına Felemenkçe deyimin tam metnini harf harf işledi. Bir yıl sonra Yaşlı Pieter Bruegel, bir buçuk metreyi aşkın genişlikte bir meşe pano aldı, sağ alt köşesine BRVEGEL 1559 imzasını attı, güneşle yıkanan tek bir kıyı kasabasına yüzün çok üzerinde deyimi sıkıştırdı ve yazılı etiketlerin tamamını dışarıda bıraktı.
Antwerpen yemek odalarına neden atasözleri astı
Desiderius Erasmus’un 1500’de klasik Adagia derlemesini yayımlamaya başlayıp gündelik deyimleri yemek masası felsefesine dönüştüren bir tutku başlatmasından beri, on altıncı yüzyıl Antwerpen’i atasözlerini tıpkı hümanistlerin Yunan epigramlarını sevdiği gibi seviyordu. Bruegel hayattayken kimse bu panoya Hollanda Atasözleri demedi. On yedinci yüzyıl Antwerpen tereke kayıtları bu tür resimleri De Blauwe Huyck (Mavi Pelerin) ya da Fransızca adıyla Le Monde renversé (Tersine Dönmüş Dünya) olarak listeliyordu.
Bugün bu meşe pano, Potsdamer Platz’ın batısında yürüyerek on dakika mesafedeki Berlin Kulturforum’da (Matthäikirchplatz) yer alan Gemäldegalerie’nin 7 numaralı kabininde, Jan van Eyck’ın Kilisedeki Meryem tablosu ile Hugo van der Goes’un Monforte Sunak Panosu’nun yakınında asılıdır. Kapılar salıdan pazara 10.00 ile 18.00 saatleri arasında açıktır ve her pazartesi kapalıdır; smb.museum üzerinden tam bilet 14 avro, indirimli bilet 7 avrodur ve 18 yaş altına giriş ücretsizdir. Viyana’daki kalabalık Bruegel salonuna kıyasla Berlin’in yan kabinleri, tabloya iyice eğilip soldaki ahşap sundurma çatının üzerindeki iki minik iskambil kâğıdını seçebileceğiniz kadar sakin kalır.
Gemäldegalerie küratörü Rainald Grosshans, 117,2’ye 163,8 santimetrelik bu yüzeyde yüzden fazla ayrı Felemenkçe ve Flamanca deyim kataloglamıştır; modern akademik sayımlarda bu rakam yaklaşık 115 ila 120 arasındadır. Bruegel, Hogenberg’in Felemenkçe altyazılarını söküp attığı için bugünün ziyaretçileri Antwerpenli ev sahiplerinin akşam yemeğinde oynadığı sözlü oyunu kaçırır; meşe panoya Chiaro’yu tutmak tam da bu noktada işe yarar: ana sahneleri dinleyebilir ve numarasız herhangi bir minik köylüyü sesli olarak sorabilirsiniz.
Köyde yön bulmak için yirmi atasözü

Yirmi sahne haritayı yerine oturttuğunda köyün geri kalanı gözünüzün önünde birbirine karışmaktan çıkar; on beş başka tuval, pano ve freskin figür figür rehberini ise Ünlü Tablolar, Tüm Figürler Tek Tek yazısında bulabilirsiniz.
| # | Panodaki atasözü | Nerede bulunur | Anlamı |
|---|---|---|---|
| 1 | Tersine dönmüş dünya | Sol han penceresinin altındaki haçlı mavi küre | İnsan yaşamındaki her şey olması gerekenin tam tersinedir |
| 2 | Kocasına mavi pelerin giydiriyor | Ön planın ortası, kırmızılı kadın | Kendisinden yaşlı kocasını aldatıyor ve boynuzluyor |
| 3 | Kafasını tuğla duvara vurmak | Sol alt, bacağı sargılı ve bıçaklı, göğüs zırhlı adam | İmkânsız olanı kaba kuvvetle başarmaya çalışmak |
| 4 | Tepeden tırnağa silahlanıp kediye çıngırak takmak | Tuğla duvarın tepesi, zırhlı adam | Pervasız ve akılsızca bir plana girişmek için hırsla kuşanmak |
| 5 | Şeytanı bile yastığa bağlayabilir | Sol alt köşe, bir iblisle boğuşan kadın | Cehennemin kendisini bile sindiren dik başlı bir inatçılık |
| 6 | Sütun ısıran | İblisin üstünde en sol kenar, taşı ısıran mavili adam | Gösterişçi, sahte sofu bir din ikiyüzlüsü |
| 7 | Bir elinde ateş, öbür elinde su taşımak | Sol ön plan, maşa ve kova taşıyan kadın | İkiyüzlü olmak; bir şey söyleyip tam tersini tezgâhlamak |
| 8 | Biri koyunu kırkar, öbürü domuzu | Sol alt-orta, makaslı oturan iki adam | Biri bütün kazancı alırken diğerine yalnızca kuru gürültü kalır |
| 9 | Buzağı boğulduktan sonra kuyuyu doldurmak | Alt orta, çukurun başında kürekli köylü | Önlemi ancak felaket başa geldikten sonra almak |
| 10 | Domuzların önüne gül saçmak | Orta-sağ, çiçek saçan mavi başlıklı adam | Değerli şeyleri kıymetini bilemeyecek insanlara harcamak |
| 11 | Dünyadan geçmek için eğilmek gerekir | Sağ alt-orta, cam kürenin içinde iki büklüm olmuş adam | Dünyevi işlerde başarılı olmak aşağılayıcı ödünler vermeyi gerektirir |
| 12 | Dünyayı başparmağının ucunda döndürmek | Sağ ön plan, pembe-beyaz pelerinli şık züppe | Bütün dünyayı kendi havasına göre oynatacak her türlü üstünlüğe sahip olmak |
| 13 | Birinin tekerine çomak sokmak | Züppenin kırmızı çorabının yanındaki araba tekerleği | Başkasının planını kasten baltalamak |
| 14 | Dökülen lapaya ağlamak | Sağ alt, topraktan beyaz lapayı kazıyan adam | Zarar bir kez verildikten sonra hepsini geri toplamak imkânsızdır |
| 15 | Bir somundan öbürüne yetişememek | Sağ alttaki eğimli masa, iki ekmek arasında gerinen adam | Ucu ucuna geçinmek, iki yakayı bir araya getirememek |
| 16 | Turtalarla döşenmiş çatı | Sol üstte yuvarlak hamur işleriyle kaplı kalkan çatı | Efsanevi Bolluk Ülkesi Kokaigne gibi absürt bir bereket içinde yaşamak |
| 17 | Pelerinini rüzgâra göre asmak | Taş kule çatısının tepesi, siyah pelerinli adam | Güç hangi yönden eserse fikirlerini o yöne çevirmek |
| 18 | Aynı delikten pisleyen iki budala | Kule duvarından dışarı uzanan ahşap hela | Her konuda hemfikir olan ayrılmaz kafadarlar |
| 19 | Büyük balık küçük balığı yutar | Sağ-ortadaki nehir, su yüzüne çıkan dev gümüş balık | Güçlüler zayıfları yutar |
| 20 | Kör köre kılavuzluk ederse ikisi de çukura düşer | Sağ üst ufuktaki minicik silüetler | Cahil önderlerin kendileri kadar cahil takipçilerini yıkıma sürüklemesi |
Bruegel yazılı halk baskılarını sessiz bir oyuna nasıl dönüştürdü
Yıkık hanın kepenkli sol penceresinin altında, tepesinde haç bulunan bir imparatorluk küresi baş aşağı asılıdır; öyle ki haçı toprağı gösterir. Aşağıdaki her şey, ön planın ortasındaki en parlak kızıl ve mavi lekeden başlayarak bu tersyüz tabelaya uyar. Kırmızı elbiseli genç bir kadın, kamburlaşmış kocasının omuzlarına kukuletalı mavi bir pelerin örter. On altıncı yüzyıl Felemenkçesinde birine mavi pelerin giydirmek onu aldatıp boynuzlamak demekti: mavi hileyi, kırmızı ise günah ve kibri simgeliyordu.

Flaman geniş yaprak baskı geleneğinin aynı şakayı nasıl ele aldığına bakın. Aşağıdaki gravür baskıda — on altıncı yüzyıl baskı formatını izleyen Theodoor Galle’nin yayımladığı daha geç tarihli bir Antwerpen edisyonunda — karı koca düz bir zemin şeridi üzerinde kaskatı dikilir ve pabuçlarının hemen altına «Dese hangt haren man de blaeu huycke om» cümlesi kazınmıştır.

Bruegel, kâğıt üzerindeki o yassı figürlere gerçek bir ağırlık, ufka doğru derinleşen deniz havası ve ifadesiz yüzler kazandırdı. Kimse izleyiciye göz kırpmaz. Budalalık köyün olağan günlük mesaisidir ve Bruegel, Bruegel’in kış manzarası ve Babil panolarına da sahip olan Niclaes Jongelinck gibi Antwerpenli koleksiyonerlerin şarap eşliğinde her deyimi altyazısız tanıyacağına güveniyordu.
Kızılötesi taramalar yağlıboyanın altında ne yakaladı
Bruegel bile çizimini bitirdikten sonra doğaçlama yapmayı sürdürdü. Sanat tarihçisi Rebecca Duckwitz tarafından yayımlanan ve Berlin panosu üzerinde 1997’de gerçekleştirilen bir kızılötesi reflektografi incelemesi, meşe tahtalar boyunca uzanan titiz bir hazırlık alt çiziminin yanı sıra doğrudan yağlıboyayla yapılmış son dakika değişikliklerini ortaya çıkardı. Han ile kule köprüsü arasındaki taş sütunun tepesinde yükselen yeşil çatılı teşhir direğinin içinde — utançla alay edercesine teşhir direğinde keman çalan kemancının sahnesinde — Bruegel adamın bacaklarını ileri uzanmış halde çizmiş, ardından boyama aşamasında altına toplamıştı. Alt çizimde tuğla duvar olan yerin üzerine yeşil bir çit boyadı. Sağdaki taş kule kapısının yanına ise, eski Felemenkçede dalkavukluk imgesi olan demir kapı halkasını huşu içinde öpen bir köylüyü hiçbir alt çizim olmaksızın doğrudan fırçayla ekledi.
Kediye çıngırak takmak, sütunu ısırmak ve nehirdeki büyük balık
Sol alt köşe, İngilizce konuşanların bugün hâlâ her gün kullandığı üç deyim de dahil olmak üzere panonun en bilinen sekiz atasözünü yaklaşık dört ayak karelik (0,4 metrekarelik) bir meşe alanına sığdırır.

Beyaz gömlekli, çelik göğüs zırhlı ve kaval kemiği sargılı öfkeli bir adam, elinde hançerle kafasını kırmızı tuğla duvara toslar. Bir ayağında pabuç vardır, diğeri ise çıplaktır; böylece yitirilen dengeyi anlatan ikinci bir atasözü tek bir bedende birleşir. Onun üstünde, duvar örgüsünün tepesinde plaka zırhlı bir şövalye dişlerinin arasına bir bıçak sıkıştırmış, bir kedinin boynuna pirinç çıngırak bağlamak üzere aşağı eğilmiştir. En sol kenarda mavi giysili, başı açık bir adam dişlerini kilisenin taş sütununa geçirir: een pilaarbijter, Felemenkçede bugün bile kiliseden çıkmayan sahte dindar ikiyüzlüler için kullanılan bir sözcüktür. Burada Cehennem bile yenik düşer; adamın altındaki köşede yırtıcı bir ev kadını, beyaz bir beze sarılı uluyan gri bir şeytanı koyu kırmızı sırtlı bir yastığa dümdüz bağlar.

Neredeyse iki düzine yuvarlak turtayla kaplı han çatısından sağa, nehrin üzerindeki taş kuleye doğru göz gezdirin. Kulenin yarı yüksekliğinde, tek bir ahşap hela oluğundan dışarı uzanan iki çıplak kaba et, her konuda ağız birliği eden iki kafadarı anlatan on altıncı yüzyıl Felemenkçe deyimi «aynı delikten pisliyorlar»ı canlandırır. Aşağıdaki akıntının ortasında dev bir gümüş balık su yüzüne çıkarak daha küçük bir balığı kafasından yutar. Bruegel bu kadim Latince atasözünü 1556’da çizmiş, Hieronymus Cock da 1557’de bu gravürü — Madrid’deki Prado Müzesi’nde yer alan Dünyevi Zevkler Bahçesi bu köyün açık atası sayılan — Hieronymus Bosch’un adıyla yayımlamıştı.
Alttaki üç küre ve ufuktaki üç kör adam
![]()
Sağ alt köşede üç küre daha baş aşağı asılı han tabelasına karşılık verir. Yalınayak bir köylü karanlık bir kürenin içinden sürünerek geçmek için iki büklüm olur; çünkü «dünyadan geçmek istiyorsan eğilmek zorundasın»dır. Yanında, kızıl çoraplı şık bir züppe, ayak bileğinin dibindeki araba tekerleğine bir sopa sokulurken bile daha küçük bir küreyi yukarı kalkık başparmağının ucunda döndürür. Sağ tarafta bir köylü dökülen lapayı yerden kazırken bir diğeri eğimli bir masada iki somun ekmeğin arasında uzanıp gerinir; şık züppenin tam arkasındaki saz çatılı sundurmanın altında ise bir keşiş, dizinde üçüncü bir küre tutan İsa’ya ketenden takma bir sakal bağlar.

Şimdi bakışlarınızı sağ üstteki deniz yamacına kadar kaldırın. Pantolonunu indirmiş küstah bir suçlunun çömelerek «darağacına pisliyor» deyimini canlandırdığı kıyıdaki darağacının hemen solunda, bir tırnak boyunu zor bulan üç minicik figür bir kilise kulesinin yanında tek sıra halinde ayaklarını sürüyerek ilerler. Bu, İncil’deki körün köre kılavuzluk etmesi meselidir. Dokuz yıl sonra, ölümünden bir yıl önce 1568’de Bruegel ufuktaki o üç beneği çekip çıkardı ve onları Napoli’deki Capodimonte’de bulunan Körlerin Kıssası’na dönüştürdü: sendeleyen altı kör adamın yer aldığı bir buçuk metrelik o keten tuvalin ilk provası, burada bir santimetreyi biraz aşan boya içinde yapılmıştı.