İçeriğe geç

Bruegel'in Hollanda Atasözleri: Numaralandırılmış ve Açıklanmış 20 Temel Atasözü

Yayınlanma: • 11 dk okuma

Yaşlı Pieter Bruegel'in Hollanda Atasözleri tablosu: yıkık bir hanın, tuğla bir duvarın, bir nehrin ve bir kulenin çevresinde Felemenkçe deyimleri kelimesi kelimesine canlandıran yüzden fazla köylü, asker ve keşişle dolup taşan hareketli bir Flaman kıyı köyü.

1558 yılında Antwerpenli baskı ustası Frans Hogenberg, Flaman köylülerinin kırk küsur gündelik atasözünü canlandırdığı iki plakalık popüler bir geniş yaprak gravür bastı. Kimse mesajı kaçırmasın diye her figürün yanına Felemenkçe deyimin tam metnini harf harf işledi. Bir yıl sonra Yaşlı Pieter Bruegel, bir buçuk metreyi aşkın genişlikte bir meşe pano aldı, sağ alt köşesine BRVEGEL 1559 imzasını attı, güneşle yıkanan tek bir kıyı kasabasına yüzün çok üzerinde deyimi sıkıştırdı ve yazılı etiketlerin tamamını dışarıda bıraktı.

Antwerpen yemek odalarına neden atasözleri astı

Desiderius Erasmus’un 1500’de klasik Adagia derlemesini yayımlamaya başlayıp gündelik deyimleri yemek masası felsefesine dönüştüren bir tutku başlatmasından beri, on altıncı yüzyıl Antwerpen’i atasözlerini tıpkı hümanistlerin Yunan epigramlarını sevdiği gibi seviyordu. Bruegel hayattayken kimse bu panoya Hollanda Atasözleri demedi. On yedinci yüzyıl Antwerpen tereke kayıtları bu tür resimleri De Blauwe Huyck (Mavi Pelerin) ya da Fransızca adıyla Le Monde renversé (Tersine Dönmüş Dünya) olarak listeliyordu.

Bugün bu meşe pano, Potsdamer Platz’ın batısında yürüyerek on dakika mesafedeki Berlin Kulturforum’da (Matthäikirchplatz) yer alan Gemäldegalerie’nin 7 numaralı kabininde, Jan van Eyck’ın Kilisedeki Meryem tablosu ile Hugo van der Goes’un Monforte Sunak Panosu’nun yakınında asılıdır. Kapılar salıdan pazara 10.00 ile 18.00 saatleri arasında açıktır ve her pazartesi kapalıdır; smb.museum üzerinden tam bilet 14 avro, indirimli bilet 7 avrodur ve 18 yaş altına giriş ücretsizdir. Viyana’daki kalabalık Bruegel salonuna kıyasla Berlin’in yan kabinleri, tabloya iyice eğilip soldaki ahşap sundurma çatının üzerindeki iki minik iskambil kâğıdını seçebileceğiniz kadar sakin kalır.

Gemäldegalerie küratörü Rainald Grosshans, 117,2’ye 163,8 santimetrelik bu yüzeyde yüzden fazla ayrı Felemenkçe ve Flamanca deyim kataloglamıştır; modern akademik sayımlarda bu rakam yaklaşık 115 ila 120 arasındadır. Bruegel, Hogenberg’in Felemenkçe altyazılarını söküp attığı için bugünün ziyaretçileri Antwerpenli ev sahiplerinin akşam yemeğinde oynadığı sözlü oyunu kaçırır; meşe panoya Chiaro’yu tutmak tam da bu noktada işe yarar: ana sahneleri dinleyebilir ve numarasız herhangi bir minik köylüyü sesli olarak sorabilirsiniz.

Köyde yön bulmak için yirmi atasözü

Tersine dönmüş küreyi, mavi pelerini, kafasını tuğla duvara vurmayı, kediye çıngırak takmayı, şeytanı yastığa bağlamayı, büyük balığın küçük balığı yutmasını, dökülen lapayı, iki somun ekmek arasında uzanmayı, turtalarla döşenmiş çatıyı ve körün köre kılavuzluk etmesini gösteren yirmi numaralı daireyle işaretlenmiş Bruegel'in Hollanda Atasözleri tablosu.

Yirmi sahne haritayı yerine oturttuğunda köyün geri kalanı gözünüzün önünde birbirine karışmaktan çıkar; on beş başka tuval, pano ve freskin figür figür rehberini ise Ünlü Tablolar, Tüm Figürler Tek Tek yazısında bulabilirsiniz.

#Panodaki atasözüNerede bulunurAnlamı
1Tersine dönmüş dünyaSol han penceresinin altındaki haçlı mavi küreİnsan yaşamındaki her şey olması gerekenin tam tersinedir
2Kocasına mavi pelerin giydiriyorÖn planın ortası, kırmızılı kadınKendisinden yaşlı kocasını aldatıyor ve boynuzluyor
3Kafasını tuğla duvara vurmakSol alt, bacağı sargılı ve bıçaklı, göğüs zırhlı adamİmkânsız olanı kaba kuvvetle başarmaya çalışmak
4Tepeden tırnağa silahlanıp kediye çıngırak takmakTuğla duvarın tepesi, zırhlı adamPervasız ve akılsızca bir plana girişmek için hırsla kuşanmak
5Şeytanı bile yastığa bağlayabilirSol alt köşe, bir iblisle boğuşan kadınCehennemin kendisini bile sindiren dik başlı bir inatçılık
6Sütun ısıranİblisin üstünde en sol kenar, taşı ısıran mavili adamGösterişçi, sahte sofu bir din ikiyüzlüsü
7Bir elinde ateş, öbür elinde su taşımakSol ön plan, maşa ve kova taşıyan kadınİkiyüzlü olmak; bir şey söyleyip tam tersini tezgâhlamak
8Biri koyunu kırkar, öbürü domuzuSol alt-orta, makaslı oturan iki adamBiri bütün kazancı alırken diğerine yalnızca kuru gürültü kalır
9Buzağı boğulduktan sonra kuyuyu doldurmakAlt orta, çukurun başında kürekli köylüÖnlemi ancak felaket başa geldikten sonra almak
10Domuzların önüne gül saçmakOrta-sağ, çiçek saçan mavi başlıklı adamDeğerli şeyleri kıymetini bilemeyecek insanlara harcamak
11Dünyadan geçmek için eğilmek gerekirSağ alt-orta, cam kürenin içinde iki büklüm olmuş adamDünyevi işlerde başarılı olmak aşağılayıcı ödünler vermeyi gerektirir
12Dünyayı başparmağının ucunda döndürmekSağ ön plan, pembe-beyaz pelerinli şık züppeBütün dünyayı kendi havasına göre oynatacak her türlü üstünlüğe sahip olmak
13Birinin tekerine çomak sokmakZüppenin kırmızı çorabının yanındaki araba tekerleğiBaşkasının planını kasten baltalamak
14Dökülen lapaya ağlamakSağ alt, topraktan beyaz lapayı kazıyan adamZarar bir kez verildikten sonra hepsini geri toplamak imkânsızdır
15Bir somundan öbürüne yetişememekSağ alttaki eğimli masa, iki ekmek arasında gerinen adamUcu ucuna geçinmek, iki yakayı bir araya getirememek
16Turtalarla döşenmiş çatıSol üstte yuvarlak hamur işleriyle kaplı kalkan çatıEfsanevi Bolluk Ülkesi Kokaigne gibi absürt bir bereket içinde yaşamak
17Pelerinini rüzgâra göre asmakTaş kule çatısının tepesi, siyah pelerinli adamGüç hangi yönden eserse fikirlerini o yöne çevirmek
18Aynı delikten pisleyen iki budalaKule duvarından dışarı uzanan ahşap helaHer konuda hemfikir olan ayrılmaz kafadarlar
19Büyük balık küçük balığı yutarSağ-ortadaki nehir, su yüzüne çıkan dev gümüş balıkGüçlüler zayıfları yutar
20Kör köre kılavuzluk ederse ikisi de çukura düşerSağ üst ufuktaki minicik silüetlerCahil önderlerin kendileri kadar cahil takipçilerini yıkıma sürüklemesi

Bruegel yazılı halk baskılarını sessiz bir oyuna nasıl dönüştürdü

Yıkık hanın kepenkli sol penceresinin altında, tepesinde haç bulunan bir imparatorluk küresi baş aşağı asılıdır; öyle ki haçı toprağı gösterir. Aşağıdaki her şey, ön planın ortasındaki en parlak kızıl ve mavi lekeden başlayarak bu tersyüz tabelaya uyar. Kırmızı elbiseli genç bir kadın, kamburlaşmış kocasının omuzlarına kukuletalı mavi bir pelerin örter. On altıncı yüzyıl Felemenkçesinde birine mavi pelerin giydirmek onu aldatıp boynuzlamak demekti: mavi hileyi, kırmızı ise günah ve kibri simgeliyordu.

Ön planın ortasından ayrıntı: parlak kırmızı elbiseli genç bir kadın kamburlaşmış yaşlı kocasının omuzlarına kukuletalı mavi bir pelerin örterken, arkalarında bir adam domuzların önüne pembe güller saçar ve altlarında bir köylü boğulmuş bir buzağının üzerine kürekle toprak atar.

Flaman geniş yaprak baskı geleneğinin aynı şakayı nasıl ele aldığına bakın. Aşağıdaki gravür baskıda — on altıncı yüzyıl baskı formatını izleyen Theodoor Galle’nin yayımladığı daha geç tarihli bir Antwerpen edisyonunda — karı koca düz bir zemin şeridi üzerinde kaskatı dikilir ve pabuçlarının hemen altına «Dese hangt haren man de blaeu huycke om» cümlesi kazınmıştır.

Theodoor Galle tarafından yayımlanan ve onlarca köylünün atasözlerini canlandırdığı, her sahnenin hemen yanına Felemenkçe deyimin doğrudan yazıldığı on altıncı yüzyıl sonu veya on yedinci yüzyıl başı tarihli De Blauwe Huyck başlıklı Felemenk gravürü.

Bruegel, kâğıt üzerindeki o yassı figürlere gerçek bir ağırlık, ufka doğru derinleşen deniz havası ve ifadesiz yüzler kazandırdı. Kimse izleyiciye göz kırpmaz. Budalalık köyün olağan günlük mesaisidir ve Bruegel, Bruegel’in kış manzarası ve Babil panolarına da sahip olan Niclaes Jongelinck gibi Antwerpenli koleksiyonerlerin şarap eşliğinde her deyimi altyazısız tanıyacağına güveniyordu.

Kızılötesi taramalar yağlıboyanın altında ne yakaladı

Bruegel bile çizimini bitirdikten sonra doğaçlama yapmayı sürdürdü. Sanat tarihçisi Rebecca Duckwitz tarafından yayımlanan ve Berlin panosu üzerinde 1997’de gerçekleştirilen bir kızılötesi reflektografi incelemesi, meşe tahtalar boyunca uzanan titiz bir hazırlık alt çiziminin yanı sıra doğrudan yağlıboyayla yapılmış son dakika değişikliklerini ortaya çıkardı. Han ile kule köprüsü arasındaki taş sütunun tepesinde yükselen yeşil çatılı teşhir direğinin içinde — utançla alay edercesine teşhir direğinde keman çalan kemancının sahnesinde — Bruegel adamın bacaklarını ileri uzanmış halde çizmiş, ardından boyama aşamasında altına toplamıştı. Alt çizimde tuğla duvar olan yerin üzerine yeşil bir çit boyadı. Sağdaki taş kule kapısının yanına ise, eski Felemenkçede dalkavukluk imgesi olan demir kapı halkasını huşu içinde öpen bir köylüyü hiçbir alt çizim olmaksızın doğrudan fırçayla ekledi.

Kediye çıngırak takmak, sütunu ısırmak ve nehirdeki büyük balık

Sol alt köşe, İngilizce konuşanların bugün hâlâ her gün kullandığı üç deyim de dahil olmak üzere panonun en bilinen sekiz atasözünü yaklaşık dört ayak karelik (0,4 metrekarelik) bir meşe alanına sığdırır.

Sol alt köşeden ayrıntı: çelik göğüs zırhlı ve bacağı sargılı bir adam kafasını tuğla duvara toslar, dişlerinin arasında bıçak tutan zırhlı bir asker kediye çıngırak bağlar, mavili bir adam taş sütunu ısırır, bir kadın kor ateş ve su kovası taşır, bir kadın iblisi yastığa bağlar ve iki adam bir koyunla bir domuzu kırkar.

Beyaz gömlekli, çelik göğüs zırhlı ve kaval kemiği sargılı öfkeli bir adam, elinde hançerle kafasını kırmızı tuğla duvara toslar. Bir ayağında pabuç vardır, diğeri ise çıplaktır; böylece yitirilen dengeyi anlatan ikinci bir atasözü tek bir bedende birleşir. Onun üstünde, duvar örgüsünün tepesinde plaka zırhlı bir şövalye dişlerinin arasına bir bıçak sıkıştırmış, bir kedinin boynuna pirinç çıngırak bağlamak üzere aşağı eğilmiştir. En sol kenarda mavi giysili, başı açık bir adam dişlerini kilisenin taş sütununa geçirir: een pilaarbijter, Felemenkçede bugün bile kiliseden çıkmayan sahte dindar ikiyüzlüler için kullanılan bir sözcüktür. Burada Cehennem bile yenik düşer; adamın altındaki köşede yırtıcı bir ev kadını, beyaz bir beze sarılı uluyan gri bir şeytanı koyu kırmızı sırtlı bir yastığa dümdüz bağlar.

Sağdaki nehir ve kuleden ayrıntı: suyun üzerindeki ahşap hela kutusundan dışarı uzanan iki çıplak kaba et, nehirde daha küçük bir balığı yutan dev bir balık, nehre para saçan bir adam ve akıntıya karşı yüzen bir başkası.

Neredeyse iki düzine yuvarlak turtayla kaplı han çatısından sağa, nehrin üzerindeki taş kuleye doğru göz gezdirin. Kulenin yarı yüksekliğinde, tek bir ahşap hela oluğundan dışarı uzanan iki çıplak kaba et, her konuda ağız birliği eden iki kafadarı anlatan on altıncı yüzyıl Felemenkçe deyimi «aynı delikten pisliyorlar»ı canlandırır. Aşağıdaki akıntının ortasında dev bir gümüş balık su yüzüne çıkarak daha küçük bir balığı kafasından yutar. Bruegel bu kadim Latince atasözünü 1556’da çizmiş, Hieronymus Cock da 1557’de bu gravürü — Madrid’deki Prado Müzesi’nde yer alan Dünyevi Zevkler Bahçesi bu köyün açık atası sayılan — Hieronymus Bosch’un adıyla yayımlamıştı.

Alttaki üç küre ve ufuktaki üç kör adam

Sağ alt köşeden ayrıntı: saydam koyu bir kürenin içinden iki büklüm sürünerek geçen bir adam, telli bir araba tekerleğinin yanında başparmağının ucunda küre döndüren genç bir soylu, yerden dökülmüş beyaz lapayı kazıyan bir köylü ve eğimli bir masada iki somun ekmek arasında uzanıp gerinen bir adam.

Sağ alt köşede üç küre daha baş aşağı asılı han tabelasına karşılık verir. Yalınayak bir köylü karanlık bir kürenin içinden sürünerek geçmek için iki büklüm olur; çünkü «dünyadan geçmek istiyorsan eğilmek zorundasın»dır. Yanında, kızıl çoraplı şık bir züppe, ayak bileğinin dibindeki araba tekerleğine bir sopa sokulurken bile daha küçük bir küreyi yukarı kalkık başparmağının ucunda döndürür. Sağ tarafta bir köylü dökülen lapayı yerden kazırken bir diğeri eğimli bir masada iki somun ekmeğin arasında uzanıp gerinir; şık züppenin tam arkasındaki saz çatılı sundurmanın altında ise bir keşiş, dizinde üçüncü bir küre tutan İsa’ya ketenden takma bir sakal bağlar.

Sağ üst ufuktan ayrıntı: yelkenli bir teknenin ve kıyı burnunun üzerindeki parlak beyaz güneş parıltısının altında üç minicik silüet sırt boyunca tek sıra halinde yürürken, en sağ kenarda ahşap bir darağacının yanında bir başka figür çömelir.

Şimdi bakışlarınızı sağ üstteki deniz yamacına kadar kaldırın. Pantolonunu indirmiş küstah bir suçlunun çömelerek «darağacına pisliyor» deyimini canlandırdığı kıyıdaki darağacının hemen solunda, bir tırnak boyunu zor bulan üç minicik figür bir kilise kulesinin yanında tek sıra halinde ayaklarını sürüyerek ilerler. Bu, İncil’deki körün köre kılavuzluk etmesi meselidir. Dokuz yıl sonra, ölümünden bir yıl önce 1568’de Bruegel ufuktaki o üç beneği çekip çıkardı ve onları Napoli’deki Capodimonte’de bulunan Körlerin Kıssası’na dönüştürdü: sendeleyen altı kör adamın yer aldığı bir buçuk metrelik o keten tuvalin ilk provası, burada bir santimetreyi biraz aşan boya içinde yapılmıştı.