Naar de inhoud

Bruegels Nederlandse Spreekwoorden: 20 belangrijke spreekwoorden genummerd en uitgelegd

Gepubliceerd: • 13 min lezen

Pieter Bruegel de Oude, Nederlandse Spreekwoorden: een bedrijvig Vlaams kustdorp vol met meer dan honderd boeren, soldaten en monniken die letterlijk Nederlandse zegswijzen uitbeelden rond een vervallen herberg, een bakstenen muur, een rivier en een hoektoren.

In 1558 etste de Antwerpse prentmaker Frans Hogenberg een populaire plano-prent op twee platen waarop Vlaamse dorpelingen een dikke veertig alledaagse spreekwoorden uitbeeldden. Naast elke figuur graveerde hij de precieze Nederlandse zegswijze, zodat niemand de clou kon missen. Een jaar later nam Pieter Bruegel de Oude een eikenhouten paneel van ruim anderhalve meter breed, signeerde het rechtsonder met BRVEGEL 1559, bracht ruim honderd uitdrukkingen samen in één zonovergoten kustplaats en liet elk geschreven bijschrift weg.

Waarom Antwerpen spreekwoorden in de eetkamer hing

Zestiende-eeuws Antwerpen was even verzot op spreekwoorden als humanisten op Griekse epigrammen, al sinds Desiderius Erasmus in 1500 zijn klassieke Adagia begon uit te geven en daarmee een rage ontketende die alledaagse zegswijzen verhief tot filosofie voor aan de eettafel. Niemand noemde dit paneel tijdens Bruegels leven Nederlandse Spreekwoorden. Zeventiende-eeuwse Antwerpse boedelinventarissen vermeldden zulke schilderijen als De Blauwe Huyck, oftewel De blauwe huik, of in het Frans als Le Monde renversé, De verkeerde wereld.

Tegenwoordig hangt het eiken paneel in kabinet 7 van de Gemäldegalerie op het Berlijnse Kulturforum aan de Matthäikirchplatz, op tien minuten lopen ten westen van de Potsdamer Platz, vlak bij Jan van Eycks Madonna in de kerk en het Monforte-altaarstuk van Hugo van der Goes. De deuren zijn geopend van dinsdag tot en met zondag van 10.00 tot 18.00 uur en blijven elke maandag gesloten; een regulier kaartje kost 14 euro, of 7 euro met korting, en bezoekers onder de 18 jaar mogen gratis naar binnen via smb.museum. Vergeleken met de drukke Bruegelzaal in Wenen zijn de zijkabinetten in Berlijn rustig genoeg om dicht voorover te buigen en links op het houten afdakje twee piepkleine speelkaarten te ontdekken.

Conservator Rainald Grosshans van de Gemäldegalerie bracht op die 117,2 bij 163,8 centimeter meer dan honderd afzonderlijke Nederlandse en Vlaamse uitdrukkingen in kaart, zo’n 115 tot 120 volgens hedendaagse wetenschappelijke tellingen. Omdat Bruegel Hogenbergs Nederlandse bijschriften schrapte, missen hedendaagse bezoekers het gezelschapsspel dat Antwerpse gastheren aan tafel speelden — en precies daar helpt het om Chiaro op het eiken paneel te richten: je luistert langs de belangrijkste taferelen en kunt hardop vragen stellen over elke niet-genummerde dorpeling, hoe klein ook.

Twintig spreekwoorden als wegwijzer door het dorp

Bruegels Nederlandse Spreekwoorden gemarkeerd met twintig genummerde cirkels die de omgekeerde wereldbol, de blauwe huik, met het hoofd tegen de muur lopen, de kat de bel aanbinden, de duivel op een kussen binden, de grote vissen eten de kleine, gemorste pap, reiken tussen twee broden, het dak bedekt met vlaaien en de blinden die de blinden leiden aanwijzen.

Zodra twintig scènes de plattegrond verankeren, houdt de rest van het dorp op voor je ogen te duizelen; vijftien andere doeken, panelen en fresco’s worden figuur voor figuur ontleed in Beroemde schilderijen, elke figuur benoemd.

#Spreekwoord op het paneelWaar je het vindtWat het betekent
1De verkeerde wereldBlauwe rijksappel met kruis onder het linker herbergraamAlles in het menselijk bestaan gaat precies verkeerd om
2Zij hangt haar man de blauwe huik omMidden op de voorgrond, vrouw in het roodZij bedriegt haar oudere echtgenoot en zet hem hoorns op
3Met het hoofd tegen de muur lopenLinksonder, man met borstharnas, beenverband en mesMet blind geweld het onmogelijke proberen af te dwingen
4Tot de tanden gewapend de kat de bel aanbindenBoven op de bakstenen muur, man in harnasZwaar uitgerust aan een roekeloze, dwaze onderneming beginnen
5Zij zou de duivel op een kussen bindenLinkerbenedenhoek, vrouw die met een demon worsteltKoppige halsstarrigheid waar zelfs de hel voor terugdeinst
6Een pilaarbijterUiterste linkerrand boven de demon, man in het blauw die in steen bijtEen schijnheilige, vrome huichelaar
7In de ene hand vuur en in de andere water dragenLinksvoor, vrouw met vuurtang en emmerDubbelhartig zijn; het ene zeggen en het tegenovergestelde beramen
8De een scheert het schaap, de ander het varkenLinksonder richting het midden, twee zittende mannen met scharenDe een strijkt alle winst op terwijl de ander alleen gekrijs overhoudt
9De put dempen als het kalf verdronken isMidden onderaan, boer met een spade boven een kuilPas maatregelen nemen nadat het ongeluk al is gebeurd
10Rozen voor de varkens strooienRechts van het midden, man met blauwe muts die bloemen uitstrooitKostbare dingen verspillen aan mensen die er de waarde niet van inzien
11Men moet zich krommen wil men door de wereld komenRechtsonder bij het midden, dubbelgevouwen man in een glazen bolWie in wereldse zaken wil slagen, moet vernederende bochten maken
12De wereld op zijn duim laten draaienRechts op de voorgrond, jonker in roze-witte mantelElk voordeel aan je kant hebben zodat heel de wereld naar je pijpen danst
13Een spaak in het wiel stekenWagenwiel naast de rode kousen van de jonkerDoelbewust iemands plannen dwarsbomen
14Gemorste pap weer willen oprapenRechtsonder, man die witte brij van de aarde schraaptZodra de schade eenmaal is aangericht, krijg je nooit meer alles terug
15Niet van het ene brood tot het andere kunnen gerakenSchuine tafel rechtsonder, man die zich uitrekt tussen twee brodenVan maand tot maand leven en de eindjes niet aan elkaar kunnen knopen
16Een dak met vlaaien bedektPuntdak linksboven belegd met ronde vlaaienLeven in absurde overvloed, zoals in het mythische Luilekkerland
17De huik naar de wind hangenHoog op het dak van de stenen toren, man met zwarte mantelJe mening telkens bijstellen naar de kant waar de macht vandaan waait
18Twee gekken die door één gat schijtenHouten gemak dat uit de torenmuur steektOnafscheidelijke kornuiten die het overal roerend over eens zijn
19De grote vissen eten de kleineRivier rechts van het midden, enorme zilveren vis aan het wateroppervlakDe machtigen verslinden de zwakken
20Als de ene blinde de andere leidt, vallen ze beiden in de grachtMinuscule silhouetten uiterst rechtsboven aan de horizonOnwetende leiders voeren even onwetende volgelingen naar de ondergang

Hoe Bruegel prenten met bijschriften veranderde in een zwijgend spel

Onder het gesloten linkerraam van de vervallen herberg hangt een rijksappel bekroond met een kruis, ondersteboven opgehangen zodat het kruis naar het slijk wijst. Alles daaronder gehoorzaamt aan dat omgekeerde uithangbord, te beginnen bij het felste vlak scharlakenrood en blauw midden op de voorgrond. Een jonge vrouw in een rode japon legt haar gebogen echtgenoot een blauwe kapmantel om de schouders. In het zestiende-eeuwse Nederlands betekende iemand de blauwe huik omhangen dat zij hem bedroog en tot hoorndrager maakte: blauw stond voor bedrog en rood voor zonde en ijdelheid.

Detail van het midden op de voorgrond: een jonge vrouw in een felrode jurk hangt een blauwe kapmantel om haar gebogen oudere echtgenoot, terwijl achter hen een man roze rozen voor varkens strooit en onder hen een boer aarde over een verdronken kalf schept.

Kijk eens hoe de Vlaamse volksprententraditie dezelfde grap aanpakte. Op het geëtste blad hieronder, een latere Antwerpse uitgave van Theodoor Galle naar het zestiende-eeuwse prentmodel, staan man en vrouw houterig op een platte strook grond met onder hun schoenen geëtst: ‘Dese hangt haren man de blaeu huycke om’.

Laat-zestiende- of vroeg-zeventiende-eeuwse Nederlandse ets getiteld De Blauwe Huyck, uitgegeven door Theodoor Galle, waarop tientallen dorpelingen spreekwoorden uitbeelden met de Nederlandse zegswijze direct naast elke scène gegraveerd.

Bruegel gaf die platte papieren figuurtjes echt gewicht, wijkende zeelucht en uitgestreken gezichten. Niemand knipoogt naar de kijker. Dwaasheid is simpelweg het dagelijks werk van dit dorp, en Bruegel vertrouwde erop dat Antwerpse verzamelaars als Niclaes Jongelinck, die Bruegels winterlandschap en Babelpanelen bezat, elke zegswijze bij een glas wijn ook zonder bijschrift zouden herkennen.

Wat infraroodscans onder de olieverf blootlegden

Zelfs Bruegel bleef improviseren nadat zijn voortekening klaar was. Een onderzoek met infraroodreflectografie van het Berlijnse paneel uit 1997, gepubliceerd door kunsthistorica Rebecca Duckwitz, bracht een zorgvuldige ondertekening over de eiken planken aan het licht naast op het laatste moment aangebrachte wijzigingen die rechtstreeks in olieverf zijn geschilderd. Boven in de schandpaal met groen dakje op een stenen zuil tussen de herberg en de torenbrug, waar een vedelaar op de kaak speelt om de spot te drijven met zijn schande, tekende Bruegel de benen van de man eerst languit en vouwde ze vervolgens in de verf onder zijn lichaam. Over een getekende bakstenen muur schilderde hij een groene haag. En rechts bij de deur van de stenen toren voegde hij zonder enige ondertekening recht uit het penseel een dorpeling toe die eerbiedig de ijzeren deurring kust, een oud Nederlands beeld voor kruiperige vleierij.

De kat de bel aanbinden, pilaarbijten en grote vissen in de rivier

De linkerbenedenhoek perst acht van de bekendste spreekwoorden op het paneel — waaronder drie zegswijzen die ook Engelstaligen nog elke dag gebruiken — samen op zo’n vier vierkante voet eikenhout.

Detail van de linkerbenedenhoek: een man met stalen borstharnas en beenverband die met zijn hoofd tegen een bakstenen muur beukt, een geharnaste soldaat met een mes tussen zijn tanden die een kat een bel aanbindt, een man in het blauw die in een stenen zuil bijt, een vrouw met gloeiende kolen en een emmer water, een vrouw die een demon op een kussen vastbindt en twee mannen die een schaap en een varken scheren.

Een heethoofd in wit hemd, stalen kuras en scheenverband ramt met een dolk in de vuist zijn hoofd tegen rode baksteen. Aan de ene voet draagt hij een schoen en de andere is bloot, waarmee een tweede spreekwoord over verloren evenwicht in één lichaam is gevouwen. Boven hem op het metselwerk klemt een ridder in plaatpantser een mes tussen zijn tanden terwijl hij vooroverbuigt om een koperen bel aan een kat te knopen. Helemaal aan de linkerrand zet een blootshoofdse man in het blauw zijn tanden in een stenen kerkpijler: een pilaarbijter, nog altijd een gangbaar Nederlands woord voor een schijnheilige kerkganger. Zelfs de hel delft hier beneden het onderspit; in de hoek onder hem snoert een onverzettelijke huisvrouw een krijsende grijze duivel, gewikkeld in een witte doek, plat vast op een donker kussen met rode onderkant.

Detail van de rivier en de toren rechts: twee blote achterwerken die uit een houten gemak boven het water steken, een reusachtige vis die in de rivier een kleinere vis verzwelgt, een man die geld in het water gooit en een ander die tegen de stroom in zwemt.

Laat je blik vanaf het herbergdak, dat gedekt is met bijna twee dozijn ronde vlaaien, naar rechts glijden richting de stenen toren boven de rivier. Halverwege die toren steken twee blote achterwerken uit één houten latrinekoker: zij verbeelden ‘zij schijten door één gat’, zestiende-eeuws Nederlands voor twee dikke vrienden die het overal over eens zijn. In de stroming onder hen breekt een reusachtige zilveren vis door het wateroppervlak en slokt een kleinere vis kop vooruit naar binnen. Dat eeuwenoude Latijnse spreekwoord had Bruegel al in 1556 getekend voor een gravure die Hieronymus Cock in 1557 uitgaf onder de naam van Jheronimus Bosch, wiens Tuin der lusten in het Prado in Madrid de onmiskenbare voorouder van dit dorp is.

Drie wereldbollen onderaan en drie blinden aan de horizon

Detail van de rechterbenedenhoek: een dubbelgevouwen man die door een doorzichtige donkere wereldbol kruipt, een jonge edelman die een wereldbol op zijn duim laat draaien naast een gespaakt wagenwiel, een boer die gemorste witte pap van de grond schraapt en een man die languit op een schuine tafel tussen twee broden reikt.

Nog drie wereldbollen geven rechtsonder antwoord op het omgekeerde uithangbord aan de herberg. Een blootvoetse dorpeling buigt zich dubbel om door een donkere bol te kruipen, omdat ‘men zich moet krommen wil men door de wereld komen’. Naast hem laat een jonker in karmozijnrode kousen een kleinere wereldbol op zijn opgestoken duim draaien, precies terwijl een stok het wagenwiel bij zijn enkel blokkeert. Rechts daarvan schraapt een boer gemorste pap op en rekt een ander zich op een schuine tafel wanhopig uit tussen twee broden; vlak achter de jonker, onder een rieten afdak, bindt een monnik Christus een vlassen valse baard aan terwijl de Heer een derde wereldbol op zijn knie houdt.

Detail van de horizon rechtsboven: onder fel wit tegenlicht van de zon boven een zeilboot en een landtong aan de kust lopen drie nietige silhouetten achter elkaar over een heuvelrug, terwijl uiterst rechts een andere figuur naast een houten galg hurkt.

Richt je blik tot slot helemaal omhoog naar de kustklif rechtsboven. Net links van een galg aan zee, waar een tartende misdadiger met zijn broek op de enkels hurkt en ‘hij beschijt de galg’ uitbeeldt, schuifelen drie minuscule figuurtjes van nauwelijks een vingernagel hoog achter elkaar aan langs een kerktorenspits. Het is de evangelische gelijkenis van de blinden die de blinden leiden. Negen jaar later, in 1568, het jaar voor zijn dood, haalde Bruegel die drie stipjes van de horizon en maakte er De parabel der blinden in het Museo di Capodimonte in Napels van: een anderhalve meter breed linnen doek met zes struikelende blinden, hier voor het eerst gerepeteerd in iets meer dan een centimeter verf.