
In 1558 etste de Antwerpse prentmaker Frans Hogenberg een populaire plano-prent op twee platen waarop Vlaamse dorpelingen een dikke veertig alledaagse spreekwoorden uitbeeldden. Naast elke figuur graveerde hij de precieze Nederlandse zegswijze, zodat niemand de clou kon missen. Een jaar later nam Pieter Bruegel de Oude een eikenhouten paneel van ruim anderhalve meter breed, signeerde het rechtsonder met BRVEGEL 1559, bracht ruim honderd uitdrukkingen samen in één zonovergoten kustplaats en liet elk geschreven bijschrift weg.
Waarom Antwerpen spreekwoorden in de eetkamer hing
Zestiende-eeuws Antwerpen was even verzot op spreekwoorden als humanisten op Griekse epigrammen, al sinds Desiderius Erasmus in 1500 zijn klassieke Adagia begon uit te geven en daarmee een rage ontketende die alledaagse zegswijzen verhief tot filosofie voor aan de eettafel. Niemand noemde dit paneel tijdens Bruegels leven Nederlandse Spreekwoorden. Zeventiende-eeuwse Antwerpse boedelinventarissen vermeldden zulke schilderijen als De Blauwe Huyck, oftewel De blauwe huik, of in het Frans als Le Monde renversé, De verkeerde wereld.
Tegenwoordig hangt het eiken paneel in kabinet 7 van de Gemäldegalerie op het Berlijnse Kulturforum aan de Matthäikirchplatz, op tien minuten lopen ten westen van de Potsdamer Platz, vlak bij Jan van Eycks Madonna in de kerk en het Monforte-altaarstuk van Hugo van der Goes. De deuren zijn geopend van dinsdag tot en met zondag van 10.00 tot 18.00 uur en blijven elke maandag gesloten; een regulier kaartje kost 14 euro, of 7 euro met korting, en bezoekers onder de 18 jaar mogen gratis naar binnen via smb.museum. Vergeleken met de drukke Bruegelzaal in Wenen zijn de zijkabinetten in Berlijn rustig genoeg om dicht voorover te buigen en links op het houten afdakje twee piepkleine speelkaarten te ontdekken.
Conservator Rainald Grosshans van de Gemäldegalerie bracht op die 117,2 bij 163,8 centimeter meer dan honderd afzonderlijke Nederlandse en Vlaamse uitdrukkingen in kaart, zo’n 115 tot 120 volgens hedendaagse wetenschappelijke tellingen. Omdat Bruegel Hogenbergs Nederlandse bijschriften schrapte, missen hedendaagse bezoekers het gezelschapsspel dat Antwerpse gastheren aan tafel speelden — en precies daar helpt het om Chiaro op het eiken paneel te richten: je luistert langs de belangrijkste taferelen en kunt hardop vragen stellen over elke niet-genummerde dorpeling, hoe klein ook.
Twintig spreekwoorden als wegwijzer door het dorp

Zodra twintig scènes de plattegrond verankeren, houdt de rest van het dorp op voor je ogen te duizelen; vijftien andere doeken, panelen en fresco’s worden figuur voor figuur ontleed in Beroemde schilderijen, elke figuur benoemd.
| # | Spreekwoord op het paneel | Waar je het vindt | Wat het betekent |
|---|---|---|---|
| 1 | De verkeerde wereld | Blauwe rijksappel met kruis onder het linker herbergraam | Alles in het menselijk bestaan gaat precies verkeerd om |
| 2 | Zij hangt haar man de blauwe huik om | Midden op de voorgrond, vrouw in het rood | Zij bedriegt haar oudere echtgenoot en zet hem hoorns op |
| 3 | Met het hoofd tegen de muur lopen | Linksonder, man met borstharnas, beenverband en mes | Met blind geweld het onmogelijke proberen af te dwingen |
| 4 | Tot de tanden gewapend de kat de bel aanbinden | Boven op de bakstenen muur, man in harnas | Zwaar uitgerust aan een roekeloze, dwaze onderneming beginnen |
| 5 | Zij zou de duivel op een kussen binden | Linkerbenedenhoek, vrouw die met een demon worstelt | Koppige halsstarrigheid waar zelfs de hel voor terugdeinst |
| 6 | Een pilaarbijter | Uiterste linkerrand boven de demon, man in het blauw die in steen bijt | Een schijnheilige, vrome huichelaar |
| 7 | In de ene hand vuur en in de andere water dragen | Linksvoor, vrouw met vuurtang en emmer | Dubbelhartig zijn; het ene zeggen en het tegenovergestelde beramen |
| 8 | De een scheert het schaap, de ander het varken | Linksonder richting het midden, twee zittende mannen met scharen | De een strijkt alle winst op terwijl de ander alleen gekrijs overhoudt |
| 9 | De put dempen als het kalf verdronken is | Midden onderaan, boer met een spade boven een kuil | Pas maatregelen nemen nadat het ongeluk al is gebeurd |
| 10 | Rozen voor de varkens strooien | Rechts van het midden, man met blauwe muts die bloemen uitstrooit | Kostbare dingen verspillen aan mensen die er de waarde niet van inzien |
| 11 | Men moet zich krommen wil men door de wereld komen | Rechtsonder bij het midden, dubbelgevouwen man in een glazen bol | Wie in wereldse zaken wil slagen, moet vernederende bochten maken |
| 12 | De wereld op zijn duim laten draaien | Rechts op de voorgrond, jonker in roze-witte mantel | Elk voordeel aan je kant hebben zodat heel de wereld naar je pijpen danst |
| 13 | Een spaak in het wiel steken | Wagenwiel naast de rode kousen van de jonker | Doelbewust iemands plannen dwarsbomen |
| 14 | Gemorste pap weer willen oprapen | Rechtsonder, man die witte brij van de aarde schraapt | Zodra de schade eenmaal is aangericht, krijg je nooit meer alles terug |
| 15 | Niet van het ene brood tot het andere kunnen geraken | Schuine tafel rechtsonder, man die zich uitrekt tussen twee broden | Van maand tot maand leven en de eindjes niet aan elkaar kunnen knopen |
| 16 | Een dak met vlaaien bedekt | Puntdak linksboven belegd met ronde vlaaien | Leven in absurde overvloed, zoals in het mythische Luilekkerland |
| 17 | De huik naar de wind hangen | Hoog op het dak van de stenen toren, man met zwarte mantel | Je mening telkens bijstellen naar de kant waar de macht vandaan waait |
| 18 | Twee gekken die door één gat schijten | Houten gemak dat uit de torenmuur steekt | Onafscheidelijke kornuiten die het overal roerend over eens zijn |
| 19 | De grote vissen eten de kleine | Rivier rechts van het midden, enorme zilveren vis aan het wateroppervlak | De machtigen verslinden de zwakken |
| 20 | Als de ene blinde de andere leidt, vallen ze beiden in de gracht | Minuscule silhouetten uiterst rechtsboven aan de horizon | Onwetende leiders voeren even onwetende volgelingen naar de ondergang |
Hoe Bruegel prenten met bijschriften veranderde in een zwijgend spel
Onder het gesloten linkerraam van de vervallen herberg hangt een rijksappel bekroond met een kruis, ondersteboven opgehangen zodat het kruis naar het slijk wijst. Alles daaronder gehoorzaamt aan dat omgekeerde uithangbord, te beginnen bij het felste vlak scharlakenrood en blauw midden op de voorgrond. Een jonge vrouw in een rode japon legt haar gebogen echtgenoot een blauwe kapmantel om de schouders. In het zestiende-eeuwse Nederlands betekende iemand de blauwe huik omhangen dat zij hem bedroog en tot hoorndrager maakte: blauw stond voor bedrog en rood voor zonde en ijdelheid.

Kijk eens hoe de Vlaamse volksprententraditie dezelfde grap aanpakte. Op het geëtste blad hieronder, een latere Antwerpse uitgave van Theodoor Galle naar het zestiende-eeuwse prentmodel, staan man en vrouw houterig op een platte strook grond met onder hun schoenen geëtst: ‘Dese hangt haren man de blaeu huycke om’.

Bruegel gaf die platte papieren figuurtjes echt gewicht, wijkende zeelucht en uitgestreken gezichten. Niemand knipoogt naar de kijker. Dwaasheid is simpelweg het dagelijks werk van dit dorp, en Bruegel vertrouwde erop dat Antwerpse verzamelaars als Niclaes Jongelinck, die Bruegels winterlandschap en Babelpanelen bezat, elke zegswijze bij een glas wijn ook zonder bijschrift zouden herkennen.
Wat infraroodscans onder de olieverf blootlegden
Zelfs Bruegel bleef improviseren nadat zijn voortekening klaar was. Een onderzoek met infraroodreflectografie van het Berlijnse paneel uit 1997, gepubliceerd door kunsthistorica Rebecca Duckwitz, bracht een zorgvuldige ondertekening over de eiken planken aan het licht naast op het laatste moment aangebrachte wijzigingen die rechtstreeks in olieverf zijn geschilderd. Boven in de schandpaal met groen dakje op een stenen zuil tussen de herberg en de torenbrug, waar een vedelaar op de kaak speelt om de spot te drijven met zijn schande, tekende Bruegel de benen van de man eerst languit en vouwde ze vervolgens in de verf onder zijn lichaam. Over een getekende bakstenen muur schilderde hij een groene haag. En rechts bij de deur van de stenen toren voegde hij zonder enige ondertekening recht uit het penseel een dorpeling toe die eerbiedig de ijzeren deurring kust, een oud Nederlands beeld voor kruiperige vleierij.
De kat de bel aanbinden, pilaarbijten en grote vissen in de rivier
De linkerbenedenhoek perst acht van de bekendste spreekwoorden op het paneel — waaronder drie zegswijzen die ook Engelstaligen nog elke dag gebruiken — samen op zo’n vier vierkante voet eikenhout.

Een heethoofd in wit hemd, stalen kuras en scheenverband ramt met een dolk in de vuist zijn hoofd tegen rode baksteen. Aan de ene voet draagt hij een schoen en de andere is bloot, waarmee een tweede spreekwoord over verloren evenwicht in één lichaam is gevouwen. Boven hem op het metselwerk klemt een ridder in plaatpantser een mes tussen zijn tanden terwijl hij vooroverbuigt om een koperen bel aan een kat te knopen. Helemaal aan de linkerrand zet een blootshoofdse man in het blauw zijn tanden in een stenen kerkpijler: een pilaarbijter, nog altijd een gangbaar Nederlands woord voor een schijnheilige kerkganger. Zelfs de hel delft hier beneden het onderspit; in de hoek onder hem snoert een onverzettelijke huisvrouw een krijsende grijze duivel, gewikkeld in een witte doek, plat vast op een donker kussen met rode onderkant.

Laat je blik vanaf het herbergdak, dat gedekt is met bijna twee dozijn ronde vlaaien, naar rechts glijden richting de stenen toren boven de rivier. Halverwege die toren steken twee blote achterwerken uit één houten latrinekoker: zij verbeelden ‘zij schijten door één gat’, zestiende-eeuws Nederlands voor twee dikke vrienden die het overal over eens zijn. In de stroming onder hen breekt een reusachtige zilveren vis door het wateroppervlak en slokt een kleinere vis kop vooruit naar binnen. Dat eeuwenoude Latijnse spreekwoord had Bruegel al in 1556 getekend voor een gravure die Hieronymus Cock in 1557 uitgaf onder de naam van Jheronimus Bosch, wiens Tuin der lusten in het Prado in Madrid de onmiskenbare voorouder van dit dorp is.
Drie wereldbollen onderaan en drie blinden aan de horizon
![]()
Nog drie wereldbollen geven rechtsonder antwoord op het omgekeerde uithangbord aan de herberg. Een blootvoetse dorpeling buigt zich dubbel om door een donkere bol te kruipen, omdat ‘men zich moet krommen wil men door de wereld komen’. Naast hem laat een jonker in karmozijnrode kousen een kleinere wereldbol op zijn opgestoken duim draaien, precies terwijl een stok het wagenwiel bij zijn enkel blokkeert. Rechts daarvan schraapt een boer gemorste pap op en rekt een ander zich op een schuine tafel wanhopig uit tussen twee broden; vlak achter de jonker, onder een rieten afdak, bindt een monnik Christus een vlassen valse baard aan terwijl de Heer een derde wereldbol op zijn knie houdt.

Richt je blik tot slot helemaal omhoog naar de kustklif rechtsboven. Net links van een galg aan zee, waar een tartende misdadiger met zijn broek op de enkels hurkt en ‘hij beschijt de galg’ uitbeeldt, schuifelen drie minuscule figuurtjes van nauwelijks een vingernagel hoog achter elkaar aan langs een kerktorenspits. Het is de evangelische gelijkenis van de blinden die de blinden leiden. Negen jaar later, in 1568, het jaar voor zijn dood, haalde Bruegel die drie stipjes van de horizon en maakte er De parabel der blinden in het Museo di Capodimonte in Napels van: een anderhalve meter breed linnen doek met zes struikelende blinden, hier voor het eerst gerepeteerd in iets meer dan een centimeter verf.