
1659’da Jan Pietersen Bronckhorst adında yaşlı bir kumaş tüccarı Amsterdam’da bir noterin bürosuna girdi ve Rembrandt van Rijn’in kendi milis bölüğünü resmettiği Gece Nöbeti’nin kaça mal olduğunu yeminle anlattı. On yedi yıl önce, dedi, kendisi ve bölükteki diğer adamlar “on altı kişi olarak” Rembrandt tarafından resmedilmişti ve her biri yaklaşık yüz gulden ödemişti, “biri biraz fazla, öteki biraz az, tablodaki yerlerine göre.” Bronckhorst, Rembrandt’ın oğlu Titus’un vasisi lehine tanıklık ediyordu. Ve yerin önemli olduğunu söylerken ne dediğini çok iyi biliyordu. Tabloda kendisi, bulunması en zor adamlardan biri.
Rembrandt tabloyu 1642’de bitirdi. Yaklaşık üç buçuk metre yüksekliğinde ve dört metreden geniş olan tablo, Rijksmuseum’daki Onur Galerisi’nin sonunda, dünyevi bir kilisenin sunak tablosu gibi asılı duruyor. Aynı zamanda parasını ödeyen müşterilerin bir grup portresi. Ona baktığınızda on sekiz kişiye bölünmüş bir hesaba, kiralık bir davulcuya, kimsenin adını bilmediği bir kıza, başka birinin gravüründen ödünç alınmış bir köpeğe, o sırada çoktan ölmüş bir adama ve belki de ressamın kendisine ait tek bir göze bakıyorsunuz.
Gece Nöbeti: Rembrandt’ın kalabalığına hızlı bir bakış

Görseldeki numaralar bu tabloyla eşleşiyor. İkinci sütundaki isimler, Rembrandt’ın modellerinin tabloya eklettiği kalkandan ve Amsterdamlı tarihçi S.A.C. Dudok van Heel’in Rijksmuseum Bulletin’de yayımlanan arşiv çalışmalarından geliyor. Bir tespitin kesinlik değil yorum olduğu yerlerde tablo bunu belirtiyor.
| # | Figür | Kim | Nerede bulunur |
|---|---|---|---|
| 1 | Yüzbaşı | Frans Banninck Cocq, sonradan Amsterdam belediye başkanı | Ortada, siyahlar içinde kırmızı kuşakla, sol eli uzanmış |
| 2 | Teğmen | Willem van Ruytenburch, Vlaardingen senyörü | Yanında, açık sarılar içinde beyaz kuşakla, tören partizanı tutuyor |
| 3 | Altınlar içindeki kız | Bilinen biri değil; bölüğün canlı amblemi | Yüzbaşının arkasında solda, belinden ölü bir tavuk sarkıyor |
| 4 | Sancaktar | Jan Visscher Cornelisen | Ortanın sol üstünde, bölük bayrağını kaldırıyor |
| 5 | Bir göz ve bir bere | Belki Rembrandt’ın kendisi | Sancaktarla altın miğferli adamın arasından bakıyor |
| 6 | Kırmızılı tüfekli | Genellikle Jan van der Heede olarak tanımlanır | Solda, namlusuna barut dolduruyor |
| 7 | Ateş eden küçük tüfekli | Kimliği belirlenemedi | Yüzbaşının hemen arkasında, miğferinde meşe yaprakları |
| 8 | Falyasını üfleyen tüfekli | Jan Claesen Leijdeckers | Teğmenin arkasında, koyu renk miğferli |
| 9 | Çavuş | Rombout Kemp | Sağda, eski moda değirmen taşı yakalı, eliyle gösteriyor |
| 10 | Davulcu | Jacob Jorisz, kiralık, kalkanda adı yok | En sağda, davul çalıyor |
| 11 | Köpek | Bir gravürden ödünç | Sağ altta, davula havlıyor |
| 12 | Kalkan | Ücret ödeyen on sekiz adamın adı | Kemerin yukarısında, ortada |
| 13 | Barut çocuğu | Kimliği belirlenemedi | En solda, kadrajın dışına koşuyor |
Gece Nöbeti’nde kim kimdir: işe elden başlayalım
Rembrandt’ın başlamanızı istediği yerden, size doğru yürüyen iki adamdan başlayın.
Frans Banninck Cocq yüzbaşı. Siyahlar giymiş, geniş dantel yakalı, göğsünde kırmızı bir kuşak var ve bir cümlenin ortasında. Sol eli avucu açık öne uzanıyor; sanki teğmenine bölüğü harekete geçirmesini az önce söylemiş gibi. Üstündeki kalkan adını Banning Cocq diye yazıyor; İngilizce kitapların çoğu da böyle yazar. 1605’te, Bremen’den Amsterdam’a gelmiş bir eczacının oğlu olarak doğdu ve iyi bir evlilik yaptı. Tablonun yapıldığı sırada şehrin kuzeyindeki iki küçük malikâne olan Purmerland ve Ilpendam’ın senyörüydü ve 1650’de Amsterdam’ın belediye başkanlarından biri oldu. Tabloyu o kadar sevdi ki aile albümü için suluboya bir kopyasını yaptırdı; bu albüm bugün Rijksmuseum’un baskı resim bölümüne ödünç verilmiş durumda.
Willem van Ruytenburch teğmen. Yüzbaşının olmadığı her şey o: Cocq’un koyu olduğu yerde açık renkli, Cocq’un size baktığı yerde profilden, Cocq’un konuştuğu yerde dinliyor. Altın işlemeli bir deri ceket, beyaz bir kuşak ve beyaz tüylü bir şapka giymiş, elinde de teğmenlik rütbesinin nişanı olan kısa tören mızrağı partizanı tutuyor.

Şimdi teğmenin ceketine, belinin hemen altına bakın. Üzerinde bir gölge var ve şekli yüzbaşının eli. Tablonun en çok anılan ayrıntısı bu ve aynı anda iki iş görüyor. Işığın nereden geldiğini söylüyor: yukarıdan ve soldan. Ve yüzbaşının elini öne, tuvalin dışına, sizin alanınıza itiyor. Gerçek tablonun önünde durduğunuzda el, resmin bir karış önünde havada asılı duruyormuş gibi görünür.
İki subayın arkasında Rembrandt türün kurallarını yıktı. Daha önceki milis portreleri adamları bir takım fotoğrafı gibi sıraya dizerdi ki her yüz hakkını alsın. Rembrandt ise bir an sahneledi. Bölük karanlık bir kapıdan dışarı taşıyor, yürüyüşe geçmek üzere. İnsanlar tüfek dolduruyor, bayrak kaldırıyor, davul çalıyor, bağırıyor, işaret ediyor, birbirine takılıyor. Kaos gibi görünüyor. Değil.
Tavuklu kız ve çoktan ölmüş adam
Tablodaki en ünlü figür bölüğün üyesi değil. Küçük, sarışın bir kız; altın rengi ve açık mavi giymiş ve sanki kendi ışık kaynağı varmış gibi parlıyor. Belinden baş aşağı ölü bir tavuk sarkıyor. Pençeleri belirgin. Bütün mesele de bu.

Bu bölük, Amsterdam’ın arkebüzcüleri, yani tüfekçi loncası olan Kloveniers’e bağlıydı. Amblemleri adlarıyla bir kelime oyunu olan altın bir pençeydi ve pençeli tavuk bu amblemin ete kemiğe bürünmüş hâli. Kuşun arkasında bir tabanca var; loncaya adını veren silah klover’e bir başka gönderme. Kız bir maskot, yürüyen bir arma. Kayıtların gösterdiği kadarıyla kimsenin kızı değil. Daha önceki yazarlar, lonca binasının kâhyasının kızının ona modellik ettiğini öne sürmüştü; Dudok van Heel bunu kontrol etti ve kâhyanın büyük kızı 1642’de otuz beş yaşındaydı. Bazıları onda, tablonun bittiği yıl olan 1642’nin Haziran ayında ölen Rembrandt’ın karısı Saskia’nın yüzünü görür. Bunun da kanıtı yok ve kızın, tablonun söylediği şey olarak kalmasına izin vermek daha iyi: odadaki en parlak şey olan bir sembol.
Hemen arkasında, çoğu gizlenmiş, mavi giysili ikinci bir kız var. Ziyaretçilerin çoğu onu hiç fark etmez.
Şimdi tüfeklilere bakın, çünkü Rembrandt onların içine küçük bir talim kılavuzu sakladı. Solda, tepeden tırnağa kırmızılar giymiş ve genellikle Jan van der Heede olarak tanımlanan adam tüfeğinin namlusuna barut dolduruyor. Yüzbaşının hemen arkasında, meşe yapraklarıyla süslenmiş miğferli kısa boylu bir figür tüfeğini ateşliyor; namlu tam teğmenin şapkasının arkasından geçiyor. Ve teğmenin arkasında, koyu renk bir miğfer takmış başka bir tüfekli, falyasında kalan barutu üfleyerek temizliyor. Doldur, ateşle, temizle. Her tüfeklinin talim ettiği döngü bu ve tablonun ön tarafına bir çizgi roman gibi yayılmış.
Falyasını üfleyen adam, tablodaki en tuhaf hikâyeyi taşıyor. Müzenin kendi açıklaması onu Jan Claesen Leijdeckers olarak adlandırıyor. Dudok van Heel’in araştırmasına göre Leijdeckers, Rembrandt onu canlı modelden resmedemeden, 1640’a gelindiğinde ölmüştü ve duruş, Jacques de Gheyn’in basılı bir tüfek talimi kılavuzundan alınmış görünüyor. Adı hâlâ kalkanda.
Gece Nöbeti’nin ressamı aradan bakıyor
Bir kat yukarı, arka sıraya çıkın. Bölüğün bayrağını kaldıran adam sancaktar Jan Visscher Cornelisen ve Rembrandt onu tam ışığa yerleştirmiş; bu bir iltifattı. Sancaktar bölüğün onurunu taşırdı. Sağında altın miğferli genç bir adam duruyor. Ve ikisinin arasında, iki kez bakmayacağınız bir boşlukta, tek bir göz ve yumuşak bir berenin kenarı var.

O göz sık sık Rembrandt’ın otoportresi olarak anılır. Rijksmuseum’un kendi çevrimiçi turu, yüzün görünen parçası otoportreleriyle örtüştüğü için figürün “pekâlâ o olabileceğini” söylüyor. Dudok van Heel’in tabloya ait numaralı anahtarı onu basitçe “Otoportre” diye etiketliyor. Kimsenin kanıtı yok ve hiçbir belge Rembrandt’ın kendini resme koyduğunu söylemiyor. Ama bere onun, alışkanlık onun ve şaka da onun. Amsterdam’ın en ünlü ressamı, her yüzün para ettiği bir tabloda kendine bedavaya bir gözlük tuval ayırdı.
Aynı galeride sizi hoş bir ironi bekliyor. 2023’ten beri Rembrandt’ın 1636 tarihli Sancaktar’ı, genç ressamın elinde bayrakla sancaktar kılığında resmedildiği tam boy bir otoportre, Rijksmuseum’un Onur Galerisi’nde, Gece Nöbeti’nin yakınında asılı. Hollanda devleti onu Rothschild ailesinden 175 milyon euroya satın aldı. Bu bölüğün gerçek sancaktarını resmetmeden altı yıl önce Rembrandt, rolü bizzat oynayarak çoktan provasını yapıyordu.
Kim ödedi ve kalkan neden önemli
Kemere, yüzbaşının başının yukarısına ve sağına bakın. Taş duvara asılmış oval bir kalkan var ve üzerinde bir isim listesi. On sekiz isim.

Kalkan, Rembrandt’ın özgün tasarımının parçası değildi. Sonradan, başka bir el tarafından eklendi ve kaynaklar ne zaman eklendiği konusunda ayrışıyor. Dudok van Heel onu 1653 civarına tarihlendiriyor; İngilizce Vikipedi de dahil başka kaynaklar 1715 kadar geç bir tarih veriyor. Her hâlükârda, adamlar adlarıyla hatırlanmak istedikleri için eklendi. İronik olan şu ki koyulaşan vernik, on sekizinci yüzyıla gelindiğinde isimleri okunmaz hâle getirmişti ve isimler ancak vernik 1947’de temizlendikten sonra geri geldi.
On sekiz isim yüzbaşı, teğmen ve Bronckhorst’un anlattığı on altı muhafız: sancaktar, iki çavuş, Rombout Kemp ve Reijnier Engelen, bir kılıç taşıyıcı, mızraklılar, kalkan taşıyıcılar ve tüfekliler. Her ismi bir yüze bağlamak mümkün değil ve Dudok van Heel bazı eşleştirmelerinin bilgiye dayalı tahminler olduğunu dürüstçe kabul etti. Liste, 1642 Amsterdam tüccar sınıfından bir kesit: kumaş tüccarları, bir şarap simsarı, bir bakkal; hepsi Damrak ile Singel arasındaki birkaç sokaktan oluşan İkinci Bölge’den.
Bronckhorst’un paraya dair cümlesi kompozisyonu da açıklıyor. Biraz fazla ödeyen daha iyi bir yer aldı. Dudok van Heel’in arka sıralardaki ak sakallı kalkan taşıyıcı olarak tanımladığı Bronckhorst, kalabalığın içinde yarı yarıya kaybolmuş. Sağda, modası geçmiş değirmen taşı yakalı çavuş Rombout Kemp hareketli bir duruş ve işaret eden bir el kazandı. Neredeyse kesinlikle çok daha fazlasını ödeyen iki subay ise ortayı ve ışığı aldı. Yüz gulden size bir baş satın alıyordu. On altı muhafız için toplam, aynı yıl ikinci bir tanığın da doğruladığı üzere yaklaşık 1.600 gulden tuttu; buna yüzbaşı ve teğmenin ayrıca ödediği miktar ekleniyordu.
Muhafızların tablodan nefret edip ödemeyi reddettiğine dair eski hikâye bir efsane. 1659 tarihli ifadeler ödediklerini gösteriyor. Tablo, loncanın binası Kloveniersdoelen’in büyük salonunda, yeni bina için sipariş edilen altı grup portresinden biri olarak asılıydı. Orada yetmiş yıldan uzun süre kaldı.
Davulcu, köpek ve kaçan çocuk
En sağda bir adam büyük bir davul çalıyor. Bu, bölüğün davulcusu Jacob Jorisz ve tabloda kimliği açıkça belirlenmiş olup adı kalkanda bulunmayan tek figür. Ödeme yapmadı. Davulcular kiralık adamlardı ve Rembrandt onu ses için tabloya kattı. İçinde davul gümbürdeyen bir tablo, bir şeylerin olmak üzere olduğu bir tablodur.

Davulcunun ayaklarının dibinde dağınık tüylü bir köpek gürültüye havlıyor. Köpek, şaşırtıcı bir kaynağı olan küçük bir ayrıntı. Rijksmuseum küratörü Anne Lenders, köpeğin Hollandalı sanatçı Adriaen van de Venne’nin bir illüstrasyonundaki köpeğe çok benzediğine dikkat çekti ve tablonun röntgen görüntüleri benzerliğin bitmiş yüzeyden daha derine indiğini gösterdi. Yani Rembrandt köpeğini bir kitaptan ödünç almış gibi görünüyor.
En solda, kendisine çok büyük gelen bir miğfer takmış bir çocuk, elinde barut boynuzuyla tablonun dışına koşuyor. O, barut çocuğu ve köpeğin karşı ağırlığı. Biri sola koşuyor, öteki sağa havlıyor ve aralarında bütün bölük harekete geçiyor.
Gece Nöbeti tablosu gerçekten gece mi geçiyor?
Hayır. Önünde durmadan önce herkesin duyması gereken sürpriz bu. Gece Nöbeti bir gündüz sahnesi. Bölük gölgeli bir kapıdan gün ışığına çıkıyor. Tabloya lakabını veren koyu kahverengi karanlık, yüzyıllar içinde sararıp koyulaşan kat kat verniklerden geldi; ta ki bütün tuval meşalelerle aydınlatılmış gibi görünene dek. On yedinci yüzyılda kimse ona Gece Nöbeti demedi. Resmî adı Yüzbaşı Frans Banninck Cocq Komutasındaki II. Bölge Milis Bölüğü gibi bir şey ve kimse bunu yüksek sesle söyleyecek değildi. Daha kısa bir ad tuttuğunda tablo gece gibi görünüyordu, o yüzden gece adını aldı.
Vernik, tablo savaştan döndükten sonra 1940’larda temizlendi ve gün ışığı yeniden ortaya çıktı. Ad kaldı.
Amsterdam’ın 1715’te kestiği kenarlar
Gördüğünüz tablo, Rembrandt’ın bitirdiği tablo değil. 1715’te Gece Nöbeti lonca binasından, Dam Meydanı’ndaki ve bugün Kraliyet Sarayı olan Amsterdam Belediye Binası’na taşındı. Asılacağı duvara sığmadı. Bu yüzden dört kenarından da kesildi.

En büyük kayıp sol taraftaydı. Rijksmuseum’a göre o taraftan yaklaşık 64 santimetre genişliğinde bir şerit, üstten yaklaşık 23 santimetre, alttan yaklaşık 11 ve sağdan 7 santimetre gitti. Sol kenardaki üç figür kayboldu: iki milis ve küçük bir çocuk. Kemerin tepesi, korkuluk ve bölüğün indiği basamağın kenarı da gitti. Kesilen parçalar hiç bulunamadı.
Nasıl göründüklerini, ressam Gerrit Lundens’e atfedilen ve orijinal henüz bütünken yapılmış küçük bir kopya sayesinde biliyoruz. Kopya Londra’daki National Gallery’ye ait. Onda iki subay, ortanın biraz dışında, sağa doğru ve arkalarında daha fazla alanla öne yürüyor. Kompozisyon nefes alıyor. Kırpılmış versiyonda yüzbaşı neredeyse tam ortada ve kalabalık daha sıkışık hissettiriyor. Tabloyu tanıyanların çoğu kırpılmış bir versiyonu tanır ve çoğu bunu hiç düşünmez.
Haziran 2021’de Rijksmuseum, eksik şeritlerin basılı rekonstrüksiyonlarını birkaç aylığına gerçek tuvalin çevresine astı. Rekonstrüksiyonlar Lundens kopyasından, eksik alanları Rembrandt’ın paleti ve üslubuyla boyamak üzere eğitilmiş yapay zekâ yardımıyla üretildi. Müze, bunları asla kalıcı olarak eklemeyeceğini açıkça belirtti. Amaç, insanların bir yaz boyunca Rembrandt’ın gerçekte boyadığı tabloyu görmesini sağlamaktı.
Bıçaklar, asit ve Maastricht’te bir kasa
1911’de işsiz bir ayakkabıcı tabloya bıçakla saldırdı; kalın eski vernik onu kurtardı. 14 Eylül 1975’te Wilhelmus de Rijk adında eski bir öğretmen tabloyu bir ekmek bıçağıyla keserek zikzak yarıklar bıraktı. Ardından 1975 ve 1976’da yapılan restorasyon, bugün sökülmekte olan verniği bıraktı. 1990’da bir adam tabloya asit püskürttü; bekçiler tuvali suyla ıslattı ve asit yalnızca verniğe ulaştı.
Eylül 1939’da tuval gergefinden çıkarıldı, bir silindire sarıldı ve Amsterdam’dan götürüldü. Savaşın büyük bölümünü ülkenin en güneyinde, Maastricht yakınlarındaki mağaralarda bir kasada geçirdi.
Gece Nöbeti Operasyonu, herkesin gözü önünde

Temmuz 2019’da Rijksmuseum, Rembrandt’ın Gece Nöbeti’nin tarihindeki en büyük araştırma ve koruma projesini başlattı ve bunu herkesin önünde yapmaya karar verdi. Tuvalin çevresine, tam da galerisinde, bir cam oda kurdular ve çalışma, ziyaretçiler izlerken ve kameralar internetten canlı yayın yaparken sürdü. Müze buna Gece Nöbeti Operasyonu adını verdi.
İlk beş yıl çoğunlukla incelemeyle geçti: taramalar, X ışını floresansı, devasa çözünürlükte fotoğraflar. Araştırma sürprizler ortaya çıkardı; bunların arasında daha önce hiçbir tarihî yağlıboya tabloda bulunmamış bir kurşun bileşiği ve Rembrandt’ın boyamaya başlamadan önce yaptığı bir taslağın izleri vardı. Kasım 2024’te sekiz restoratör, yüzeye bastırılan solvent emdirilmiş kâğıtlarla 1975 verniğini azar azar sökmeye başladı. Müzenin direktörü bunun ne kadar süreceğine tablonun kendisinin karar vereceğini söyledi. Bu yazı yazıldığında müze bir bitiş tarihi açıklamamıştı; yani tuvali camın arkasında, restoratörler çalışırken görüp görmeyeceğiniz, ne zaman gittiğinize bağlı.
Nelere bakmalı, nerede görülür
Gece Nöbeti, Rijksmuseum’un uzun orta salonu olan Onur Galerisi’nin sonunda, Amsterdam’ın Museumplein meydanındaki Museumstraat 1 adresinde asılı. Müze her gün 09.00-17.00 arası açık. Yetişkin biletleri 25 euro, 18 yaş ve altındaki ziyaretçiler ücretsiz giriyor ve müze kartı sahipleri dahil herkesin önceden bir giriş saati ayırtması gerekiyor. Fiyatlar ve saatler değişiyor, o yüzden gitmeden önce müzenin sitesini kontrol edin. Sitemizdeki Rijksmuseum sayfasında Gece Nöbeti beş sesli duraktan biri olarak yer alıyor; Vermeer’in Küçük Sokak’ı ve Asselijn’in Tehdit Altındaki Kuğu’su ile birlikte.
Sabah ilk iş ya da son bir saatte gidin. Günün ortasında tablonun önündeki kalabalık on sıra derinliğinde oluyor ve görmek istediğiniz figürler küçük. Oraya vardığınızda tabloya üç kez bakın.
Önce geride durun; bütün tuvali görecek kadar uzakta. Işığı izleyin. Teğmenin ceketindeki el gölgesini bulun, sonra kızı, sonra geri kalan her şeyin kahverengiye nasıl karıştığını fark edin.
İkinci olarak, soldan yaklaşın. Doldur, ateşle, temizle: kırmızılı tüfekli, meşe yapraklı miğferli küçük tüfekli, falyasını üfleyen adam. Sonra yukarıya, bayrağa bakın ve gözü bulun. Tuval devasa, göz ise bir madeni para büyüklüğünde. Bu mesafede Chiaro açıkken, bere, kalkan ve yüz gulden hikâyesi, siz hâlâ o gözün size bakıp bakmadığına karar vermeye çalışırken kulağınızda çalar.
Üçüncü olarak, sağa gidin. İşaret eden Kemp, davulcu, köpek. Sonra yukarıdaki kalkana bakın ve üzerindeki her ismin ödeme yapmış bir adam olduğunu, onları resmeden adamın ise orada, arka tarafta, ücretsiz, aradan baktığını hatırlayın.
Kalabalık bir tabloyu bu şekilde okumayı seviyorsanız, aynı numaralı yaklaşım filozofların Leonardo ve Michelangelo’nun yüzlerini taşıdığı Rafael’in Atina Okulu freskinde ve tablodaki birkaç kişinin orada bulunmadığı David’in Napolyon’un Taç Giyme Töreni tablosunda da işe yarıyor. Kendini kendi tablosuna koyan bir başka on yedinci yüzyıl ressamı için Velázquez’in Las Meninas tablosuna bakın. Büyük bir müze sizi genellikle yorgun ve boş bırakıyorsa, sanattan anlamayanlar için sanat müzesi ipuçlarımız tam da bu galeriden geçiyor. Her tablonun figür figür çözümlendiği serinin tamamı Ünlü Tablolar, Tüm Figürler Tek Tek yazısında bir araya getirildi.
1659’da fiyat konusunda yemin eden yaşlı kumaş tüccarı Bronckhorst, ödediğinin karşılığını aldı: kalabalığın içinde, yarısı gölgede bir baş, on sekizden biri. Rembrandt hiçbir şey ödemedi ve bir göz aldı. Neredeyse dört yüzyıl sonra, gözü arayanlar daha çok.