Przejdź do treści

Waszyngton przeprawiający się przez Delaware: kto siedzi w łodzi, każda postać rozpoznana

Opublikowano: • 17 min czytania

Ogromny obraz zatłoczonej drewnianej łodzi, która o świcie przedziera się przez lód na rzece: Jerzy Waszyngton stoi w ciemnym płaszczu blisko dziobu, za nim młody oficer trzyma łopoczącą flagę w gwiazdy i pasy, a kilkunastu żołnierzy, farmerów i wioślarzy odpycha się od kry wiosłami i drągami.

Pewnego dnia w 1850 roku, w pracowni w Düsseldorfie, młody amerykański malarz Worthington Whittredge włożył pożyczony mundur generała i wszedł na skrzynię. Stał tam z ugiętym kolanem i uniesionym podbródkiem, a jego przyjaciel Emanuel Leutze go malował. Potem, jak głosi opowieść, przebrał się i pozował jeszcze raz, tym razem jako człowiek sterujący łodzią. Najbardziej amerykański obraz, jaki kiedykolwiek namalowano, powstał w Niemczech, nad Renem, spod pędzla urodzonego w Niemczech artysty, który pozować kazał tym Amerykanom, którzy akurat byli w mieście.

Waszyngton przeprawiający się przez Delaware to obraz, którym amerykańskie podręczniki historii ilustrują rewolucję amerykańską, ten sparodiowany w tysiącu rysunków satyrycznych. Jest też ogromny. Płótno w Metropolitan Museum of Art ma prawie 3,80 metra wysokości i prawie 6,50 metra szerokości, a mało kto z tych, którzy widzieli je w książce, umiałby powiedzieć, kto poza generałem siedzi w łodzi. Na pokładzie jest kilkanaście osób i niemal każda została wybrana po to, by czegoś dowodzić.

Waszyngton przeprawiający się przez Delaware: łódź w skrócie

Waszyngton przeprawiający się przez Delaware z czternastoma ponumerowanymi znacznikami: 1 Waszyngton, 2 James Monroe z flagą, 3 mężczyzna w futrzanej czapce przy drzewcu, 4 strzelec odpychający łódź drągiem na dziobie, 5 wioślarz w szkockim berecie, 6 czarnoskóry wioślarz, 7 mężczyzna w skórzanym hełmie, 8 postać w czerwieni przy wiośle, 9 oficer przytrzymujący kapelusz, 10 farmer w kapeluszu z szerokim rondem, 11 ranny, 12 sternik w zieleni, 13 gwiazda, 14 łodzie i konie w tle.

Numery na obrazie odpowiadają temu kluczowi. Tylko dwie osoby w łodzi mają przypisane imiona z jakąkolwiek pewnością, a i te pochodzą z tradycji i z wczesnego katalogu wystawy, a nie z czegokolwiek, co Leutze napisałby na płótnie. Opisy pozostałych idą za historykiem Davidem Hackettem Fischerem, którego książka Washington’s Crossing czyta łódź postać po postaci.

#PostaćKto to jestGdzie go szukać
1GenerałJerzy Waszyngton, czterdziestoczteroletniStoi pośrodku z uniesionym kolanem, w ciemnym płaszczu podszytym czerwienią
2ChorążyPorucznik James Monroe, przyszły piąty prezydentTuż za Waszyngtonem, ściska drzewce
3Mężczyzna przy drzewcuBezimienny; człowiek z pogranicza w futrzanej czapce i myśliwskiej koszuliPod flagą, pomaga trzymać ją pod wiatr
4Strzelec na dziobieBezimienny; strzelec z zachoduNa skrajnej lewej, odpycha łódź drągiem od lodu
5SzkotBezimienny; świeży imigrant w berecie balmoralZ przodu, wiosłuje, w niebieskim berecie z czerwonym pomponem
6Czarnoskóry wioślarzBezimienny; często, bez dowodów, łączony z Prince’em Whipple’emObok Szkota, w marynarskiej kurtce i szerokim kapeluszu
7Mężczyzna w hełmieNiezidentyfikowanyPod Waszyngtonem, w ciemnym płaszczu i skórzanym hełmie
8Postać w czerwieniNiezidentyfikowana; być może kobietaPośrodku po prawej, ciągnie wiosło, z rozwianymi długimi włosami
9Oficer przytrzymujący kapeluszBez pewnej identyfikacjiZa postacią w czerwieni, siwy mężczyzna w surducie z czerwonymi wyłogami
10FarmerBezimienny; farmer z Pensylwanii albo New JerseyKapelusz z szerokim rondem, płaszcz z koca, broń trzymana pionowo
11RannyBezimiennyGłowa w bandażu, otulony płaszczem obszytym futrem
12SternikBezimienny; według tradycji pozował Worthington WhittredgeNa rufie, w zielonej myśliwskiej koszuli, futrzanej czapce i z sakwą wyszywaną koralikami
13GwiazdaGwiazda poranna albo jej symbolW lewym górnym rogu, przebija się przez chmury
14Reszta armiiŁodzie, konie i artyleriaW tle po prawej, płyną za nimi przez rzekę

Generał, który powinien siedzieć

Fragment z Jerzym Waszyngtonem stojącym w łodzi, w czarnym trójgraniastym kapeluszu i ciemnym płaszczu podszytym czerwienią, zapatrzonym w drugi brzeg; za nim młody James Monroe trzyma drzewce łopoczącej flagi z kręgiem gwiazd.

Zacznij od numeru jeden, bo Leutze zbudował cały obraz tak, by wskazywał właśnie na niego. Jerzy Waszyngton stoi nieco przed środkiem łodzi, z lewym kolanem opartym o ławkę, prawą dłonią na rękojeści szabli, z twarzą w jedynym jasnym prześwicie na niebie. Ma czterdzieści cztery lata. Tydzień przed Bożym Narodzeniem 1776 roku pisał do brata, że jego zdaniem „gra jest prawie skończona”. Jego armię wyparto z Nowego Jorku i przegnano przez New Jersey, a większość zaciągów wygasała ostatniego dnia roku.

Tym, co się wydarzyło, była przeprawa. W nocy 25 grudnia 1776 roku około 2400 ludzi zebrało się przy McConkey’s Ferry, po pensylwańskiej stronie Delaware, i przeprawiło się przez rzekę w zamieci śnieżnej z deszczem ze śniegiem. Wylądowali z wielogodzinnym opóźnieniem, przeszli po ciemku dziewięć mil, około 14 kilometrów, i około ósmej rano uderzyli na heski garnizon w Trenton. Do niewoli trafiło mniej więcej 900 Hesów. Była to mała bitwa o bardzo dużych skutkach.

A teraz problem. Człowiek stojący tak w małej łódce na skutej lodem rzece wypadłby za burtę. Obrona, którą przedstawia Fischer, polega na tym, że prawdziwe łodzie wcale nie były małymi łódkami. Były to łodzie typu Durham, długie, płaskodenne łodzie towarowe zbudowane do przewozu rudy żelaza, z wysokimi burtami i szerokością około dwóch i pół metra. W takich łodziach, z lodowatą wodą chlupoczącą na dnie, stanie było najrozsądniejsze. Poza jest więc mniej absurdalna, niż się wydaje. Fikcją jest łódź dookoła niej.

James Monroe i flaga, której jeszcze nie było

Za Waszyngtonem, ściskając drzewce obiema rękami, stoi numer dwa. Wczesny katalog wystawy rozpoznał w nim porucznika Jamesa Monroe’a i to imię przylgnęło. W grudniu 1776 roku Monroe miał osiemnaście lat, był oficerem 3. Pułku Wirginii i rzeczywiście był pod Trenton. Przeprawił się z oddziałem przednim kapitana Williama Washingtona, dalekiego kuzyna generała, a podczas ataku został postrzelony w ramię. Kula z muszkietu przecięła mu tętnicę i omal się nie wykrwawił. Czterdzieści lat później był prezydentem. W łodzi generała, o ile wiadomo, nie płynął.

Flaga, którą trzyma, to najsłynniejszy błąd obrazu. To gwiazdy i pasy, z trzynastoma gwiazdami w kręgu na niebieskim polu. Ten wzór nie istniał w noc Bożego Narodzenia 1776 roku. Kongres Kontynentalny przyjął flagę z trzynastoma pasami i trzynastoma gwiazdami dopiero 14 czerwca 1777 roku, pół roku później.

Leutze i tak chciał tej flagi. To największy pojedynczy kształt na obrazie i nie powiewa ona prosto. Jest skręcona, na wpół zwinięta, wciąż podnoszona. Naród jest stawiany w wichurze i nie jest jeszcze gotowy.

Numer trzy, mężczyzna pod flagą w futrzanej czapce i jasnej myśliwskiej koszuli, pomaga Monroe’owi utrzymać ją w miejscu. Nie ma imienia. Jego zadaniem jest połączyć flagę z ludźmi, którzy wiosłują.

Szkot i wioślarz na dziobie

Fragment przedniej części łodzi: strzelec w futrzanej czapce i zielonym surducie wbija drąg w lód, młody wioślarz w niebieskim berecie z czerwonym pomponem ciągnie wiosło, a obok niego czarnoskóry wioślarz w szerokim kapeluszu i marynarskiej kurtce pochyla się w pociągnięciu.

Numer cztery jest na samym dziobie, zaparty jedną nogą o burtę, i wbija drąg w lód. Nosi futrzaną czapkę i długi zielony surdut. Fischer nazywa ludzi na dziobie i rufie „twardymi na twarzy strzelcami z zachodu”, myśliwymi z interioru, którzy byli strzelcami wyborowymi armii.

Numer pięć to młody mężczyzna wiosłujący z przodu, w niebieskim berecie z czerwonym pomponem na czubku. To szkocki beret, a Fischer odczytuje go jako świeżo przybyłego szkockiego imigranta. Leutze, urodzony w 1816 roku w Schwäbisch Gmünd i przywieziony do Ameryki jako dziecko, sam był imigrantem i sadza przybysza na przodzie łodzi narodu.

Numer sześć siedzi obok Szkota, napierając na wiosło, i to o niego ludzie pytają najczęściej. Ma szeroki kapelusz i, jak pisze Fischer, krótką smołowaną kurtkę marynarza z Nowej Anglii. Jest czarnoskóry. Fischer mówi to wprost: obecność Afroamerykanina w łodzi nie była przypadkiem, bo Leutze był zdecydowanym abolicjonistą.

Od ponad stu lat tego człowieka nazywa się Prince’em Whipple’em. Prince Whipple istniał naprawdę. Był zniewolonym mężczyzną z New Hampshire, własnością Williama Whipple’a, sygnatariusza Deklaracji Niepodległości, i rzeczywiście służył na wojnie, a potem został wyzwolony. Pomysł, że przeprawiał się z Waszyngtonem, pochodzi od abolicjonistycznego pisarza Williama Coopera Nella, który opublikował go w 1852 roku, rok po ukończeniu obrazu. Nic nie wskazuje, by Leutze kiedykolwiek słyszał o Prince’u Whipple’u, a William Whipple, jego właściciel, był tamtego grudnia z Kongresem Kontynentalnym w Baltimore, a nie nad Delaware. Fischer stwierdza, że wszystkie dowody mówią, iż Prince’a Whipple’a w łodzi nie było.

To, co dowody potwierdzają, jest lepsze od legendy. Fischer dowodzi, że strój wskazuje na jednego z ludzi Johna Glovera z Marblehead, pułku rybaków i marynarzy z Massachusetts, który tamtej nocy przewiózł armię na drugi brzeg. Pułk Glovera był mieszany rasowo, służyli w nim razem czarni i biali marynarze. Człowiek w smołowanej kurtce jest więc kimś prawdziwszym niż legenda: jednym z bezimiennych marynarzy, bez których nikt nie dotarłby do New Jersey.

Postać w czerwieni i ludzie, których Leutze posadził pośrodku

Numer siedem siedzi tuż pod Waszyngtonem, na wpół ukryty w ciemnym płaszczu, w czarnym skórzanym hełmie z grzebieniem. Nigdy nie został przekonująco zidentyfikowany. Hełm wygląda jak nakrycie głowy kawalerzysty i może Leutze nie chciał niczego więcej: jeszcze jednego rodzaju żołnierza.

Fragment prawej połowy łodzi: długowłosa postać w czerwonym surducie ciągnie wiosło, siwy oficer przytrzymuje kapelusz na wietrze, farmer w kapeluszu z szerokim rondem otula się kocem, mężczyzna z zabandażowaną głową kuli się w płaszczu obszytym futrem, a sternik w zielonej myśliwskiej koszuli z sakwą z koralików zapiera się na rufie.

Numer osiem to najdziwniejsza postać na pokładzie. Pośrodku łodzi, mocno ciągnąc wiosło, ktoś w luźnym czerwonym surducie, z długimi brązowymi włosami rozwianymi na gładkiej, pochylonej twarzy. Fischer nazywa ją „postacią androgyniczną” i dodaje, że może to być kobieta w męskim stroju. Leutze nie zostawił klucza. Wiemy, że kobiety podążały za Armią Kontynentalną i jej służyły, a niektórzy historycy wskazują kobiety na jej listach racji żywnościowych. Leutze mógł mieć na myśli bardzo młodego mężczyznę albo właśnie tę niejednoznaczność, którą czuje się, patrząc na tę twarz.

Za postacią w czerwieni numer dziewięć, siwy mężczyzna w surducie z czerwonymi wyłogami, przytrzymuje czarny kapelusz na wietrze. Wygląda na oficera. Niektóre relacje, powołując się na katalog wystawy z 1853 roku, podają, że na obrazie są generał Nathanael Greene wychylony za burtę i pułkownik Edward Hand, który siedzi i trzyma kapelusz. Jeśli ten katalog ma rację, może to być Hand. To rozsądna interpretacja, nie pewna.

Numery dziesięć i jedenaście to farmerzy Fischera z Pensylwanii i New Jersey, w płaszczach z koców i kapeluszach z szerokim rondem. Jeden trzyma pionowo broń, w której Fischer rozpoznaje dwururkę wiejskiego człowieka. Drugi, głębiej w cieniu, ma pod kapeluszem zabandażowaną głowę i wygląda, słowami Fischera, na bardzo chorego. To milicja, ludzie, którzy przychodzili ze swoich gospodarstw na kilka tygodni naraz. W tej części łodzi nikt nie pozuje.

Numer dwanaście to sternik na rufie, ostatnia postać, do której się dochodzi. Ma futrzaną czapkę, zieloną myśliwską koszulę, getry i przewieszoną przez pierś sakwę z frędzlami i koralikami. Niektórzy autorzy odczytują jego strój jako rdzennie amerykański. Fischer widzi w nim drugiego z dwóch strzelców z zachodu, po jednym na każdym końcu łodzi. Według większości relacji, w tym wspomnień samego Whittredge’a, była to jego druga zmiana jako modela: człowiek, który pozował do Waszyngtona, pozował też do postaci, która trzyma łódź generała na kursie.

Po zsumowaniu łódź okazuje się próbnikiem kraju, który Leutze chciał pokazać widzom: plantator z Wirginii, nastoletni oficer, ludzie z pogranicza, Szkot, czarnoskóry marynarz z Nowej Anglii, farmerzy, ranny i postać, która może być kobietą. Fischer streszcza tę myśl jednym zwrotem: wszyscy płynęli w tej samej łodzi.

Nie ta rzeka, nie ta godzina, nie ten lód

Fragment lewego górnego rogu obrazu: blade, burzowe niebo nad zamarzniętą rzeką, z jedną jasną gwiazdą przebijającą się przez chmury nad zaśnieżonym drugim brzegiem.

Słynne błędy obrazu Waszyngton przeprawiający się przez Delaware warto wyliczyć, bo każdy z nich okazuje się wyborem.

Godzina się nie zgadza. Przeprawa odbyła się po ciemku, od wczesnego wieczoru do około trzeciej nad ranem, w czasie burzy. Leutze maluje pierwsze światło dnia, z przejaśniającym się niebem nad drugim brzegiem. W lewym górnym rogu, pod numerem trzynaście, przez chmury przebija się jedna jasna gwiazda. Fischer nazywa ją „gwiazdą proroczą”. To świt jako obietnica, a nie pora dnia.

Rzeka się nie zgadza. Leutze malował w Düsseldorfie, a szeroka rzeka z niskimi wzgórzami w tle przypomina dużo bardziej Ren niż wąską Delaware przy McConkey’s Ferry. Lód też się nie zgadza, a przynajmniej jest przesadzony. Krytycy zauważali, że prawdziwy lód rzeczny byłby wygładzony przez nurt, a nie spiętrzony w szkliste bryły jak te na pierwszym planie. Te szkliste bryły są tam po to, by pokazać, jak ciężko było.

Za łodzią generała, pod numerem czternaście, inne łodzie wiozą ludzi, stające dęba konie i armaty. Przy prawdziwej przeprawie przewieziono przez rzekę osiemnaście dział polowych wraz z końmi. To przynajmniej jest prawdą.

I dlatego błędy nie zatapiają obrazu. Leutze obmyślił go po upadku rewolucji 1848 roku w całych Niemczech i chciał pokazać europejskim liberałom, jak wyglądała rewolucja, która się udała: rozpaczliwa, improwizowana, zrobiona przez zwykłych ludzi w okropną pogodę. Werdykt Fischera brzmi: krytycy mieli rację co do niektórych szczegółów, ale główne idee obrazu są wierne historii.

Namalowany dwa razy: pożar, Brema i kopia, która przepłynęła Atlantyk

Obraz w Met nie jest pierwszą wersją. Leutze ukończył płótno w pełnym rozmiarze w 1850 roku, a 5 listopada 1850 roku uszkodził je pożar w jego pracowni. Uszkodzony obraz odrestaurowano i ostatecznie trafił do Kunsthalle w Bremie, w północnych Niemczech. Został zniszczony w czasie drugiej wojny światowej, kiedy alianckie bomby spadły na miasto. Większość źródeł datuje jego utratę na nalot w 1942 roku.

Zanim tamto płótno w ogóle odrestaurowano, Leutze zaczął ze swoimi asystentami drugą replikę w pełnym rozmiarze. Whittredge wspominał później, że duże partie nieba namalował podczas całonocnej sesji. Ta druga wersja to ta w Nowym Jorku. W październiku 1851 roku pokazano ją na Broadwayu, w Stuyvesant Institute, i przyszło ją obejrzeć ponad 50 000 osób. Biznesmen Marshall O. Roberts kupił ją za 10 000 dolarów, jak na tamte czasy niezwykłą cenę za amerykański obraz. W 1897 roku John Stewart Kennedy podarował ją Met.

Istnieje też znacznie mniejsza wersja, wykonana w pracowni Leutzego jako wzór dla rytownika, najwyraźniej z pomocą młodego Eastmana Johnsona. Przez lata wisiała w Zachodnim Skrzydle Białego Domu, trafiła do Minnesota Marine Art Museum w Winonie, a w maju 2022 roku sprzedano ją w Christie’s za 45 milionów dolarów.

Rama z orłem na szczycie

Waszyngton przeprawiający się przez Delaware w ogromnej rzeźbionej złoconej ramie, zwieńczonej złotym orłem z rozpostartymi skrzydłami wśród flag, bębnów i broni.

Przez większą część XX wieku obraz wisiał w prostej ramie. Potem, w 2007 roku, kuratorka Met Carrie Rebora Barratt przeglądała album w New-York Historical Society i znalazła fotografię Mathew Brady’ego z 1864 roku. Pokazywała obraz na nowojorskim jarmarku na rzecz żołnierzy Unii, w złoconej ramie zwieńczonej rzeźbionym orłem.

Met zlecił odtworzenie ramy na podstawie tej fotografii firmie Eli Wilner and Company. Samo rzeźbione zwieńczenie ma ponad cztery metry szerokości: orzeł z rozpostartymi skrzydłami nad flagami, pikami, bębnem i tarczą, ze wstęgą cytującą mowę pogrzebową Henry’ego Lee na cześć Waszyngtona, pierwszego na wojnie, pierwszego w pokoju i pierwszego w sercach rodaków. Obraz w nowej ramie wrócił na ekspozycję, gdy w styczniu 2012 roku ponownie otwarto odnowione sale American Wing w Met.

Najczęstsze pytania o obraz Waszyngton przeprawiający się przez Delaware

Kto siedzi w łodzi na obrazie Waszyngton przeprawiający się przez Delaware?

Jerzy Waszyngton i kilkanaście innych osób. Tradycja rozpoznaje w młodym oficerze z flagą Jamesa Monroe’a. Pozostali to typy, a nie portrety: strzelcy, farmerzy, szkocki imigrant, czarnoskóry marynarz i postać w czerwieni, która może być kobietą.

Gdzie wisi obraz Waszyngton przeprawiający się przez Delaware?

Obraz znajduje się w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, w American Wing, w sali 760. Muzeum ma go od 1897 roku.

Jakie wymiary ma obraz Waszyngton przeprawiający się przez Delaware?

Ma 378,5 na 647,7 centymetra, czyli 149 na 255 cali. To prawie 3,80 metra wysokości i prawie 6,50 metra szerokości, bez ramy.

Czy czarnoskóry mężczyzna w łodzi to Prince Whipple?

Prawdopodobnie nie. Historię Whipple’a opublikowano po raz pierwszy w 1852 roku, już po ukończeniu obrazu, a historyk David Hackett Fischer doszedł do wniosku, że Prince’a Whipple’a nie było przy przeprawie. Postać ma raczej przedstawiać jednego z marynarzy Johna Glovera z Marblehead, pułku, w którym służyli też czarnoskórzy marynarze.

Jakie błędy historyczne są na obrazie Waszyngton przeprawiający się przez Delaware?

Flagę w gwiazdy i pasy przyjęto dopiero w czerwcu 1777 roku, przeprawa odbyła się nocą w czasie burzy, prawdziwe łodzie były dużymi łodziami typu Durham, a rzeka wygląda jak Ren. Większość z tego to świadome wybory, a nie niewiedza.

Na co patrzeć w Met

Długa sala z górnym światłem i jasną drewnianą podłogą; na jej końcu wisi obraz w złotej ramie zwieńczonej orłem i wypełnia niemal całą ścianę.

Waszyngton przeprawiający się przez Delaware wisi w sali 760 American Wing, na pierwszym piętrze budynku Met przy Piątej Alei. Met jest zamknięte w środy, a w piątki i soboty otwarte dłużej, ale godziny otwarcia i ceny biletów się zmieniają, więc przed wizytą sprawdź stronę muzeum. Sala jest na tyle długa, że można w niej zrobić coś, czego nie da się zrobić z reprodukcją: podejść do obrazu.

Zacznij od drugiego końca sali. Stamtąd widzisz flagę, generała, światło przebijające się nad jego głową i nic więcej.

Potem podchodź powoli i pozwól, by łódź rozpadła się na ludzi. Znajdź czerwony pompon Szkota. Znajdź dłoń czarnoskórego wioślarza na wiośle. Znajdź twarz postaci w czerwieni. Z tej odległości, z włączonym Chiaro, słyszysz historię marynarzy Glovera z Marblehead, patrząc prosto na człowieka w smołowanej kurtce, i bezimienna postać staje się tą, która przewiozła wszystkich na drugi brzeg.

Na koniec podejdź do samego lodu. Przyjrzyj się bryłom na pierwszym planie, szklistym i zielonym. Potem spójrz w lewo w górę, na gwiazdę. Leutze umieścił trud i nadzieję w przeciwległych rogach.

Jeśli lubisz czytać zatłoczony obraz osoba po osobie, to samo podejście sprawdza się przy obrazie Delacroix Wolność wiodąca lud na barykady, kolejnej rewolucji namalowanej jako przekrój narodu, i przy Straży nocnej Rembrandta, gdzie ci, którzy zapłacili, dostali najlepsze miejsca. Koronacja Napoleona Davida pokazuje, co się dzieje, gdy malarz umieszcza ludzi w historycznej chwili, przy której nigdy nie byli. Cała seria jest zebrana w zestawieniu Słynne obrazy, każda postać rozpoznana. A strona Met w naszym serwisie ma obraz Leutzego jako przystanek audio, razem z resztą muzeum.

Whittredge, przyjaciel na skrzyni, sam został znanym pejzażystą i dożył 1910 roku. Do końca życia mógł powiedzieć coś, czego nie mógł powiedzieć nikt inny: był zarówno Jerzym Waszyngtonem, jak i człowiekiem na tyle łodzi, który nim sterował. Spójrz na łódź po raz ostatni. Generał jest jedynym człowiekiem na pokładzie, który nie ma nic do roboty. Wszyscy pozostali, łącznie z człowiekiem, który zagrał też generała, przewożą go na drugi brzeg.