
Στα αρχεία των Βασιλικών Ανακτόρων της Μαδρίτης σώζεται ένα αναλυτικό εξοδολόγιο υπογεγραμμένο από τον Φρανθίσκο δε Γκόγια στις 23 Ιουλίου 1800. Χρέωσε το στέμμα 980 ρεάλια για δέκα μικρούς καμβάδες και τελάρα, 420 ρεάλια για ξύλινα κιβώτια και μεταφορικά, 860 ρεάλια για έναν γιγαντιαίο καμβά, 1.140 ρεάλια για τέσσερις διαδρομές με άμαξα και 2.114 ρεάλια στον Μαδριλένο έμπορο χρωμάτων Μανουέλ Εθκέρα ι Τράπαγα για χρωστικές και υλικά ζωγραφικής. Παντελώς κουφός εδώ και επτά χρόνια ύστερα από μια σχεδόν θανατηφόρα ασθένεια στο Κάδιθ, ο πενηντατετράχρονος Πρώτος Ζωγράφος της Αυλής μόλις είχε επιστρέψει από το εαρινό βασιλικό ανάκτορο του Αρανχουέθ.
Η βασίλισσα Μαρία Λουίζα της Πάρμας είχε δώσει την αφορμή για το έργο στις 22 Απριλίου 1800, γράφοντας από το Αρανχουέθ στον ευνοούμενό της και πρώην πρωθυπουργό Μανουέλ Γοδόι ότι ο βασιλιάς Κάρολος Δ΄ ήθελε ο Γκόγια να ζωγραφίσει «όλους μας μαζί» μόλις ολοκλήρωνε το πορτρέτο της συζύγου του Γοδόι. Αντί να υποχρεώσει τους Βουρβόνους της Ισπανίας να στέκονται όλοι μαζί επί εβδομάδες, ο Γκόγια ζωγράφισε τα κεφάλια τους ένα προς ένα πάνω σε καμβάδες με κόκκινη προεργασία. Μέχρι τις 9 Ιουνίου η βασίλισσα ανέφερε ξανά στον Γοδόι ότι οι σπουδές είχαν ολοκληρωθεί και ήταν «όλες ολοζώντανες». Ο Γκόγια συνέθεσε τον τρίμετρο καμβά στο εργαστήριό του στη Μαδρίτη κατά τη διάρκεια της επόμενης χρονιάς, τον παρέδωσε στα μέσα του 1801 και υπέβαλε τον τελικό λογαριασμό του εκείνον τον Δεκέμβριο. Ούτε ο βασιλιάς ούτε η βασίλισσα κατέγραψαν το παραμικρό παράπονο.
Αργότερα, τον δέκατο ένατο αιώνα, ένα ευφυολόγημα που αποδίδεται κατά κόρον στον Γάλλο ποιητή Τεοφίλ Γκοτιέ, αν και απουσιάζει από το εκδομένο οδοιπορικό του στην Ισπανία, χλεύαζε τον βασιλιά και τη βασίλισσα λέγοντας πως έμοιαζαν με «τον φούρναρη της γωνίας και τη γυναίκα του αφού κέρδισαν το λαχείο». Ακόμη και σήμερα οι επισκέπτες κοιτάζουν τα χαλαρά πηγούνια, το σκούρο έμπλαστρο στον κρόταφο μιας θείας και μια νεαρή γυναίκα που στρέφει το πρόσωπό της προς τον τοίχο, υποθέτοντας ότι ο Γκόγια πέρασε στα κρυφά μια ανελέητη σάτιρα κάτω από τη μύτη ενός αφελούς μονάρχη. Οι επιμελητές στο Μουσείο Πράδο, με επικεφαλής επί δεκαετίες την ειδικό στον Γκόγια Μανουέλα Μένα Μαρκές, απορρίπτουν αυτόν τον μύθο. Ακολουθώντας την αυλική ισπανική παράδοση του Βελάσκεθ, ο Γκόγια ζωγράφισε τα απλά χαρακτηριστικά των Βουρβόνων πιστά εκ του φυσικού χωρίς κολακείες, εμπιστευόμενος τα διαμάντια και τις ταινίες των ιπποτικών ταγμάτων για να δηλώσουν το βασιλικό αξίωμα.
Πού εκτίθεται στην Αίθουσα 032 του Πράδο
Στο Πράδο, «Η οικογένεια του Καρόλου Δ΄» εκτίθεται στην Αίθουσα 032, στον πρώτο όροφο του κτιρίου Βιγιανουέβα. Πέντε από τις σωζόμενες ελαιογραφικές σπουδές του Γκόγια από το Αρανχουέθ του 1800 κρέμονται ακριβώς δίπλα της: η Μαρία Χοσέφα, ο Αντόνιο Πασκουάλ, ο Κάρλος Μαρία Ισίδρο, ο Φρανθίσκο δε Πάουλα και ο Λουδοβίκος της Πάρμας. Βλέποντας αυτές τις ζεστές μελέτες πάνω σε κοκκινωπό φόντο δίπλα στο τελικό πορτρέτο, η συζήτηση περί καρικατούρας κλείνει αμέσως. Ο Γκόγια μετέφερε την κλίση κάθε κεφαλιού στον μεγάλο καμβά χωρίς να παραμορφώσει ούτε ένα στόμα.
Το Πράδο λειτουργεί από Δευτέρα έως Σάββατο 10:00 π.μ. με 8:00 μ.μ., και τις Κυριακές και τις αργίες 10:00 π.μ. με 7:00 μ.μ. Η γενική είσοδος κοστίζει 15 ευρώ. Οι αίθουσες της μόνιμης συλλογής είναι δωρεάν τις δύο τελευταίες ώρες τις κανονικές ημέρες λειτουργίας, από τις 6:00 μ.μ. έως τις 8:00 μ.μ. Δευτέρα έως Σάββατο και από τις 5:00 μ.μ. έως τις 7:00 μ.μ. τις Κυριακές και τις επίσημες αργίες, αν και οι ουρές στα εκδοτήρια της Πουέρτα δε Γκόγια σχηματίζονται νωρίς. Ο οδηγός επίσκεψης στο Πράδο και ο οδηγός με τα αριστουργήματα του Πράδο καλύπτουν τις καλύτερες ώρες εισόδου και τις γύρω αίθουσες.
Κάθε μορφή στην «Οικογένεια του Καρόλου Δ΄», από αριστερά προς τα δεξιά

Κάθε άνδρας της βασιλικής οικογένειας του οποίου διακρίνεται το στήθος φορά τη γαλάζια και λευκή ταινία του Τάγματος του Καρόλου Γ΄. Τέσσερις από αυτούς —ο Φερδινάνδος, ο Φρανθίσκο δε Πάουλα, ο βασιλιάς Κάρολος Δ΄ και ο δον Λουδοβίκος, καθώς και η κόκκινη κορδέλα που αχνοφαίνεται στον γιακά του Αντόνιο Πασκουάλ— φορούν επίσης το Χρυσόμαλλο Δέρας. Κάθε γυναίκα της βασιλικής οικογένειας της οποίας φαίνεται το φόρεμα φορά την πορφυρή και λευκή ταινία του Τάγματος των Ευγενών Κυριών της Βασίλισσας Μαρίας Λουίζας, που ιδρύθηκε κατόπιν αιτήματος της βασίλισσας στις 21 Απριλίου 1792· για άλλα αυλικά και πολυπρόσωπα πορτρέτα που αποκωδικοποιούνται με τον ίδιο τρόπο, δείτε το άρθρο Διάσημοι πίνακες: Κάθε μορφή ταυτοποιημένη.
| # | Μορφή | Συγγένεια με τον βασιλιά Κάρολο Δ΄ | Πώς θα την ξεχωρίσετε |
|---|---|---|---|
| 1 | Φρανθίσκο δε Γκόγια | Πρώτος Ζωγράφος της Αυλής | Μισοκρυμμένος σε βαθιά σκιά τέρμα αριστερά, πίσω από έναν ψηλό κεκλιμένο καμβά |
| 2 | Ινφάντης Κάρλος Μαρία Ισίδρο | Δεύτερος επιζών γιος, δώδεκα ετών | Κόκκινο ένδυμα τέρμα αριστερά, ξεπροβάλλει πίσω από τη μέση του μεγαλύτερου αδελφού του |
| 3 | Φερδινάνδος, Πρίγκιπας των Αστουριών | Μεγαλύτερος επιζών γιος και διάδοχος, μελλοντικός Φερδινάνδος Ζ΄, δεκαπέντε ετών | Κάνει ένα βήμα μπροστά στα αριστερά, με βελούδινο παλτό στο γαλάζιο της πούδρας |
| 4 | Ινφάντα Μαρία Χοσέφα | Ανύπαντρη μεγαλύτερη αδελφή του βασιλιά, πενήντα πέντε ετών | Κόμμωση με φτερά και μεγάλο μαύρο στρογγυλό έμπλαστρο στον δεξιό της κρόταφο |
| 5 | Αταύτιστη μελλοντική νύφη | Προοριζόμενη Πριγκίπισσα των Αστουριών | Νεαρή γυναίκα στα λευκά και χρυσά που στρέφει το πρόσωπό της εντελώς μακριά μας |
| 6 | Ινφάντα Μαρία Ισαβέλλα | Μικρότερη επιζώσα κόρη, δέκα ετών | Στέκεται στα λευκά κάτω από το προστατευτικό δεξί μπράτσο της μητέρας της |
| 7 | Βασίλισσα Μαρία Λουίζα της Πάρμας | Σύζυγος και πρώτη εξαδέλφη του βασιλιά, σαράντα οκτώ ετών | Ακριβώς στο κέντρο, με χρυσό και μαύρο φόρεμα και διαμαντένιο βέλος καρφιτσωμένο στις σκούρες μπούκλες της |
| 8 | Ινφάντης Φρανθίσκο δε Πάουλα | Μικρότερος γιος, έξι ετών | Ζωηρό άλικο ολόσωμο κοστούμι, κρατά το αριστερό χέρι της μητέρας του |
| 9 | Βασιλιάς Κάρολος Δ΄ | Βασιλιάς της Ισπανίας, πενήντα ενός ετών | Ένα βήμα μπροστά δεξιά από το κέντρο, με σκούρο καφέ ένδυμα κατάστικτο από παράσημα |
| 10 | Ινφάντης Αντόνιο Πασκουάλ | Νεότερος αδελφός του βασιλιά, σαράντα τεσσάρων ετών | Ορθάνοιχτα μάτια που κοιτάζουν ακριβώς πάνω από τον αριστερό ώμο του βασιλιά |
| 11 | Ινφάντα Καρλότα Χοακίνα | Μεγαλύτερη κόρη, μελλοντική βασίλισσα της Πορτογαλίας, είκοσι πέντε ετών | Απεικονίζεται αυστηρά σε προφίλ, με διαμαντένιο βέλος και διάδημα από πολύτιμους λίθους στα μαλλιά |
| 12 | Δον Λουδοβίκος, Πρίγκιπας της Πάρμας | Γαμπρός του βασιλιά και ανιψιός της βασίλισσας, μελλοντικός βασιλιάς της Ετρουρίας, είκοσι έξι ετών | Η ψηλότερη μορφή στα δεξιά, με πορτοκαλοκόκκινο κεντημένο ένδυμα |
| 13 | Ινφάντης Κάρλος Λουίς | Εγγονός βρέφος, έξι μηνών | Τυλιγμένος σε λευκή δαντέλα στην αγκαλιά της μητέρας του, φορά ήδη βασιλική ταινία |
| 14 | Ινφάντα Μαρία Λουίζα Χοσεφίνα | Κόρη, Πριγκίπισσα της Πάρμας, δεκαεπτά ετών | Τέρμα δεξιά, κρατά τον νεογέννητο γιο της με ένα αχνό, τρυφερό χαμόγελο |
Ο Γκόγια στο σκοτάδι και ο καθρέφτης που λείπει
Ο Γκόγια τοποθέτησε τον εαυτό του στην καστανή σκιά πίσω από τον ώμο του πρίγκιπα Φερδινάνδου, να κοιτάζει προς τα έξω πίσω από το ξύλινο τελάρο ενός ψηλού όρθιου καμβά. Τα χέρια του μένουν κρυμμένα πίσω από το πλαίσιο και τον νεαρό δον Κάρλος.

Κάθε αυλικός το 1801 έπιασε την αναφορά. Το 1656 ο Ντιέγκο Βελάσκεθ είχε ζωγραφίσει τον εαυτό του πίσω από έναν πανύψηλο καμβά στο αριστερό άκρο του έργου Οι Μενίνας, το οποίο κρεμόταν στο Βασιλικό Ανάκτορο της Μαδρίτης, όπου ο Γκόγια το είχε αντιγράψει σε χαρακτικό γύρω στο 1778.
Κι όμως, ο Γκόγια ανέστρεψε πλήρως τον χώρο του Βελάσκεθ. Ο Βελάσκεθ χάρισε στην αυλή του Φιλίππου Δ΄ μια βαθιά αίθουσα με πόρτες, παράθυρα και έναν φωτεινό καθρέφτη στον πίσω τοίχο. Ο Γκόγια αφαίρεσε εντελώς τον πίσω καθρέφτη. Στρίμωξε την οικογένεια του Καρόλου Δ΄ σε μια ρηχή λωρίδα ηλιόλουστου δαπέδου μπροστά από δύο σκοτεινούς, δυσανάγνωστους πίνακες στο βάθος. Για να κοιτάζουν και οι δεκατρείς Βουρβόνοι προς το μέρος μας ενώ ο Γκόγια ατενίζει προς την ίδια κατεύθυνση πίσω τους, πρέπει να στέκονται απέναντι σε έναν γιγαντιαίο καθρέφτη τοποθετημένο ακριβώς εκεί όπου στεκόμαστε εμείς.

Αδελφοί αντίπαλοι και μια νύφη χωρίς πρόσωπο
Δύο νεαρά αδέλφια στα αριστερά κρατούν ανάμεσά τους τους εμφυλίους πολέμους της Ισπανίας του δέκατου ένατου αιώνα. Ο Φερδινάνδος, Πρίγκιπας των Αστουριών, κάνει ένα βήμα μπροστά ντυμένος στο γαλάζιο της πούδρας, με το δεξί του χέρι χαλαρό στο πλάι. Οκτώ χρόνια μετά από αυτές τις πόζες, ανέτρεψε τον πατέρα του στην Ανταρσία του Αρανχουέθ, έπεσε στην παγίδα του Ναπολέοντα στην Μπαγιόν, παρέδωσε την Ισπανία στον Ιωσήφ Βοναπάρτη και επέστρεψε το 1814 ως βασιλιάς Φερδινάνδος Ζ΄ για να παλινωρθώσει την Ιερά Εξέταση και να οδηγήσει τον Γκόγια στην εξορία στο Μπορντό. Ο μικρότερος αδελφός του, Κάρλος Μαρία Ισίδρο, κρατιέται από τη μέση του Φερδινάνδου ντυμένος στα κόκκινα· όταν ο Φερδινάνδος πέθανε το 1833, ο Κάρλος αρνήθηκε να αναγνωρίσει την κόρη του Φερδινάνδου, Ισαβέλλα Β΄, πυροδοτώντας τρεις αιματηρούς Καρλικούς Πολέμους.

Η ινφάντα Μαρία Χοσέφα, η ανύπαντρη μεγαλύτερη αδελφή του βασιλιά, κοιτάζει πίσω από τον Φερδινάνδο φορώντας κίτρινα και λευκά φτερά και έναν στρογγυλό μαύρο δίσκο στον δεξιό της κρόταφο. Οι αυλικοί του δέκατου όγδοου αιώνα φορούσαν μικρές βελούδινες ελιές ομορφιάς που ονομάζονταν lunares, ενώ οι γιατροί κολλούσαν μεγαλύτερα μαύρα έμπλαστρα από ταφτά με ρητίνη ή όπιο πάνω σε πληγές των κροτάφων και για τους πονοκεφάλους. Πέθανε τον Δεκέμβριο του 1801, λίγους μήνες μετά την ολοκλήρωση του πορτρέτου.
Δίπλα της στέκεται το πιο παράδοξο εύρημα του Γκόγια. Μια ψηλή νεαρή γυναίκα με διαμάντια και την πορφυρή και λευκή ταινία της βασίλισσας γυρίζει το κεφάλι της ολοκληρωτικά προς τον τοίχο, δείχνοντας μόνο σκούρες μπούκλες, ένα αυτί και τη γραμμή του σαγονιού. Ο Φερδινάνδος δεν είχε ακόμη μνηστή το 1800, έτσι ο Γκόγια ζωγράφισε ένα σώμα-προσχέδιο του οποίου το πρόσωπο θα μπορούσε να προστεθεί μόλις υπογραφόταν το γαμήλιο σύμφωνο. Ο Φερδινάνδος παντρεύτηκε την πριγκίπισσα Μαρία Αντωνία της Νάπολης τον Οκτώβριο του 1802. Κανείς δεν κάλεσε ποτέ ξανά τον Γκόγια για να προσθέσει το πρόσωπό της.
Η βασίλισσα Μαρία Λουίζα στο κέντρο
Η βασίλισσα Μαρία Λουίζα κατέχει το ακριβές κέντρο του καμβά, ακριβώς κάτω από την ένωση ανάμεσα στους δύο πίνακες του βάθους, εκεί όπου το αυλικό πρωτόκολλο τοποθετούσε συνήθως τον βασιλιά. Φωτισμένη πιο έντονα από οποιονδήποτε άλλον, φορά ένα ψηλόμεσο γαλλικό φόρεμα αμπίρ από χρυσό ύφασμα και μαύρη δαντέλα που αναδείκνυε τα μπράτσα της, για τα οποία παρέμενε περήφανη στα σαράντα οκτώ της, ύστερα από είκοσι τέσσερις εγκυμοσύνες και δεκατέσσερις τοκετούς ζώντων τέκνων. Ένα διαμαντένιο βέλος αστράφτει στις σκούρες μπούκλες της, γαλλική μόδα που συμβόλιζε το βέλος του Έρωτα. Μια δεκαετία αργότερα ο Γκόγια χλεύασε το ίδιο στολίδι καρφιτσώνοντας ένα πανομοιότυπο διαμαντένιο βέλος στα μαλλιά μιας γριάς με σαρκαστικό χαμόγελο στον πίνακα «Ο Χρόνος και οι Γριές».

Ο Γάλλος απεσταλμένος Ζαν-Φρανσουά ντε Μπουργκουάν και άλλοι ξένοι διπλωμάτες στη Μαδρίτη κατέγραψαν ότι η Μαρία Λουίζα και ο Γοδόι κυβερνούσαν την Ισπανία ενώ ο καλοσυνάτος Κάρολος Δ΄ κυνηγούσε κάθε απόγευμα με κάθε καιρό. Ακόμη κι έτσι, η κεντρική της θέση υπακούει στη δυναστική λογική των Βουρβόνων. Είναι ο ζωντανός κορμός του γενεαλογικού δέντρου, που ενώνει τους διαδόχους στα αριστερά με τα μικρότερα επιζώντα παιδιά της: τη Μαρία Ισαβέλλα κάτω από το δεξί της μπράτσο και τον μικρό Φρανθίσκο δε Πάουλα στα ζωηρά άλικα στο αριστερό της χέρι. Οι αναφορές για τα δάκρυα του Φρανθίσκο δε Πάουλα όταν Γάλλοι στρατιώτες τον έβγαλαν από το ανάκτορο της Μαδρίτης στις 2 Μαΐου 1808 συνέβαλαν στο ξέσπασμα της εξέγερσης Dos de Mayo. Στο Πράδο σήμερα, το Chiaro συνδέει εκείνο το αγόρι στα κόκκινα απευθείας με την Αίθουσα 064 στον κάτω όροφο, όπου ο Γκόγια ζωγράφισε τη σφαγή της 2ας και της 3ης Μαΐου, και έπειτα με την Αίθουσα 067, όπου οι δεκατέσσερις τοιχογραφίες από την εξοχική κατοικία του Γκόγια περιλαμβάνουν το έργο Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του.
Τι να προσέξετε στη δεξιά πλευρά από απόσταση ενός μέτρου
Ο βασιλιάς Κάρολος Δ΄ κάνει μισό βήμα μπροστά στα δεξιά, με το ήρεμο ροδαλό του πρόσωπο να αιωρείται πάνω από ασημένια αστέρια, το Χρυσόμαλλο Δέρας, το Τάγμα του Καρόλου Γ΄, την κόκκινη ταινία του Αγίου Ιανουαρίου, το γαλλικό Τάγμα του Αγίου Πνεύματος και το έμβλημα των Ισπανικών Στρατιωτικών Ταγμάτων. Αν πλησιάσετε σε απόσταση ενός μέτρου από την επιφάνεια του πίνακα, αυτά τα αυλικά κοσμήματα διαλύονται σε ελεύθερες, παχύρρευστες πινελιές λευκού, ανοιχτού κίτρινου, ώχρας και κινναβάρεως, τραβηγμένες με φορτωμένο πινέλο κατευθείαν από τον ύστερο Βελάσκεθ.

Πάνω από τον αριστερό ώμο του βασιλιά ξεπροβάλλει ο νεότερος αδελφός του Αντόνιο Πασκουάλ, ο οποίος περνούσε ήσυχες μέρες στο παλάτι δένοντας βιβλία, κεντώντας και δουλεύοντας το ξύλο στον τόρνο προτού στηρίξει αργότερα τον σκληροπυρηνικό απολυταρχισμό. Δίπλα του, η μεγαλύτερη κόρη του βασιλιά Καρλότα Χοακίνα εμφανίζεται σε επίπεδο προφίλ. Επειδή ζούσε στη Λισαβόνα το 1800 ως σύζυγος του Πρίγκιπα Αντιβασιλέα της Πορτογαλίας, έλειπε από τις πόζες στο Αρανχουέθ, οπότε ο Γκόγια αντέγραψε το προφίλ της από ένα παλαιότερο πορτρέτο της Μαδρίτης.

Στο δεξιό άκρο στέκονται ο δον Λουδοβίκος της Πάρμας και η νεαρή σύζυγός του ινφάντα Μαρία Λουίζα Χοσεφίνα, τους οποίους ο Ναπολέων ανακήρυξε την επόμενη χρονιά βασιλιά και βασίλισσα της Ετρουρίας στην Τοσκάνη. Στην αγκαλιά της αναπαύεται με ορθάνοιχτα μάτια το βρέφος Κάρλος Λουίς, τυλιγμένο σε λευκή βαπτιστική δαντέλα και ήδη ζωσμένο με μια μικροσκοπική γαλαζόλευκη ταινία του Καρόλου Γ΄. Το πινέλο του Γκόγια μαλακώνει ορατά πάνω στο μωρό και τη μητέρα του, χαρίζοντας στο δεξί άκρο αυτής της αποπνικτικής αυλικής αίθουσας το μοναδικό της ανεπιτήδευτο χαμόγελο.