Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η Γκερνίκα του Πικάσο εξηγημένη: κάθε μορφή και σύμβολο σε αριθμημένο υπόμνημα

Δημοσίευση: • 14 λεπτά ανάγνωσης

Επισκέπτες στέκονται μπροστά στον μνημειακό ασπρόμαυρο καμβά της Γκερνίκα του Πάμπλο Πικάσο κατά τη μακρά εξορία του στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης, όπου διακρίνεται το τεράστιο πλάτος των 7,77 μέτρων.

Η νοικιασμένη σοφίτα στον αριθμό 7 της οδού rue des Grands-Augustins στο Παρίσι ήταν υπερβολικά χαμηλή για τον καμβά που ήθελε να ζωγραφίσει ο Πάμπλο Πικάσο. Τα ξύλινα δοκάρια της βρίσκονταν κάτω από τα 3,49 μέτρα, κι έτσι ο Πικάσο αναγκάστηκε να γείρει το τελάρο των σχεδόν οκτώ μέτρων προς τα πίσω πάνω στα καδρόνια της στέγης σαν ακουμπισμένη σκάλα. Οι συντηρητές του Reina Sofía επιβεβαίωσαν αυτή την κλίση το 2012, όταν ένας αυτοματοποιημένος σαρωτής με το όνομα Pablito χαρτογράφησε παλιές τρύπες από πρόκες και μια ελαφριά τσάκιση κατά μήκος της επάνω ακμής. Από τα πρώτα του προσχέδια την 1η Μαΐου έως την ολοκληρωμένη τοιχογραφία στις 4 Ιουνίου 1937, η Γκερνίκα χρειάστηκε τριάντα πέντε ημέρες, με τον Πικάσο να ζωγραφίζει πάνω σε εκείνον τον γερμένο καμβά από τις 11 Μαΐου και μετά.

Από τον Ιανουάριο κιόλας καθυστερούσε μια παραγγελία τοιχογραφίας από την κυβέρνηση της Ισπανικής Δημοκρατίας για τη Διεθνή Έκθεση του Παρισιού. Στις 18 και 19 Απριλίου σκιτσάρισε επιτέλους ήσυχες αλληγορίες εργαστηρίου με έναν ζωγράφο και το μοντέλο του, και τις άφησε στην άκρη.

Ύστερα ήρθε το απόγευμα της Δευτέρας, 26 Απριλίου 1937, ημέρα παζαριού στη βασκική κωμόπολη Γκερνίκα. Βομβαρδιστικά της Λεγεώνας Κόνδωρ της ναζιστικής Γερμανίας και της Aviazione Legionaria της φασιστικής Ιταλίας πετούσαν κατά κύματα πάνω από την πόλη επί περισσότερες από τρεις ώρες, δοκιμάζοντας τον ισοπεδωτικό βομβαρδισμό με εκρηκτικές και εμπρηστικές βόμβες εναντίον αμάχων για λογαριασμό του στρατηγού Φρανθίσκο Φράνκο. Εκείνη τη νύχτα ο Τζορτζ Στίαρ, εικοσιεπτάχρονος Νοτιοαφρικανός ανταποκριτής των The Times του Λονδίνου και των The New York Times, μπήκε με αυτοκίνητο στα φλεγόμενα ερείπια και μάζεψε γερμανικούς αλουμινένιους εμπρηστικούς σωλήνες με τη σφραγίδα «Rheindorf 1936». Τηλεγράφησε την ανταπόκρισή του από το Μπιλμπάο στις 27 Απριλίου, φέρνοντας την Γκερνίκα στα πρωτοσέλιδα του Λονδίνου, της Νέας Υόρκης και του Παρισιού στις 28 Απριλίου. Ο Πικάσο είδε τις φωτογραφίες στην απογευματινή παρισινή εφημερίδα Ce Soir. Την 1η Μαΐου σχεδίασε τις έξι πρώτες του μελέτες: πέντε γρήγορα σκίτσα με μολύβι σε γαλάζιο χαρτί και μια έκτη με λάδι και γραφίτη σε κόντρα πλακέ.

Γιατί η Γκερνίκα είναι ασπρόμαυρη;

Η Ντόρα Μάαρ, η υπερρεαλίστρια φωτογράφος που βρήκε στον Πικάσο το ατελιέ της rue des Grands-Augustins, φωτογράφισε τον καμβά σε επτά διαδοχικά στάδια που δημοσιεύτηκαν μαζί με την τελική μορφή στο περιοδικό Cahiers d’Art το 1937. Μία από τις ενδιάμεσες φωτογραφίες της δείχνει κομμάτια εμπριμέ ταπετσαρίας καρφιτσωμένα πάνω στον καμβά, ενώ ο Ισπανός συγγραφέας Χοσέ Μπεργκαμίν θυμόταν τον Πικάσο να δοκιμάζει πάνω του και ζωηρόχρωμα αποκόμματα χαρτιού. Ο Πικάσο τα ξήλωσε όλα.

Αρχειακή ασπρόμαυρη φωτογραφία του 1937 από τους βομβαρδισμένους δρόμους της Γκερνίκα μετά την επιδρομή της Λεγεώνας Κόνδωρ, με ξεκοιλιασμένες πέτρινες προσόψεις και σωρούς ερειπίων καταμεσής του δρόμου.

Το χρώμα απέτυχε για δύο λόγους. Παρότι το Reina Sofía καταλογογραφεί τον πίνακα ως λάδι σε καμβά, ο Πικάσο παρήγγειλε ειδικά παρασκευασμένο ματ οικοδομικό χρώμα Ripolin, ώστε καμία γυαλιστερή αντανάκλαση να μη διασπά έναν τοίχο είκοσι πέντε ποδών. Ούτε είχε δει ο ίδιος τις φωτιές. Όπως οι αναγνώστες σε ολόκληρο το Παρίσι, το Λονδίνο και τη Νέα Υόρκη, γνώρισε την επιδρομή μέσα από τις αδρές ασπρόμαυρες ράστερ εκτυπώσεις στις εφημερίδες Ce Soir, L’Humanité και Le Figaro. Πλησιάστε το άλογο στο κέντρο του καμβά και θα δείτε εκατοντάδες κοντές κάθετες μαύρες πινελιές παρατεταγμένες σε τακτικές στήλες πάνω στο δέρμα του, σαν αράδες τυπογραφικών στοιχείων εφημερίδας.

Δέκα μορφές και σύμβολα πάνω στην τοιχογραφία

Κεραμική τοιχογραφία σε φυσικό μέγεθος της Γκερνίκα του Πικάσο στην πόλη Γκερνίκα, με δέκα αριθμημένους κύκλους που επισημαίνουν τον ταύρο, τη μάνα που θρηνεί, τον πεσμένο στρατιώτη, το σπασμένο σπαθί και το λουλούδι, το άλογο, τον ηλεκτρικό γλόμπο, το πληγωμένο πουλί, τη γυναίκα με το λυχνάρι, τη γυναίκα που παραπατά και τη γυναίκα που φλέγεται.

Εννέα έμψυχες μορφές και δύο πηγές φωτός γεμίζουν τον ενιαίο καμβά, οργανωμένες σε τρία κάθετα τμήματα σαν τρίπτυχο από τα αριστερά προς τα δεξιά. Ο Πικάσο απεχθανόταν να τις ανάγει σε κρυπτόλεξο. Όταν τον πίεσε ο διευθυντής του MoMA Άλφρεντ Χ. Μπαρ ο νεότερος τον Μάιο του 1947 να τις εξηγήσει, απάντησε μέσω του εμπόρου τέχνης του Ντανιέλ-Ανρί Κανβελέρ ότι «αυτός ο ταύρος είναι ταύρος κι αυτό το άλογο είναι άλογο», αφήνοντας τους θεατές να διαβάσουν τα σύμβολα μόνοι τους. Δεκαπέντε ακόμη πολυπρόσωπα έργα παρουσιάζονται με αριθμημένη ανάλυση στον οδηγό μας Διάσημοι πίνακες, κάθε μορφή με το όνομά της.

#Μορφή ή σύμβολοΠού θα το βρείτεΤι να προσέξετε
1Ο ταύροςΕπάνω αριστεράΛευκό κεφάλι στραμμένο προς τα έξω, κέρατα κυρτωμένα ψηλά, ουρά που υψώνεται σαν καπνός
2Μάνα με νεκρό παιδίΤέρμα αριστερά, ακριβώς κάτω από τον ταύροΚεφάλι ριγμένο πίσω σε κραυγή, γλώσσα σαν στιλέτο, άψυχο παιδί πάνω στα γόνατά της
3Διαμελισμένος στρατιώτηςΚάτω αριστερά σε πρώτο πλάνοΚούφιο κομμένο κεφάλι και απλωμένο αριστερό χέρι χαραγμένο με σταυρωτές γραμμές της μοίρας
4Σπασμένο σπαθί και λουλούδιΚάτω στο κέντρο, στη δεξιά γροθιά του στρατιώτηΘρυμματισμένη λεπίδα σφιχτοκρατημένη, με ένα αχνό πενταπέταλο λουλούδι να φυτρώνει δίπλα της
5Το άλογο που ουρλιάζειΑκριβώς στο κέντρο, στην καρδιά της πυραμίδαςΧαίνουσα ρομβοειδής πληγή στο πλευρό, γλώσσα-στιλέτο, τρίχωμα καλυμμένο με κάθετες παύλες σαν εφημερίδα
6Ο ηλεκτρικός γλόμποςΨηλά αριστερά από το κέντροΓυμνός λαμπτήρας πυρακτώσεως μέσα σε οδοντωτό αμυγδαλωτό μάτι-ήλιο· στα ισπανικά το bombilla ηχεί πλάι στο bomba
7Το πληγωμένο πουλίΣκοτεινός τοίχος ανάμεσα στον ταύρο και το άλογοΜαύρη σιλουέτα πάνω σε τραπέζι με μία φωτεινή λευκή σχισμή στο ανοιχτό ράμφος και στο σώμα
8Γυναίκα με λυχνάρι λαδιούΟρμά μέσα από επάνω παράθυρο δεξιά από το κέντροΜακρύ χέρι που προτείνει αναμμένη φλόγα δίπλα στον ηλεκτρικό γλόμπο, μάρτυρας της σφαγής
9Η γυναίκα που παραπατάΚάτω δεξιά από το κέντροΣέρνει ένα πρησμένο γόνατο μπροστά μέσα από τα ερείπια, με τον λαιμό τεντωμένο προς το λυχνάρι
10Γυναίκα στις φλόγες, με υψωμένα χέριαΤέρμα δεξιά, ανάμεσα σε φλεγόμενα δοκάριαΠέφτει μέσα από τριγωνικές φλόγες, με τα δύο χέρια τιναγμένα κατακόρυφα στον αέρα

Αριστερό τμήμα: ο τσακισμένος πολεμιστής, η μάνα και ο ταύρος

Λεπτομέρεια από το αριστερό τρίτο της κεραμικής τοιχογραφίας στην Γκερνίκα: ο λευκοκέφαλος ταύρος στέκεται πάνω από μια μάνα που ουρλιάζει κρατώντας το νεκρό παιδί της, με το κομμένο κεφάλι και την ανοιχτή παλάμη του πεσμένου πολεμιστή από κάτω.

Κατά μήκος του κάτω αριστερού μέρους κείτεται ο μοναδικός μαχητής του πίνακα, σπασμένος σε κούφια κομμάτια σαν γκρεμισμένο γύψινο άγαλμα. Η ανοιχτή αριστερή του παλάμη είναι χαραγμένη με πυρετώδεις γραμμές, ενώ το κομμένο δεξί του μπράτσο απλώνεται προς τη μέση του πατώματος σφίγγοντας ένα τσακισμένο σπαθί. Ένα σπαθί δεν μπορεί να αγγίξει βομβαρδιστικό Heinkel. Πίσω από τις αρθρώσεις των δαχτύλων του διαγράφεται αχνά το περίγραμμα ενός πενταπέταλου λουλουδιού, του μόνου ζωντανού φυτού πάνω στον καμβά.

Στη φωτογραφία του πρώτου σταδίου που τράβηξε η Ντόρα Μάαρ στις 11 Μαΐου, εκείνος ο στρατιώτης ύψωνε μια σφιγμένη δημοκρατική γροθιά κατακόρυφα στη μέση της σύνθεσης. Ο Πικάσο έσβησε τον χαιρετισμό και άφησε τη θρυμματισμένη λεπίδα οριζόντια στο έδαφος, μια αλλαγή στην οποία σας ξεναγεί βήμα προς βήμα το Chiaro καθώς στέκεστε μπροστά στον τελειωμένο καμβά στη Μαδρίτη.

Πάνω από το χέρι του στρατιώτη γονατίζει μια μάνα που ουρλιάζει κρατώντας στην αγκαλιά το αναποδογυρισμένο νεκρό παιδί της, με τα μάτια της γλιστρημένα στο πλάι σαν δάκρυα και τη γλώσσα της μυτερή σαν σιδερένιο καρφί. Πάνω κι από τους δύο ορθώνεται ο ταύρος, ανέγγιχτος από την έκρηξη. Στις πρώτες φωτογραφίες της Μάαρ το σώμα του ταύρου έβλεπε προς τα δεξιά· αργότερα ο Πικάσο γύρισε τα σκούρα καπούλια του στην αριστερή γωνία ώστε ο λευκός λαιμός του να δεσπόζει πάνω από τη μάνα. Ο Άντονι Μπλαντ, επικαλούμενος το σχόλιο του Πικάσο στον Τζερόμ Σέκλερ το 1945, ερμήνευσε τον ταύρο ως «κτηνωδία και σκοτάδι». Ο Χουάν Λαρέα, που βοήθησε στην οργάνωση του Ισπανικού Περιπτέρου του 1937, υποστήριξε αντίθετα ότι ο ταύρος συμβόλιζε την πεισματική αντοχή του ισπανικού λαού, ενώ το ξεκοιλιασμένο άλογο ήταν το αθώο θύμα. Μόνος ανάμεσα στις εννέα μορφές, ο ταύρος κοιτάζει ίσια προς εμάς.

Κεντρικό τμήμα: το άλογο, το κρυμμένο πουλί και ο ηλεκτρικός γλόμπος

Λεπτομέρεια από το κεντρικό τμήμα της κεραμικής τοιχογραφίας στην Γκερνίκα: το άλογο που ουρλιάζει με την πληγή από λόγχη και το διάστικτο τρίχωμα κάτω από τον οδοντωτό, αμυγδαλωτό ηλεκτρικό γλόμπο, το σκοτεινό πληγωμένο πουλί στα αριστερά, και το σπασμένο σπαθί με το λουλούδι στο κάτω μέρος.

Ο Πικάσο έχτισε το κέντρο γύρω από το τρίγωνο ενός κλασικού ελληνικού αετώματος, αγκυρωμένο στην κορυφή του από το προτεταμένο λυχνάρι λαδιού, γεμάτο στην καρδιά του από το όρθιο στα πίσω πόδια άλογο, και καρφωμένο στις γωνίες της βάσης του από το χέρι του στρατιώτη και το συρόμενο πόδι της γυναίκας που παραπατά. Μια ρομβοειδής πληγή σκίζει το πλευρό του αλόγου και το κοντάρι μιας λόγχης τρυπά τη ράχη του. Το 1945 ο Πικάσο είπε καθαρά στον Σέκλερ ότι το άλογο αντιπροσωπεύει τον λαό.

Κοιτάξτε μέσα στο σκοτεινό κενό ανάμεσα στον λαιμό του ταύρου και τα ρουθούνια του αλόγου. Ένα πουλί στέκεται πάνω σε ένα τραπέζι, βαμμένο σχεδόν στον ίδιο ανθρακί τόνο με τον τοίχο, εκτός από μια φωτεινή λευκή σχισμή στο στήθος και στο ανοιχτό του ράμφος.

Ψηλά από πάνω κρέμεται ένα οδοντωτό αμυγδαλωτό μάτι με έναν γυμνό ηλεκτρικό γλόμπο, una bombilla στα ισπανικά, στη θέση της κόρης. Στη φωτογραφία του δεύτερου σταδίου από την Ντόρα Μάαρ, εκείνο το σημείο είχε έναν συμβατικό ακτινοβόλο ήλιο προτού ο Πικάσο τον μετατρέψει σε μάτι και βιδώσει μέσα του έναν λαμπτήρα πυρακτώσεως. Όπως παρατήρησε ο ιστορικός της τέχνης Έμπερχαρντ Φις, η λέξη bombilla απέχει μία συλλαβή από τη λέξη bomba, μετατρέποντας τη σύγχρονη τεχνολογία σε ένα ψυχρό μάτι που καρφώνει αφ’ υψηλού το δωμάτιο που κατέστρεψε.

Δεξί τμήμα: το λυχνάρι και τα υψωμένα χέρια του Γκόγια

Λεπτομέρεια από το δεξί μισό της κεραμικής τοιχογραφίας στην Γκερνίκα: η γυναίκα που σκύβει μέσα από παράθυρο κρατώντας αναμμένο λυχνάρι λαδιού, η γυναίκα που παραπατά σέρνοντας το πόδι της από κάτω, και η γυναίκα που φλέγεται τέρμα δεξιά τινάζοντας και τα δύο χέρια προς τον ουρανό κάτω από μυτερές φλόγες.

Από ένα επάνω παράθυρο στα δεξιά, μια γυναίκα με ελληνικό προφίλ ορμά προς το εσωτερικό και κρατά ένα μικρό λυχνάρι λαδιού ακριβώς δίπλα στον ηλεκτρικό γλόμπο. Από κάτω της, μια δεύτερη γυναίκα σέρνει ένα πρησμένο γόνατο έξω από τα χαλάσματα προς τη φλόγα. Στο δεξί άκρο, παγιδευμένη ανάμεσα σε φλεγόμενα δοκάρια, μια τρίτη γυναίκα τινάζει και τα δύο χέρια κατακόρυφα προς το ταβάνι.

Η 3η Μαΐου 1808 του Φρανθίσκο ντε Γκόγια: ένας άνδρας με εκτυφλωτικό λευκό πουκάμισο γονατίζει τη νύχτα μπροστά σε μια γραμμή ναπολεόντειων τυφεκίων, ανοίγοντας διάπλατα και τα δύο χέρια σε σχήμα V πάνω από νεκρούς αιχμαλώτους στο χώμα.

Δέκα λεπτά βορειότερα στη λεωφόρο Paseo del Prado, στο Μουσείο του Πράδο, κρέμεται η πηγή εκείνων των υψωμένων χεριών. Ο Πικάσο παρέπεμψε στον γονατιστό αιχμάλωτο με το λευκό πουκάμισο από την 3η Μαΐου 1808 του Γκόγια, συνδέοντας τα βομβαρδιστικά του Φράνκο το 1937 με τα εκτελεστικά αποσπάσματα του Ναπολέοντα το 1808. Αν περπατήσετε βόρεια για να τα συγκρίνετε, οι σκοτεινές όψιμες τοιχογραφίες του Γκόγια, ανάμεσά τους και Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του, εκτίθενται στο ισόγειο εκεί κοντά, ενώ ο οδηγός μας για τα αριστουργήματα του Πράδο χαρτογραφεί το υπόλοιπο κτίριο.

Είπε στ’ αλήθεια ο Πικάσο «Όχι, εσείς»;

Αφού έκλεισε η Διεθνής Έκθεση του Παρισιού στα τέλη του 1937, η Γκερνίκα περιόδευσε στη Σκανδιναβία, στη Βρετανία και στις Ηνωμένες Πολιτείες για να συγκεντρώσει χρήματα υπέρ της ισπανικής περίθαλψης· στην γκαλερί Whitechapel του Λονδίνου, εργάτες του East End πλήρωναν είσοδο με ένα ζευγάρι μπότες για τους Ισπανούς πρόσφυγες. Όταν ο Φράνκο κέρδισε τον Εμφύλιο Πόλεμο και ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος το 1939, ο Πικάσο παραχώρησε τον καμβά με μακροχρόνιο δανεισμό στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης.

Στο μεταξύ, στο κατεχόμενο Παρίσι κυκλοφόρησε μια διάσημη φήμη. Παίρνοντας συνέντευξη από τον Πικάσο για το Les Lettres Françaises τον Μάρτιο του 1945, η Σιμόν Τερί τον ρώτησε αν ένας αξιωματικός της Γκεστάπο που είχε επισκεφθεί το ατελιέ του στην οδό rue des Grands-Augustins είχε δείξει μια αναπαραγωγή της Γκερνίκα ρωτώντας «Εσείς το κάνατε αυτό;» για να λάβει την απάντηση «Όχι, εσείς το κάνατε». Ο Πικάσο γέλασε και απάντησε: «Ναι, είναι αλήθεια, πάνω κάτω αλήθεια». Όταν έρχονταν Γερμανοί προσποιούμενοι ότι θαυμάζουν τους πίνακές του, είπε στην Τερί, τους μοίραζε καρτ ποστάλ της Γκερνίκα λέγοντας: «Πάρτε τες, σουβενίρ, σουβενίρ!»

Το 1970 και το 1971, μέσω του δικηγόρου του Ρολάν Ντιμά, ο Πικάσο όρισε εγγράφως ότι ο πίνακας δεν μπορούσε να εισέλθει στην Ισπανία προτού αποκατασταθούν οι «δημόσιες ελευθερίες» και οι δημοκρατικοί θεσμοί. Ο Πικάσο πέθανε τον Απρίλιο του 1973. Ο Φράνκο πέθανε τον Νοέμβριο του 1975. Στις 10 Σεπτεμβρίου 1981, τυλιγμένη σε κύλινδρο μέσα σε κιβώτιο ελεγχόμενης θερμοκρασίας πάνω σε ένα Boeing 747 της Iberia με το όνομα Lope de Vega, η Γκερνίκα προσγειώθηκε στο αεροδρόμιο Barajas της Μαδρίτης, κρεμάστηκε πίσω από αλεξίσφαιρο γυαλί στο Casón del Buen Retiro και μεταφέρθηκε το 1992 στο Museo Reina Sofía.

Σε ποια αίθουσα βρίσκεται η Γκερνίκα στο Reina Sofía;

Εξωτερική πρόσοψη του κτιρίου Sabatini του δέκατου όγδοου αιώνα στο Μουσείο Reina Sofía της Μαδρίτης, πλαισιωμένη από δύο ψηλούς διαφανείς πύργους ανελκυστήρων από γυαλί και ατσάλι πάνω από μια λιθόστρωτη πλατεία.

Η Γκερνίκα εκτίθεται στην Αίθουσα 205.10, στον 2ο όροφο του κτιρίου Sabatini στο Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía, στην οδό Calle de Santa Isabel 52, απέναντι από τον σταθμό Atocha. Στην Αίθουσα 205.10 και στη γειτονική Αίθουσα 205.09 παρουσιάζονται επίσης οι είκοσι οκτώ αυθεντικές αργυροζελατινούχες εκτυπώσεις της Ντόρα Μάαρ δίπλα στα προσχέδια του Πικάσο από τον Μάιο του 1937, ανάμεσά τους και η Μελέτη για το κεφάλι αλόγου ΙΙ με γραφίτη σε γαλάζιο χαρτί της 2ας Μαΐου.

Το μουσείο ανοίγει Δευτέρα και Τετάρτη έως Σάββατο από τις 10:00 π.μ. έως τις 9:00 μ.μ., και Κυριακή από τις 10:00 π.μ. έως τις 2:30 μ.μ. Κλείνει κάθε Τρίτη. Το γενικό ηλεκτρονικό εισιτήριο κοστίζει 12 ευρώ, ενώ η είσοδος είναι δωρεάν τις δύο τελευταίες ώρες πριν από το κλείσιμο με δελτίο καθορισμένης ώρας από το museoreinasofia.es. Ο καμβάς έχει διαστάσεις 349,3 επί 776,6 εκατοστά και εκτίθεται πλέον χωρίς τζάμι· από τον Σεπτέμβριο του 2023, επιτρέπεται στους επισκέπτες της Αίθουσας 205.10 να τον φωτογραφίζουν χωρίς φλας.