Naar de inhoud

Renoirs De lunch van de roeiers: alle echte vrienden benoemd

Gepubliceerd: • 13 min lezen

Pierre-Auguste Renoirs De lunch van de roeiers: veertien vrienden verzameld rond een zonovergoten tafel vol wijnflessen en fruit onder een rood-wit gestreepte luifel op een balkon langs de Seine.

Op 9 juli 1923 stemde de Amerikaanse verzamelaar Duncan Phillips ermee in om 125.000 dollar te betalen aan de zoons van de Parijse kunsthandelaar Paul Durand-Ruel voor één enkel doek van Renoir. Durand-Ruel had het op 14 februari 1881 voor 6.000 frank rechtstreeks van de kunstenaar gekocht, het kortstondig doorverkocht aan de Parijse bankier Ernest Balensi, het in april 1882 teruggekocht en het vervolgens veertig jaar lang, tot zijn dood, in zijn eigen Parijse appartement gehouden. Daags nadat de koop rond was, voorspelde Phillips in een brief dat ‘mensen duizenden mijlen naar ons huis zullen reizen om het te zien’: het bakstenen familiehuis vlak bij Dupont Circle in Washington D.C. dat hij in het najaar van 1921 als museum had opengesteld.

Dat doen ze nog steeds. Boven in Gallery 201 van de Goh Annex in The Phillips Collection, op 1600 21st Street NW – vijf minuten lopen vanaf metrostation Dupont Circle – staat in een intieme zaal een gestoffeerde bank recht tegenover De lunch van de roeiers. Acteur en kunstverzamelaar Edward G. Robinson vertelde dat hij er ruim dertig jaar lang over de vloer kwam en er ‘uur na uur, dag na dag voor stond te broeden op plannen om het te stelen’. The Phillips Collection heeft Gallery 201 ingericht als een kamer in een woonhuis, zonder genummerd schema naast de lijst; wie op die bank Chiaro opent, kan vrijwel elk gezicht rond de wijnflessen aan zijn echte naam koppelen zonder de blik van de verf te halen. Het museum is geopend van dinsdag tot en met zaterdag van 10.00 tot 17.00 uur en op zondag van 11.00 tot 17.00 uur; op maandag is het gesloten, op elke derde donderdag van de maand is de avondopenstelling van 17.00 tot 20.00 uur gratis, en reguliere kaartjes kosten 20 dollar voor volwassenen, 10 dollar voor studenten en zijn gratis tot en met 18 jaar.

Waarom deze lunch nooit op één zondag plaatsvond

De zonnige namiddag in Le Déjeuner des canotiers was een illusie waaraan maandenlang werd gebouwd. Vanaf de nazomer van 1880 liep de negenendertigjarige Pierre-Auguste Renoir achter met de huur, had hij genoeg van mondaine opdrachtportretten en sjouwde hij een groot doek mee op een treinrit van twintig minuten ten westen van Parijs naar het Maison Fournaise in Chatou. In een brief uit september 1880 aan zijn mecenas Paul Bérard schreef Renoir dat hij al lange tijd stond te popelen om daar een roeiersstuk te schilderen: ‘Ik word er niet jonger op, en ik wilde dit kleine feestje niet uitstellen, want later zal ik het me niet meer kunnen veroorloven.’

Tot in de herfst reisden vrienden op afzonderlijke dagen naar Chatou terwijl het weer omsloeg en modellen hun trein misten, voordat de invallende kou Renoir voor de winter terugdreef naar zijn atelier in Parijs. Technisch onderzoek door Elizabeth Steele, hoofd restauratie van The Phillips Collection, laat zien hoeveel Renoir gaandeweg omgooide. Röntgenopnamen onthullen dat op de stoel links op de voorgrond oorspronkelijk een andere vrouw zat, recht naar voren gekeerd in een jurk met driekwartmouwen; in een brief aan Bérard klaagde Renoir over een model dat hem op de zenuwen werkte, krabde haar weg en zette Aline Charigot op haar plaats. Zelfs de rood-wit gestreepte luifel boven hun hoofden werd pas laat over reeds geschilderde lucht en oeverbomen heen gezet.

Toen Renoir in 1912 nog in leven was, publiceerde de Duitse kunsthistoricus Julius Meier-Graefe de namen van dertien geportretteerden; één besnord profiel op de achtergrond liet hij onbenoemd, wat het gezelschap op het balkon op veertien bracht. Dat appel uit 1912 maakte het terras in Chatou tot een van de zeldzame negentiende-eeuwse doeken waarop aan vrijwel elke gast een echte levensloop kleeft, net als bij de groepsportretten die zijn samengebracht in Beroemde schilderijen, elke figuur benoemd.

Wie er aan tafel zit bij het Maison Fournaise

De lunch van de roeiers van Renoir met veertien genummerde markeringen bij elke geportretteerde, van Alphonse Fournaise jr. en Aline Charigot links tot Gustave Caillebotte en Jeanne Samary rechts.

Vanaf de balustrade aan de rivierzijde links tot in de beschaduwde hoek rechts hoort elk nummer bij een van de gasten hieronder.

#GeportretteerdeWie zij in het echt warenHoe je hen herkent
1Alphonse Fournaise jr.Zoon van de restauranteigenaar, verantwoordelijk voor de bootverhuurUiterst links, leunend tegen de reling in een wit mouwloos roeihemd en strohoed
2Aline CharigotEenentwintigjarige naaister uit Essoyes; trouwde in 1890 met RenoirLinks op de voorgrond met een bloemenhoed, tilt een piepkleine affenpinscher naar haar wang
3Louise-Alphonsine FournaiseDochter van de eigenaar, zus van AlphonseMidden-links, leunend tegen de houten balustrade met een gele strohoed, kin steunend op haar hand
4Baron Raoul BarbierVoormalig cavalerieofficier, ruiter en oud-burgemeester van het koloniale SaigonIn het midden, zittend met zijn rug naar ons toe in een bruin jasje en ronde hoed
5Jules LaforgueTwintigjarige symbolistische dichter, criticus en secretaris van Charles EphrussiMidden op de achtergrond, met een zachte donkere pet en bruin jasje
6Ellen AndréePopulaire Parijse toneelactrice en mimespeelster, geboren als Hélène AndréIn het middenplan, brengt een helder wijnglas naar haar lippen
7Charles EphrussiVermogend kunsthistoricus, verzamelaar en later hoofdredacteur van de Gazette des Beaux-ArtsRechts van het midden op de achtergrond, formeel gekleed met zwarte hoge hoed en donkere jas
8Onbekende man en profilDe veertiende gast, weggelaten op Meier-Graefes lijst uit 1912, mogelijk criticus Georges RivièreBesnord profiel, half verscholen achter de rechterschouder van Adrien Maggiolo
9Angèle LegaultVoormalig bloemenmeisje, café-concertzangeres, actrice en schildersmodelRechts van het midden aan tafel in het blauw met een witte ruchekraag, kijkt schuin naar links omhoog
10Adrien MaggioloRoyalistisch journalist en directeur van de krant La France nouvelleStaand in een licht gestreept jasje, buigt zich over de schouder van Angèle heen
11Gustave CaillebotteVermogend impressionistisch schilder, mecenas en wedstrijdzeilerRechts op de voorgrond, zit schrijlings op een omgekeerde stoel in een wit hemd en platte strohoed
12Eugène Pierre LestringuezAmbtenaar op het ministerie van Binnenlandse Zaken en kenner van het occultismeRechtsboven, met een donkere bolhoed en lachend in de richting van Jeanne Samary
13Paul LhoteHechte vriend van Renoir, journalist, verhalenschrijver en wereldreizigerRechtsboven met een schuin gezette strohoed en gestreept overhemd, dicht naar Samary toegebogen
14Jeanne SamaryGevierde drieëntwintigjarige blijspelactrice bij de Comédie-FrançaiseUiterst rechtsboven met een donkere gevederde kapothoed, drukt haar zwartgehandschoende handen tegen haar oren

Naaisters, roeiers en een verzamelaar met een zijden hoge hoed

Nieuwe spoorlijnen vanuit Gare Saint-Lazare brachten elke zondag uiteenlopende Parijse standen samen aan de rivieroevers, en Renoir bracht heel die mengeling bijeen op één terras. Linksonder, in een marineblauwe jurk en een met bloemen gegarneerde hoed, tilt Aline Charigot een piepkleine affenpinscher naar haar neus. Ze was geboren in het Champagnedorp Essoyes, voegde zich in 1874 bij haar moeder in Montmartre en leerde Renoir in 1879 kennen vlak bij zijn atelier aan de rue Saint-Georges. Negen jaar na Chatou, op 14 april 1890, trouwden ze; samen brachten ze drie zoons groot, onder wie filmregisseur Jean Renoir, en bleven ze bij elkaar tot haar dood in 1915.

Detail van de linkerkant van het balkon: Alphonse Fournaise jr. in een wit mouwloos roeihemd leunend tegen de reling boven Aline Charigot, die op de hoek van de tafel een klein ruwharig hondje naar haar gezicht tilt.

Boven Aline leunt Alphonse Fournaise jr., wiens vader Alphonse sr., een scheepstimmerman, dit restaurant naast de brug van Chatou in 1857 had gekocht. Zijn helderwitte roeihemd vormt een tegenhanger van het bijpassende tricot van Gustave Caillebotte rechtsonder.

Detail van de houten balkonreling: Louise-Alphonsine Fournaise met een gele strohoed laat haar wang op haar hand rusten terwijl zij luistert naar baron Raoul Barbier, die met zijn rug naar ons toe zit in een bruin jasje en ronde hoed tegen het groene gebladerte langs de rivier.

Verder naar binnen langs de reling laat Alphonses zus Louise-Alphonsine haar wang op haar hand rusten terwijl ze luistert naar baron Raoul Barbier, een oud-cavalerieofficier en voormalig burgemeester van het koloniale Saigon die Renoir hielp om modellen vanuit Parijs naar buiten te lokken. Achter haar scheidt de diagonale houten balustrade de rivierlucht van het menselijke geroezemoes, net zoals de marmeren balustrades van Paolo Veronese in De bruiloft te Kana in het Louvre, een banketschilderij dat Renoir diep bewonderde.

Voorbij Barbiers schouder is één gast gekleed voor een salon aan de grands boulevards in plaats van een botenhuis. Tussen de platte strohoeden en blote armen draagt Charles Ephrussi een zwarte zijden hoge hoed en een donkere jas. Als telg uit een graan- en bankiersgeslacht uit Odessa verzamelde hij de Japanse netsuke-beeldjes die beroemd werden door Edmund de Waals memoires De haas met de amberkleurige ogen, leidde hij de Gazette des Beaux-Arts en stond hij deels model voor Charles Swann bij Marcel Proust. Steeles infraroodopnamen laten zien dat Renoir Ephrussi eerst in driekwart naar voren gekeerd schilderde en hem pas daarna en profil naar zijn verlegen twintigjarige secretaris draaide, de symbolistische dichter Jules Laforgue.

Detail van het midden van de achtergrond: Jules Laforgue met een zachte donkere pet in gesprek met Charles Ephrussi met zijn zwarte hoge hoed, terwijl actrice Ellen Andrée onder hen uit een glas nipt en rechts een besnord profiel tevoorschijn piept.

Pal onder hen nipt toneelactrice Ellen Andrée van een helder wijnglas. In Jean-Pierre Jeunets film Amélie uit 2001 schildert een teruggetrokken schilder dit doek twintig jaar lang elk jaar opnieuw na en bekent hij dat zij de enige figuur is die hem telkens weer ontglipt: midden in het feestgedruis en toch verzonken in haar eigen gedachten.

Net rechts van Ellen, glurend achter de schouder van Adrien Maggiolo, bevindt zich de raadselachtige veertiende gast. Phillips-conservator Eliza Rathbone wijst erop hoe sterk zijn dunne snor en voorhoofd overeenkomen met Renoirs profielportret uit 1877 van kunstcriticus Georges Rivière.

Het legaat van Caillebotte en de stamgasten van Montmartre

Gustave Caillebotte verankert de rechtervoorgrond, schrijlings zittend op een omgekeerde rieten stoel met een platte strohoed op. Hij was Renoirs trouwste bondgenoot: peetvader van Renoirs oudste zoon Pierre, de vriend die Renoir tot executeur-testamentair benoemde, en de verzamelaar wiens legaat van meer dan zestig werken van Monet, Degas, Manet, Cézanne, Pissarro, Sisley en Renoir de Franse staat dwong om impressionistische schilders in openbare musea op te hangen.

Detail van de rechtervoorgrond: Gustave Caillebotte schrijlings op een omgekeerde stoel in een wit hemd en platte strohoed tegenover Angèle Legault in een blauwe jurk, terwijl journalist Adrien Maggiolo zich tussen hen in naar beneden buigt.

Over de stoelleuning van Caillebotte heen kantelt actrice en model Angèle Legault haar hoofd naar de royalistische journalist Adrien Maggiolo, directeur van La France nouvelle, die in oudere Engelstalige boeken vaak ten onrechte Antonio werd genoemd. Achter Maggiolo in de rechterbovenhoek buigen ambtenaar van Binnenlandse Zaken Eugène Pierre Lestringuez en schrijver Paul Lhote zich dicht naar Jeanne Samary, ster van de Comédie-Française. Lhote poseerde in 1883 opnieuw als danspartner in Renoirs Dans op het platteland, en beide mannen tekenden later als getuigen bij het huwelijk van Renoir en Aline in 1890. Samary drukt met gespeelde wanhoop haar zwartgehandschoende handen tegen haar oren; ze stierf in 1890 op drieëntwintigjarige leeftijd aan buiktyfus.

Detail van de rechterbovenhoek: Eugène Pierre Lestringuez met een donkere bolhoed en Paul Lhote met een strohoed buigen zich dicht naar actrice Jeanne Samary, die haar zwartgehandschoende handen tegen haar oren drukt.

In het brandpunt van alle veertien blikken ligt het gekreukte witte tafellaken zelf. In zijn recensie van de Zevende Impressionistententoonstelling op 11 maart 1882 prees criticus Armand Silvestre Renoirs ‘ware tekenkunst’, opgebouwd uit ‘het naast elkaar plaatsen van tinten en niet van lijnen’ – nergens duidelijker te zien dan in de halflege wijnflessen, cognacglazen, druiven en perziken die gekleurd licht over het linnen werpen.

Close-up van het witte tafellaken bezaaid met halflege wijnflessen, kristallen kelken die rode en gouden weerspiegelingen vangen, een fruitschaal hoog opgetast met donkere druiven en perziken, en verspreide broodkorsten.

Vier zomers vóór Chatou had Renoir verscheidene van deze zelfde stamgasten uit Montmartre al geschilderd op Bal du moulin de la Galette, een van Caillebottes schenkingen aan Frankrijk die nu op de bovenste verdieping van het Musée d’Orsay hangt. Onze gids voor het Musée d’Orsay bespreekt die zaal op de bovenverdieping, waar Lestringuez, Lhote, Georges Rivière en Jeanne Samary’s jongere zus Estelle allemaal vier zomers jonger opduiken. Waar het dansfeest uit 1876 contouren laat versmelten onder de schaduw van acaciabomen, verankert Chatou het gezelschap in hechte piramides, veel warmer dan de eenzame Parijse toog die Édouard Manet een jaar later schilderde in Een bar in de Folies-Bergère.

Pierre-Auguste Renoirs Bal du moulin de la Galette: dansende paren en pratende vrienden aan houten tafeltjes onder gevlekt zonlicht dat door acaciabomen in Montmartre filtert.

Buiten op het Île des Impressionnistes in Chatou serveert het gerestaureerde Maison Fournaise nog altijd de lunch boven het water. Renoir zelf bleef nauwelijks lang genoeg om de verf te zien drogen. Achttien dagen nadat hij het doek op 14 februari 1881 bij Durand-Ruel had afgeleverd, stapte hij op 4 maart in Algiers van de boot om het Noord-Afrikaanse licht te schilderen.