Naar de inhoud

Picasso's Guernica uitgelegd: elke figuur en elk symbool op een genummerde plattegrond

Gepubliceerd: • 13 min lezen

Bezoekers voor Pablo Picasso's monumentale zwart-witte doek Guernica tijdens de lange ballingschap in het Museum of Modern Art in New York, waarop de enorme breedte van 7,77 meter goed te zien is.

De gehuurde zolder op 7 rue des Grands-Augustins in Parijs was te laag voor het doek dat Pablo Picasso wilde schilderen. De houten balken hingen lager dan 3,49 meter, waardoor Picasso zijn bijna acht meter brede spieraam als een schuine ladder achterover tegen de dakspanten moest laten leunen. Restauratoren van het Reina Sofía bevestigden die hellingshoek in 2012, toen een geautomatiseerde scanner met de naam Pablito oude spijkergaatjes en een lichte vouw langs de bovenrand in kaart bracht. Van zijn eerste schetsen op 1 mei tot de voltooide muurschildering op 4 juni 1937 kostte Guernica vijfendertig dagen, waarbij Picasso vanaf 11 mei tegen dat achteroverhellende doek werkte.

Sinds januari had hij een opdracht voor een muurschildering van de Spaanse Republikeinse regering voor de Wereldtentoonstelling in Parijs voor zich uit geschoven. Op 18 en 19 april schetste hij ten slotte verstilde atelierallegorieën van een schilder en zijn model, om ze weer terzijde te leggen.

Toen kwam maandagmiddag 26 april 1937, marktdag in het Baskische stadje Gernika. Bommenwerpers van het Duitse nazistische Legioen Condor en de fascistische Italiaanse Aviazione Legionaria vlogen meer dan drie uur lang in golven over het stadje en testten voor generaal Francisco Franco tapijtbombardementen met brisant- en brandbommen op burgers uit. Diezelfde nacht reed George Steer, een zevenentwintigjarige Zuid-Afrikaanse correspondent voor The Times in Londen en The New York Times, de brandende puinhopen binnen en raapte hij aluminium Duitse brandbomhulzen op met het stempel ‘Rheindorf 1936’. Op 27 april telegrafeerde hij zijn verslag vanuit Bilbao, waarmee hij Gernika op 28 april op de voorpagina’s in Londen, New York en Parijs bracht. Picasso zag de foto’s in het Parijse avondblad Ce Soir. Op 1 mei tekende hij zijn eerste zes studies: vijf snelle potloodschetsen op blauw papier en een zesde in olieverf en grafiet op triplex.

Waarom is Guernica in zwart-wit?

Dora Maar, de surrealistische fotografe die het atelier aan de rue des Grands-Augustins voor Picasso had gevonden, fotografeerde het doek in zeven opeenvolgende stadia, die in 1937 samen met de eindtoestand in Cahiers d’Art werden gepubliceerd. Op een van haar tussentijdse opnamen zijn vastgespelde uitknipsels van gedessineerd behang op het doek te zien, en de Spaanse schrijver José Bergamín herinnerde zich dat Picasso er ook felle snippers gekleurd papier op uitprobeerde. Picasso trok ze er allemaal weer af.

Archieffoto in zwart-wit uit 1937 van de gebombardeerde straten van Gernika na de aanval van het Legioen Condor, met uitgebrande stenen gevels en bergen puin over de weg.

Kleur schoot om twee redenen tekort. Hoewel het Reina Sofía het schilderij catalogiseert als olieverf op doek, bestelde Picasso speciaal samengestelde matte huisschilderverf van het merk Ripolin, zodat geen glanzende schittering een wand van bijna acht meter zou verstoren. Bovendien had hij de branden niet met eigen ogen gezien. Net als krantenlezers in heel Parijs, Londen en New York maakte hij kennis met de aanval via grove zwart-witte rasterfoto’s in Ce Soir, L’Humanité en Le Figaro. Wie dicht op het paard in het midden van het doek stapt, ziet honderden korte verticale zwarte streepjes in strakke kolommen over zijn huid marcheren, als regels krantendruk.

Tien figuren en symbolen op het doek

Keramische tegelwand op ware grootte naar Picasso's Guernica in het stadje Gernika, gemarkeerd met tien genummerde cirkels die de stier, de rouwende moeder, de gevallen soldaat, het gebroken zwaard met de bloem, het paard, de elektrische gloeilamp, de gewonde vogel, de vrouw met de olielamp, de strompelende vrouw en de brandende vrouw aanwijzen.

Negen levende wezens en twee lichtbronnen vullen het doorlopende doek, van links naar rechts geordend in drie drieluikachtige verticale zones. Picasso had er een afkeer van ze tot een sleutelcode te herleiden. Toen MoMA-directeur Alfred H. Barr Jr. in mei 1947 bij hem aandrong op uitleg, liet hij via zijn kunsthandelaar Daniel-Henry Kahnweiler weten dat ‘deze stier een stier is en dit paard een paard’, waarmee hij het aan de toeschouwer overliet om de symbolen te duiden. Vijftien andere drukbevolkte werken krijgen een genummerd overzicht in onze index Beroemde schilderijen, elke figuur geïdentificeerd.

#Figuur of symboolWaar te vindenWaar op te letten
1De stierLinksbovenWitte kop naar buiten gedraaid, hoorns omhoog gekromd, staart opkringelend als rook
2Moeder met dood kindUiterst links, recht onder de stierHoofd schreeuwend achterovergeworpen, tong als een dolk, slap kind over haar knieën
3Verminkte soldaatLinksonder op de voorgrondHol afgehakt hoofd en opengespreide linkerhand vol gekruiste levenslijnen
4Gebroken zwaard en bloemMiddenonder, in de rechtervuist van de soldaatVersplinterd lemmet stevig omklemd, met daarnaast een ijle bloem met vijf blaadjes
5Het schreeuwende paardPal in het midden, hart van de piramideGapende ruitvormige wond in de flank, dolktong, vacht bedekt met verticale krantenstreepjes
6De elektrische gloeilampLinksboven bij het middenKale gloeidraadlamp in een gekartelde amandelvormige oog-zon; het Spaanse bombilla zinspeelt op bomba
7De gewonde vogelDonkere wand tussen de stier en het paardZwart silhouet op een tafel met één felle witte streep dwars over de open snavel en borst
8Vrouw met olielampReikt vanuit een bovenraam rechts van het midden naar binnenLange arm die een brandende vlam vlak bij de gloeilamp steekt, als getuige van het bloedbad
9De strompelende vrouwRechtsonder bij het middenSleept een gezwollen knie naar voren uit het puin, de hals reikend naar de lamp
10Brandende vrouw met opgeheven armenUiterst rechts, tussen brandende dakbalkenVallend tussen driehoekige vlammen, beide handen recht de lucht in geworpen

Linkerdeel: de gebroken strijder, de moeder en de stier

Detail van het linkerderde van de keramische muurschildering in Gernika: de stier met witte kop boven een schreeuwende moeder die haar dode kind wiegt, met daaronder het afgehakte hoofd en de open hand van de gevallen strijder.

Linksonder ligt de enige strijder in het schilderij, uiteengevallen in holle brokstukken als een omvergeworpen gipsen beeld. Zijn geopende linkerhandpalm is doorploegd met koortsachtige lijnen, terwijl zijn afgerukte rechterarm naar het midden van de vloer reikt met een afgebroken zwaard in zijn greep. Een zwaard kan een Heinkel-bommenwerper niets maken. Achter zijn knokkels rijst de bleke omtrek op van een vijfbladige bloem, de enige levende plant op het hele doek.

Op Dora Maars foto van de eerste staat van 11 mei hief die soldaat nog een gebalde Republikeinse vuist recht omhoog, midden door de compositie heen. Picasso schilderde die groet weg en legde het verbrijzelde lemmet plat op de grond — een ingreep waar Chiaro je stap voor stap doorheen leidt terwijl je in Madrid voor het voltooide doek staat.

Boven de arm van de soldaat knielt een schreeuwende moeder die haar achteroverhangende dode kind in haar armen houdt, haar ogen zijwaarts weggegleden als tranen en haar tong gevormd als een ijzeren priem. Boven hen beiden torent de stier uit, ongedeerd door de explosie. Op Maars vroege foto’s was het lijf van de stier naar rechts gekeerd; later zwenkte Picasso de donkere achterhand naar de linkerhoek, zodat zijn witte nek boven de moeder uitrees. Anthony Blunt verwees naar Picasso’s opmerking aan Jerome Seckler uit 1945 en las de stier als ‘wreedheid en duisternis’. Juan Larrea, medeorganisator van het Spaanse Paviljoen in 1937, betoogde daarentegen dat de stier stond voor de koppige veerkracht van het Spaanse volk, terwijl het doorboorde paard het onschuldige slachtoffer was. Als enige van de negen figuren kijkt de stier ons recht aan.

Middendeel: het paard, de verborgen vogel en de gloeilamp

Detail van het middendeel van de keramische muurschildering in Gernika: het schreeuwende paard met speerwond en gestippelde vacht onder de gekartelde oogvormige gloeilamp, links de donkere gewonde vogel en onderaan het gebroken zwaard met de bloem.

Picasso bouwde het centrum op rond de driehoek van een klassiek Grieks fronton: bovenaan verankerd door de naar voren gestoken olielamp, in het hart gevuld door het steigerende paard en aan de onderste hoeken vastgezet door de hand van de soldaat en de slepende voet van de strompelende vrouw. Een ruitvormige jaap splijt de flank van het paard en een lansschacht doorboort zijn rug. In 1945 zei Picasso ronduit tegen Seckler dat het paard het volk vertegenwoordigt.

Kijk in de donkere tussenruimte tussen de nek van de stier en de neus van het paard. Op een tafelblad staat een vogel, geschilderd in vrijwel dezelfde houtskooltint als de muur, op één felle witte streep over zijn borst en opengesperde snavel na.

Hoog daarboven hangt een gekarteld amandelvormig oog met een kale elektrische gloeilamp, una bombilla in het Spaans, op de plaats van de pupil. Op Dora Maars foto van de tweede staat prijkte op die plek nog een traditionele stralende zon, voordat Picasso haar in een oog veranderde en er een gloeidraadlamp in draaide. Zoals kunsthistoricus Eberhard Fisch opmerkte, scheelt bombilla maar één lettergreep met bomba, waardoor moderne technologie verandert in een koud oog dat neerkijkt op het vertrek dat het heeft verwoest.

Rechterdeel: de olielamp en Goya’s opgeheven armen

Detail van de rechterhelft van de keramische muurschildering in Gernika: de vrouw die met een brandende olielamp uit een raam leunt, daaronder de strompelende vrouw die haar been meesleept en uiterst rechts de brandende vrouw die onder spitse vlammen beide armen ten hemel heft.

Vanuit een bovenraam aan de rechterkant duikt een vrouw met een Grieks profiel naar binnen en houdt een kleine olielamp vlak naast de elektrische gloeilamp. Onder haar sleept een tweede vrouw een gezwollen knie uit het puin naar het vlammetje toe. Aan de uiterste rechterrand, ingesloten tussen brandende dakspanten, werpt een derde vrouw beide armen recht omhoog naar het plafond.

Francisco Goya's De derde mei 1808: een man in een felwit hemd knielt 's nachts voor een rij napoleontische geweren en werpt beide armen wijd omhoog in een V-vorm boven dode gevangenen op de grond.

Tien minuten noordelijker over de Paseo del Prado, in het Museo del Prado, hangt de bron van die opgeheven handen. Picasso citeerde de knielende gevangene in het witte hemd uit Goya’s De derde mei 1808 en verbond zo Franco’s bommenwerpers uit 1937 met Napoleons vuurpelotons uit 1808. Wandel je naar het noorden om ze te vergelijken, dan hangen Goya’s donkere late muurschilderingen, waaronder Saturnus die zijn zoon verslindt, vlakbij op de begane grond, en brengt onze gids met hoogtepunten van het Prado de rest van het gebouw in kaart.

Zei Picasso echt: ‘Nee, dat hebben jullie gedaan’?

Nadat de Wereldtentoonstelling in Parijs eind 1937 haar deuren sloot, reisde Guernica door Scandinavië, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten om geld in te zamelen voor noodhulp aan Spanje; in de Londense Whitechapel Gallery betaalden arbeiders uit het East End hun toegang met een paar laarzen voor Spaanse vluchtelingen. Toen Franco de Burgeroorlog won en in 1939 de Tweede Wereldoorlog uitbrak, gaf Picasso het doek in langdurig bruikleen aan het Museum of Modern Art in New York.

Ondertussen deed in het bezette Parijs een beroemd gerucht de ronde. Toen Simone Téry Picasso in maart 1945 interviewde voor Les Lettres Françaises, vroeg zij hem of een Gestapo-officier tijdens een bezoek aan zijn atelier aan de rue des Grands-Augustins naar een reproductie van Guernica had gewezen met de vraag: ‘Hebt u dat gemaakt?’, en ten antwoord had gekregen: ‘Nee, dat hebben jullie gedaan.’ Picasso lachte en antwoordde: ‘Ja, het is waar, min of meer waar.’ Wanneer Duitsers langskwamen en deden alsof zij zijn schilderijen bewonderden, zo vertelde hij Téry, deelde hij ansichtkaarten van Guernica uit met de woorden: ‘Neem maar mee, souvenirs, souvenirs!’

In 1970 en 1971 legde Picasso via zijn advocaat Roland Dumas schriftelijk vast dat het schilderij Spanje niet mocht binnenkomen voordat de ‘openbare vrijheden’ en democratische instellingen waren hersteld. Picasso overleed in april 1973. Franco stierf in november 1975. Op 10 september 1981 landde Guernica, opgerold in een geklimatiseerde kist aan boord van een Boeing 747 van Iberia met de naam Lope de Vega, op de Madrileense luchthaven Barajas; het hing eerst achter kogelvrij glas in het Casón del Buen Retiro en verhuisde in 1992 naar het Museo Reina Sofía.

In welke zaal hangt Guernica in het Reina Sofía?

Buitengevel van het achttiende-eeuwse Sabatini-gebouw van het Museo Reina Sofía in Madrid, geflankeerd door twee hoge transparante lifttorens van glas en staal boven een stenen plein.

Guernica hangt in zaal 205.10 op verdieping 2 van het Sabatini-gebouw van het Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía, Calle de Santa Isabel 52, tegenover station Atocha. In zaal 205.10 en de aangrenzende zaal 205.09 zijn ook Dora Maars achtentwintig originele zilverdrukken te zien naast Picasso’s voorstudies uit mei 1937, waaronder zijn potloodtekening Studie voor de paardenkop II van 2 mei op blauw papier.

Het museum is geopend op maandag en van woensdag tot en met zaterdag van 10.00 tot 21.00 uur, en op zondag van 10.00 tot 14.30 uur. Elke dinsdag is het gesloten. Reguliere online tickets kosten 12 euro, en tijdens de laatste twee uur vóór sluitingstijd is de toegang gratis met een vooraf gereserveerd tijdslot op museoreinasofia.es. Het doek meet 349,3 bij 776,6 centimeter en hangt tegenwoordig zonder glas; sinds september 2023 mogen bezoekers het in zaal 205.10 zonder flits fotograferen.