
Madrid Kraliyet Sarayı arşivlerinde, Francisco de Goya’nın 23 Temmuz 1800’de imzaladığı kalem kalem dökülmüş bir masraf pusulası durur. Ressam saraya on küçük tuval ve şasi için 980 real, ahşap kasalar ve nakliye için 420 real, tek bir dev tuval için 860 real, dört araba yolculuğu için 1.140 real ve Madridli boya satıcısı Manuel Ezquerra y Trápaga’dan alınan boyalar ile resim malzemeleri için 2.114 real fatura kesmişti. Cádiz’de atlattığı ölümcül bir hastalığın ardından son yedi yıldır tamamen sağır olan elli dört yaşındaki Baş Saray Ressamı, Aranjuez’deki kraliyet bahar sarayından henüz dönmüştü.
İşi 22 Nisan 1800’de Kraliçe Parmalı María Luisa başlatmış; Aranjuez’den gözdesi ve eski başbakan Manuel Godoy’a yazdığı mektupta, Kral IV. Carlos’un, Godoy’un eşinin portresi biter bitmez Goya’nın «hepimizi bir arada» resmetmesini istediğini bildirmişti. Goya, İspanya Bourbonlarını haftalarca yan yana ayakta dikmek yerine başlarını kırmızı astarlı tuvaller üzerine teker teker çalıştı. Kraliçe 9 Haziran’da Godoy’a etütlerin tamamlandığını ve «hepsinin son derece canlı» olduğunu yazdı. Goya üç metreyi aşan bu büyük tuvali ertesi yıl boyunca Madrid’deki atölyesinde bir araya getirdi, 1801 ortasında teslim etti ve son faturasını o yılın aralık ayında sundu. Ne Kral ne de Kraliçe tek bir şikâyet kayda geçirdi.
On dokuzuncu yüzyılın ilerleyen yıllarında, Fransız şair Théophile Gautier’nin yayımlanmış İspanya seyahatnamesinde yer almamasına rağmen düzenli olarak ona atfedilen bir nükteli söz, Kral ile Kraliçe’yi «piyangoyu kazandıktan sonra köşe başındaki fırıncı ve karısı» gibi görünmekle tiye alıyordu. Ziyaretçiler bugün bile sarkık çenelere, yaşlı bir halanın şakağındaki koyu renkli banda ve yüzünü duvara çevirmiş genç kadına bakıp Goya’nın safdil bir hükümdarın gözünden acımasız bir taşlamayı kaçırdığını sanır. Onlarca yıl boyunca Goya uzmanı Manuela Mena Marqués’in öncülük ettiği Museo del Prado küratörleri ise bu efsaneyi reddeder. Goya, Velázquez’den miras kalan İspanyol saray geleneği içinde, Bourbonların gösterişsiz yüz hatlarını pohpohlamadan doğrudan modele bakarak resmetmiş; kraliyet mertebesini belli etme işini elmaslarına ve şövalye nişanı kuşaklarına bırakmıştı.
Prado’da 032 numaralı salonda nerede asılı
Prado’da IV. Carlos’un Ailesi, Villanueva Binası’nın birinci katındaki 032 numaralı salonda asılıdır. Goya’nın 1800 tarihli Aranjuez yağlıboya eskizlerinden günümüze ulaşan beşi — María Josefa, Antonio Pascual, Carlos María Isidro, Francisco de Paula ve Parmalı Luis — hemen yanı başında sergilenir. Kırmızımsı zemin üzerine yapılmış o sıcak etütleri bitmiş portrenin yanında görmek karikatür tartışmasını anında bitirir. Goya her baş açısını tek bir ağzı bile çarpıtmadan büyük tuvale aktarmıştır.
Prado pazartesiden cumartesiye 10.00 ile 20.00, pazar günleri ve resmî tatillerde ise 10.00 ile 19.00 saatleri arasında açıktır. Genel giriş ücreti 15 avrodur. Kalıcı koleksiyon salonları normal günlerde son iki saat boyunca — pazartesiden cumartesiye 18.00 ile 20.00, pazar ve resmî tatil günlerinde ise 17.00 ile 19.00 arasında — ücretsizdir; ancak Puerta de Goya gişelerinde kuyruklar erkenden uzamaya başlar. Giriş zamanlaması ve çevredeki salonlar için Prado ziyaret rehberimize ve Prado öne çıkan eserler rehberimize göz atabilirsiniz.
IV. Carlos’un Ailesi tablosundaki her figür, soldan sağa

Göğsü görünen her erkek kraliyet üyesi, III. Carlos Nişanı’nın gök mavisi-beyaz kuşağını taşır. Aralarından dördü — Fernando, Francisco de Paula, Kral IV. Carlos ve Don Luis — ayrıca Antonio Pascual’ın yakasında ucundan görünen kırmızı kurdeleyle birlikte Altın Post Nişanı’nı da takar. Elbisesi görünen her kadın kraliyet üyesi ise Kraliçe’nin isteği üzerine 21 Nisan 1792’de kurulan Kraliçe María Luisa Soylu Hanımlar Nişanı’nın mor-beyaz kuşağını kuşanmıştır; aynı yöntemle çözümlenmiş diğer saray ve kalabalık kompozisyonları için Ünlü Tablolar, Tüm Figürler Tek Tek rehberine bakabilirsiniz.
| # | Figür | Kral IV. Carlos ile yakınlığı | Nasıl ayırt edilir |
|---|---|---|---|
| 1 | Francisco de Goya | Baş Saray Ressamı | En solda, uzun ve hafif eğik bir tuvalin arkasında koyu gölgede yarı gizlenmiş |
| 2 | İnfante Carlos María Isidro | Hayatta kalan ikinci oğlu, on iki yaşında | En solda kırmızı ceketli; ağabeyinin belinin arkasından dışarı bakıyor |
| 3 | Asturias Prensi Fernando | Hayatta kalan en büyük oğlu ve veliahtı, geleceğin VII. Fernando’su, on beş yaşında | Solda pudra mavisi kadife ceketiyle bir adım öne çıkmış |
| 4 | İnfanta María Josefa | Kral’ın hiç evlenmemiş ablası, elli beş yaşında | Tüylü saç süsü ve sağ şakağında büyük, yuvarlak siyah bir bant var |
| 5 | Kimliği belirsiz müstakbel gelin | Müstakbel Asturias Prensesi | Beyaz ve altın rengi elbisesiyle yüzünü bizden tamamen öteye çevirmiş genç kadın |
| 6 | İnfanta María Isabel | Hayatta kalan en küçük kızı, on yaşında | Annesinin koruyucu sağ kolunun altında beyazlar içinde duruyor |
| 7 | Kraliçe Parmalı María Luisa | Kral’ın eşi ve birinci dereceden kuzeni, kırk sekiz yaşında | Tam merkezde; altın ve siyah elbiseli, koyu buklelerine elmas bir ok iliştirilmiş |
| 8 | İnfante Francisco de Paula | En küçük oğlu, altı yaşında | Parlak kızıl tek parça giysisiyle annesinin sol elini tutuyor |
| 9 | Kral IV. Carlos | İspanya Kralı, elli bir yaşında | Merkezin sağında öne adım atmış; yıldızlarla bezeli koyu kahverengi ceketli |
| 10 | İnfante Antonio Pascual | Kral’ın küçük erkek kardeşi, kırk dört yaşında | İri gözleriyle tam Kral’ın sol omzunun üzerinden dışarı bakıyor |
| 11 | İnfanta Carlota Joaquina | En büyük kızı, geleceğin Portekiz Kraliçesi, yirmi beş yaşında | Saçlarında elmas ok ve mücevherli bantla tam profilden betimlenmiş |
| 12 | Don Luis, Parma Prensi | Damadı ve Kraliçe’nin yeğeni, geleceğin Etruria Kralı, yirmi altı yaşında | Sağdaki en uzun boylu figür; turuncu-kırmızı işlemeli ceket giyiyor |
| 13 | İnfante Carlos Luis | Bebek torunu, altı aylık | Annesinin kollarında beyaz dantellere sarılı; şimdiden kraliyet kuşağı takıyor |
| 14 | İnfanta María Luisa Josefina | Kızı, Parma Prensesi, on yedi yaşında | En sağda; küçük ve şefkatli bir tebessümle bebek oğlunu kucağında tutuyor |
Karanlıktaki Goya ve kayıp ayna
Goya kendisini Prens Fernando’nun omzunun gerisindeki kahverengi gölgeye, dik duran uzun bir tuvalin ahşap şasisinin arkasından dışarı bakarken yerleştirmiştir. Elleri çerçevenin ve genç Don Carlos’un arkasında gizli kalır.

1801 yılında saraydaki herkes bu göndermeyi anında yakalamıştı. Diego Velázquez 1656’da kendisini, Madrid Kraliyet Sarayı’nda asılı duran ve Goya’nın 1778 civarında gravür olarak kopyaladığı Las Meninas tablosunun sol kenarında, yükselen dev bir tuvalin arkasına resmetmişti.
Ne var ki Goya, Velázquez’in odasını tersyüz etti. Velázquez, IV. Felipe’nin saray halkına kapıları, pencereleri ve arka duvarda parıldayan aynasıyla derin bir salon vermişti. Goya ise arka duvardaki aynayı tamamen kaldırdı. IV. Carlos’un ailesini, ne olduğu seçilemeyen iki koyu arka plan tablosunun önünde, güneş alan sığ bir zemin şeridine sıkıştırdı. On üç Bourbon’un tamamı bize doğru bakarken Goya’nın da onların arkasından aynı yöne bakabilmesi için, hepsinin bizim durduğumuz yerde dikilen dev bir aynaya bakıyor olması gerekir.

Rakip kardeşler ve yüzü olmayan gelin
Soldaki iki genç kardeş, İspanya’nın on dokuzuncu yüzyıldaki iç savaşlarını aralarında taşır. Asturias Prensi Fernando, sağ kolu rahatça yanında sarkarken pudra mavisi ceketiyle öne adım atar. Bu poz seanslarından sekiz yıl sonra Aranjuez İsyanı’yla babasını tahttan indirdi, Bayonne’da Napolyon’un tuzağına yürüdü, İspanya’yı Joseph Bonaparte’a teslim etti ve 1814’te Kral VII. Fernando olarak dönüp Engizisyon’u yeniden kurarak Goya’yı Bordeaux’ya sürgüne gitmeye mecbur bıraktı. Kırmızı ceketli küçük kardeşi Carlos María Isidro ise Fernando’nun beline tutunur; Fernando 1833’te öldüğünde Carlos, ağabeyinin kızı II. Isabel’i tanımayı reddederek üç kanlı Karlist Savaşı’nın fitilini ateşledi.

Kral’ın hiç evlenmemiş ablası İnfanta María Josefa, sarı-beyaz tüyleri ve sağ şakağındaki yuvarlak siyah diskiyle Fernando’nun arkasından dışarı bakar. On sekizinci yüzyılda saray mensupları lunares adı verilen küçük kadife güzellik benleri takar, hekimler de şakaktaki yaralara ve baş ağrılarına reçine ya da afyon sürülmüş daha büyük siyah tafta yakılar yapıştırırdı. María Josefa portre tamamlandıktan aylar sonra, Aralık 1801’de hayatını kaybetti.
Hemen yanında Goya’nın en tuhaf çözümü durur. Elmaslar ve Kraliçe’nin mor-beyaz kuşağı içindeki uzun boylu genç bir kadın başını tamamen duvara çevirerek yalnızca koyu buklelerini, bir kulağını ve çene hattını gösterir. Fernando’nun 1800 yılında henüz sözlü bir nişanlısı yoktu; bu yüzden Goya, evlilik antlaşması imzalandığında yüzü sonradan eklenebilecek yedek bir beden resmetti. Fernando, Ekim 1802’de Napoli Prensesi Maria Antonia ile evlendi. Ama hiç kimse o yüzü resmetmesi için Goya’yı geri çağırmadı.
Merkezde Kraliçe María Luisa
Kraliçe María Luisa, saray protokolünün normalde kralı yerleştirdiği noktada, iki arka plan tablosunun birleşim çizgisinin tam altında tuvalin merkezini tutar. Herkesten daha parlak aydınlatılmış olan Kraliçe, yirmi dört gebelik ve on dört canlı doğumun ardından kırk sekiz yaşında hâlâ gurur duyduğu kollarını açıkta bırakan, altın dokuma ve siyah dantelden yüksek belli Fransız Ampir üslubunda bir elbise giyer. Koyu buklelerinde Eros’un okunu simgeleyen bir Fransız modası olarak elmas bir ok parıldar. On yıl sonra Goya, Zaman ve Yaşlı Kadınlar tablosunda sırıtan yaşlı bir kadının saçına tıpatıp aynı elmas oku iliştirerek bu süsle alay edecekti.

Fransız elçisi Jean-François de Bourgoing ve Madrid’deki diğer yabancı diplomatlar, uysal mizaçlı IV. Carlos her öğleden sonra hava nasıl olursa olsun ava çıkarken İspanya’yı María Luisa ile Godoy’un yönettiğini kayda geçirmişti. Yine de Kraliçe’nin merkezdeki yeri Bourbon hanedan mantığına tam oturur. O, soldaki veliahtları hayatta kalan en küçük çocuklarına — sağ kolunun altındaki María Isabel ile sol elini tutan parlak kızıl giysili küçük Francisco de Paula’ya — bağlayan soy ağacının canlı gövdesidir. Fransız askerleri 2 Mayıs 1808’de Francisco de Paula’yı Madrid sarayından çıkarırken çocuğun döktüğü bildirilen gözyaşları, Dos de Mayo ayaklanmasının ateşlenmesine katkıda bulundu. Bugün Prado’da Chiaro, kırmızılı bu küçük çocuğu doğrudan alt kattaki 064 numaralı salona — Goya’nın 2 Mayıs ve 3 Mayıs katliamını resmettiği odaya — ve oradan da sanatçının kır evinden getirilen on dört duvar resminin arasında Çocuklarını Yiyen Satürn tablosunun yer aldığı 067 numaralı salona bağlar.
Bir metre mesafeden sağ tarafta nelere bakmalı
Kral IV. Carlos sağ tarafta yarım adım öne çıkar; sakin, al yanaklı yüzü gümüş yıldızların, Altın Post Nişanı’nın, III. Carlos Nişanı’nın, Aziz Januarius’un kırmızı kuşağının, Fransız Kutsal Ruh Nişanı’nın ve İspanyol Askerî Nişanları armasının üzerinde adeta süzülür. Tuval yüzeyine bir metre kadar yaklaştığınızda tüm o saray mücevherleri çözülerek, doğrudan geç dönem Velázquez’den çıkıp gelmiş dolgun bir fırçayla sürülmüş beyaz, uçuk sarı, toprak sarısı ve zencefre kırmızısı gevşek, kremsi fırça vuruşlarına ayrılır.

Kral’ın sol omzunun üzerinden küçük kardeşi Antonio Pascual bakar; kendisi ileride katı mutlakiyetçiliği desteklemeden önce saraydaki sakin günlerini kitap ciltleyerek, nakış işleyerek ve tornada ahşap çekerek geçirirdi. Hemen yanında Kral’ın en büyük kızı Carlota Joaquina düz profilden görünür. 1800 yılında Portekiz Naip Prensi’nin eşi olarak Lizbon’da yaşadığından Aranjuez seanslarını kaçırmış, Goya da onun profilini daha eski bir Madrid portresinden kopyalamıştı.

En sağda, Napolyon’un ertesi yıl Toskana’da Etruria Kralı ve Kraliçesi ilan edeceği Parmalı Don Luis ile genç eşi İnfanta María Luisa Josefina durur. Genç annenin kollarında, beyaz vaftiz dantellerine sarılı ve şimdiden minyatür bir mavi-beyaz III. Carlos kuşağına bağlanmış iri gözlü bebek Carlos Luis dinlenir. Goya’nın fırçası bebekte ve annesinde gözle görülür biçimde yumuşayarak bu havasız saray odasının sağ kenarına tek savunmasız gülümsemesini bağışlar.