
W archiwach pałacu królewskiego w Madrycie spoczywa szczegółowy rachunek wydatków podpisany przez Francisca de Goyę 23 lipca 1800 roku. Wystawił koronie rachunek na 980 reali za dziesięć małych płócien i krosien malarskich, 420 reali za drewniane skrzynie i przewóz, 860 reali za jedno olbrzymie płótno, 1140 reali za cztery przejazdy powozem oraz 2114 reali dla madryckiego kupca farb Manuela Ezquerry y Trápagi za pigmenty i przybory malarskie. Głuchy jak pień od siedmiu lat po niemal śmiertelnej chorobie w Kadyksie pięćdziesięcioczteroletni pierwszy malarz nadworny właśnie wrócił z wiosennej rezydencji królewskiej w Aranjuez.
Królowa Maria Ludwika Parmeńska wprawiła całe przedsięwzięcie w ruch 22 kwietnia 1800 roku, pisząc z Aranjuez do swojego faworyta i byłego pierwszego ministra Manuela Godoya, że król Karol IV pragnie, aby Goya namalował „wszystkich nas razem”, gdy tylko skończy portret żony Godoya. Zamiast kazać hiszpańskim Burbonom pozować wspólnie całymi tygodniami, Goya malował ich głowy pojedynczo na płótnach zagruntowanych na czerwono. Już 9 czerwca królowa donosiła Godoyowi, że studia są ukończone i „wszystkie bardzo wierne naturze”. Przez kolejny rok Goya składał trzymetrowe płótno w swojej madryckiej pracowni, dostarczył je w połowie 1801 roku, a w grudniu złożył końcowy rachunek. Ani król, ani królowa nie odnotowali ani jednej skargi.
Później w XIX wieku złośliwy bon mot – rutynowo przypisywany francuskiemu poecie Théophile’owi Gautierowi, choć nieobecny w jego opublikowanym dzienniku z podróży po Hiszpanii – kpił z pary królewskiej, że wygląda jak „piekarz z rogu z żoną po wygranej na loterii”. Zwiedzający do dziś patrzą na obwisłe podbródki, ciemny plaster na skroni ciotki i młodą kobietę odwracającą twarz do ściany, zakładając, że Goya przemycił okrutną satyrę przed oczami niemądrego monarchy. Kuratorzy w Museo del Prado, którym przez dziesięciolecia przewodziła wybitna badaczka Goi Manuela Mena Marqués, odrzucają ten mit. W hiszpańskiej tradycji dworskiej Velázqueza Goya malował pospolite rysy Burbonów wiernie z natury i bez pochlebstw, ufając, że królewską rangę wystarczająco oznajmią ich brylanty oraz wstęgi rycerskich orderów.
Gdzie wisi obraz w sali 032 w Prado
W Prado Rodzina Karola IV wisi w sali 032 na pierwszym piętrze gmachu Villanuevy. Tuż obok eksponowanych jest pięć zachowanych szkiców olejnych Goi z Aranjuez z 1800 roku: María Josefa, Antonio Pascual, Carlos María Isidro, Francisco de Paula oraz Ludwik Parmeński. Widok tych ciepłych studiów na czerwonawym podkładzie tuż obok ukończonego portretu natychmiast rozstrzyga spór o karykaturę. Goya przeniósł kąt nachylenia każdej głowy na wielkie płótno, nie wykrzywiając ani jednych ust.
Muzeum Prado jest otwarte od poniedziałku do soboty w godzinach od 10:00 do 20:00, a w niedziele i święta od 10:00 do 19:00. Bilet normalny kosztuje 15 euro. Wstęp do sal kolekcji stałej jest bezpłatny przez dwie ostatnie godziny otwarcia w zwykłe dni – od 18:00 do 20:00 od poniedziałku do soboty oraz od 17:00 do 19:00 w niedziele i dni świąteczne – choć kolejki przy kasach biletowych Puerta de Goya ustawiają się wcześnie. Nasz przewodnik po zwiedzaniu Prado oraz przewodnik po najważniejszych dziełach Prado omawiają najlepszy czas na wejście i sąsiednie sale.
Wszystkie postacie na obrazie Rodzina Karola IV, od lewej do prawej

Każdy mężczyzna z rodziny królewskiej, którego pierś jest widoczna, nosi błękitno-białą wstęgę Orderu Karola III. Czterej z nich – Ferdynand, Francisco de Paula, król Karol IV i Don Ludwik – a także Antonio Pascual, u którego kołnierza mruga czerwona wstążka, noszą również Order Złotego Runa. Każda z kobiet o widocznej sukni ma na sobie fioletowo-białą szarfę Orderu Dam Szlachetnych Królowej Marii Ludwiki, ustanowionego na prośbę monarchini 21 kwietnia 1792 roku; inne wielopostaciowe portrety dworskie i zbiorowe rozszyfrowane w ten sam sposób znajdziesz w artykule Słynne obrazy – każda postać rozpoznana.
| # | Postać | Pokrewieństwo z królem Karolem IV | Jak ją rozpoznać |
|---|---|---|---|
| 1 | Francisco de Goya | Pierwszy malarz nadworny | Na wpół ukryty w głębokim cieniu skrajnie po lewej, za wysokim przechylonym płótnem |
| 2 | Infant Carlos María Isidro | Drugi żyjący syn, lat dwanaście | Czerwony frak skrajnie po lewej, wygląda zza pasa starszego brata |
| 3 | Ferdynand, książę Asturii | Najstarszy żyjący syn i następca tronu, przyszły Ferdynand VII, lat piętnaście | Wysuwa się naprzód po lewej w błękitnym aksamitnym fraku |
| 4 | Infantka María Josefa | Niezamężna starsza siostra króla, lat pięćdziesiąt pięć | Ozdoba z piór we włosach i duży okrągły czarny plaster na prawej skroni |
| 5 | Niezidentyfikowana przyszła narzeczona | Przeznaczona na księżną Asturii | Młoda kobieta w bieli i złocie odwracająca twarz całkowicie od widza |
| 6 | Infantka María Isabel | Najmłodsza żyjąca córka, lat dziesięć | Stoi w bieli pod opiekuńczym prawym ramieniem matki |
| 7 | Królowa Maria Ludwika Parmeńska | Żona i siostra cioteczna króla, lat czterdzieści osiem | Dokładnie w centrum, złoto-czarna suknia, brylantowa strzała wpięta w ciemne loki |
| 8 | Infant Francisco de Paula | Najmłodszy syn, lat sześć | Jaskrawoszkarłatny jednoczęściowy strój, trzyma lewą dłoń matki |
| 9 | Król Karol IV | Król Hiszpanii, lat pięćdziesiąt jeden | Wysunięty naprzód na prawo od środka, ciemnobrązowy frak obsypany gwiazdami orderowymi |
| 10 | Infant Antonio Pascual | Młodszy brat króla, lat czterdzieści cztery | Szeroko otwarte oczy wyglądające tuż znad lewego ramienia króla |
| 11 | Infantka Carlota Joaquina | Najstarsza córka, przyszła królowa Portugalii, lat dwadzieścia pięć | Ukazana ściśle z profilu, z brylantową strzałą i wysadzaną klejnotami opaską we włosach |
| 12 | Don Ludwik, książę Parmy | Zięć króla i bratanek królowej, przyszły król Etrurii, lat dwadzieścia sześć | Najwyższa postać po prawej, w pomarańczowoczerwonym haftowanym fraku |
| 13 | Infant Carlos Luis | Sześciomiesięczny wnuk | Spowity w białe koronki w ramionach matki, już przepasany królewską wstęgą |
| 14 | Infantka María Luisa Josefina | Córka, księżna Parmy, lat siedemnaście | Skrajnie po prawej, trzyma niemowlę z lekkim, czułym uśmiechem |
Goya w mroku i brakujące lustro
Goya umieścił samego siebie w brązowym cieniu za ramieniem księcia Ferdynanda, spoglądając przed siebie zza drewnianego krosna wysokiego, pionowo ustawionego płótna. Jego dłonie pozostają ukryte za ramą i sylwetką młodego Don Carlosa.

W 1801 roku każdy dworzanin w lot wychwytywał to nawiązanie. W 1656 roku Diego Velázquez namalował siebie za górującym nad sceną płótnem przy lewej krawędzi Las Meninas, które wisiało w Pałacu Królewskim w Madrycie, gdzie Goya skopiował je w akwaforcie około 1778 roku.
Goya wywrócił jednak salę Velázqueza na nice. Velázquez podarował dworowi Filipa IV głęboką komnatę z drzwiami, oknami i lśniącym lustrem na tylnej ścianie. Goya całkowicie usunął lustro w głębi. Stłoczył rodzinę Karola IV na płytkim pasie oświetlonej słońcem podłogi przed dwoma ciemnymi, nieczytelnymi obrazami w tle. Aby cała trzynastka Burbonów stała przodem do nas, podczas gdy Goya spogląda w tym samym kierunku zza ich pleców, wszyscy muszą patrzeć w gigantyczne lustro ustawione dokładnie tam, gdzie my stoimy.

Rywalizujący bracia i narzeczona bez twarzy
Dwaj młodzi bracia po lewej stronie skupiają w sobie dziewiętnastowieczne wojny domowe Hiszpanii. Ferdynand, książę Asturii, wysuwa się naprzód w pudrowym błękicie z prawą ręką swobodnie opuszczoną wzdłuż boku. Osiem lat po tych sesjach obalił własnego ojca podczas buntu w Aranjuez, wszedł prosto w pułapkę Napoleona w Bajonnie, oddał Hiszpanię Józefowi Bonapartemu, po czym powrócił w 1814 roku jako król Ferdynand VII, by przywrócić inkwizycję i zmusić Goyę do emigracji do Bordeaux. Jego młodszy brat Carlos María Isidro, ubrany w czerwień, trzyma się pasa Ferdynanda; kiedy Ferdynand zmarł w 1833 roku, Carlos odmówił uznania jego córki Izabeli II i rozpętał trzy krwawe wojny karlistowskie.

Infantka María Josefa, niezamężna starsza siostra króla, spogląda zza Ferdynanda, nosząc żółto-białe pióra i okrągły czarny krążek na prawej skroni. Osiemnastowieczni dworzanie przyklejali niewielkie aksamitne muszki zwane lunares, a lekarze przykładali większe plastry z czarnej tafty nasączone żywicą lub opium na owrzodzenia skroni i bóle głowy. Infantka zmarła w grudniu 1801 roku, zaledwie kilka miesięcy po ukończeniu portretu.
Tuż obok niej stoi najosobliwsze rozwiązanie Goi. Wysoka młoda kobieta w brylantach i fioletowo-białej wstędze królowej odwraca głowę całkowicie do ściany, ukazując jedynie ciemne loki, ucho i linię żuchwy. W 1800 roku Ferdynand nie miał jeszcze narzeczonej, toteż Goya namalował zastępczą sylwetkę, której twarz można by domalować po podpisaniu traktatu małżeńskiego. Ferdynand poślubił księżniczkę Marię Antoninę Neapolitańską w październiku 1802 roku. Nikt nigdy nie wezwał Goi z powrotem, by dopisał pędzlem jej rysy.
Królowa Maria Ludwika w samym centrum
Królowa Maria Ludwika zajmuje sam środek płótna, dokładnie pod stykiem dwóch obrazów w tle, gdzie protokół dworski zazwyczaj ustawiał króla. Oświetlona mocniej niż ktokolwiek inny, ma na sobie francuską suknię empire z podwyższonym stanem ze złotogłowiu i czarnej koronki, odsłaniającą ramiona, z których w wieku czterdziestu ośmiu lat – po dwudziestu czterech ciążach i czternaściorgu żywo urodzonych dzieciach – wciąż była dumna. W jej ciemnych lokach połyskuje brylantowa strzała, francuska ozdoba wyobrażająca grot Kupidyna. Dziesięć lat później Goya wykpił ten sam klejnot, wpinając identyczną brylantową strzałę we włosy szczerzącej się staruchy na obrazie Czas i stare kobiety.

Francuski poseł Jean-François de Bourgoing oraz inni zagraniczni dyplomaci w Madrycie odnotowywali, że Hiszpanią rządzili Maria Ludwika i Godoy, podczas gdy dobroduszny Karol IV każdego popołudnia polował bez względu na pogodę. Mimo to jej centralne miejsce wpisuje się w dynastyczną logikę Burbonów. Jest żywym pniem drzewa genealogicznego, łączącym następców tronu po lewej z najmłodszymi żyjącymi dziećmi: Maríą Isabel pod prawym ramieniem i małym Franciskiem de Paulą w jaskrawym szkarłacie przy lewej dłoni. Wieść o łzach Francisca de Pauli, gdy francuscy żołnierze wyprowadzali go z pałacu w Madrycie 2 maja 1808 roku, pomogła rozpalić powstanie Dos de Mayo. Dziś w Prado Chiaro łączy tego chłopca w czerwieni bezpośrednio z salą 064 piętro niżej, gdzie Goya namalował rzeź z 2 i 3 maja, a dalej z salą 067, gdzie wśród czternastu malowideł ściennych z wiejskiego domu Goi wisi Saturn pożerający swojego syna.
Czego wypatrywać po prawej stronie z odległości jednego metra
Król Karol IV wysuwa się o pół kroku do przodu po prawej stronie, a jego spokojna, rumiana twarz unosi się nad srebrnymi gwiazdami, Złotym Runem, Orderem Karola III, czerwoną wstęgą Świętego Januarego, francuskim Orderem Ducha Świętego i odznaką hiszpańskich zakonów rycerskich. Wystarczy podejść na odległość metra od powierzchni płótna, a cała ta dworska biżuteria rozpada się na swobodne, gęste pociągnięcia bieli, bladej żółci, ochry i cynobru nakładane pełnym pędzlem – żywcem wyjęte z późnego Velázqueza.

Znad lewego ramienia króla wygląda jego młodszy brat Antonio Pascual, który spędzał ciche pałacowe dni na introligatorstwie, hafcie i toczeniu drewna, zanim w późniejszych latach poparł twardy absolutyzm. Obok niego w płaskim profilu pojawia się najstarsza córka króla, Carlota Joaquina. Mieszkając w 1800 roku w Lizbonie jako żona księcia regenta Portugalii, nie mogła wziąć udziału w sesjach w Aranjuez, dlatego Goya skopiował jej profil z wcześniejszego madryckiego portretu.

Skrajnie po prawej stoją Don Ludwik Parmeński i jego młodziutka żona, infantka María Luisa Josefina, których w następnym roku Napoleon uczynił królem i królową Etrurii w Toskanii. W jej ramionach spoczywa szeroko otwierający oczy mały Carlos Luis, otulony białą koronką do chrztu i już przepasany miniaturową błękitno-białą szarfą Orderu Karola III. Pędzel Goi wyraźnie łagodnieje na twarzy niemowlęcia i jego matki, dając prawej krawędzi tej dusznej sali dworskiej jedyny nieskrępowany uśmiech.