
Wynajęte poddasze przy rue des Grands-Augustins 7 w Paryżu okazało się za niskie na płótno, które Pablo Picasso zamierzał namalować. Drewniane belki stropowe biegły poniżej wysokości 3,49 metra, dlatego prawie ośmiometrowe krosno malarskie Picasso musiał odchylić do tyłu i oprzeć o krokwie jak przystawioną drabinę. Konserwatorzy z muzeum Reina Sofía potwierdzili to nachylenie w 2012 roku, kiedy zautomatyzowany skaner o nazwie Pablito zmapował stare ślady po gwoździach tapicerskich oraz lekkie załamanie wzdłuż górnej krawędzi. Od pierwszych szkiców z 1 maja do ukończenia muralu 4 czerwca 1937 roku praca nad Guernicą trwała trzydzieści pięć dni, przy czym od 11 maja Picasso malował właśnie na tym pochylonym płótnie.
Od stycznia zwlekał z realizacją zamówienia rządu Republiki Hiszpańskiej na mural do pawilonu na Wystawę Światową w Paryżu. W dniach 18 i 19 kwietnia naszkicował wreszcie spokojne studyjne alegorie przedstawiające malarza i jego modelkę, po czym odłożył je na bok.
Wtedy nadeszło poniedziałkowe popołudnie 26 kwietnia 1937 roku — dzień targowy w baskijskim miasteczku Gernika. Bombowce hitlerowskiego Legionu Condor i faszystowskiego włoskiego Aviazione Legionaria nadlatywały nad miasto falami przez ponad trzy godziny, testując na ludności cywilnej dywanowe naloty z użyciem bomb burzących i zapalających na rzecz generała Francisca Franco. Jeszcze tej samej nocy George Steer, dwudziestosiedmioletni południowoafrykański korespondent londyńskiego „The Times” oraz „The New York Times”, wjechał samochodem w płonące ruiny i podniósł z ziemi aluminiowe tuby niemieckich bomb zapalających z wybitym stemplem „Rheindorf 1936”. Swój meldunek nadał telegraficznie z Bilbao 27 kwietnia, dzięki czemu 28 kwietnia Gernika trafiła na pierwsze strony gazet w Londynie, Nowym Jorku i Paryżu. Picasso zobaczył zdjęcia w paryskiej popołudniówce „Ce Soir”. Pierwszego maja narysował sześć pierwszych studiów: pięć szybkich szkiców ołówkiem na niebieskim papierze oraz szóste — olejem i grafitem na sklejce.
Dlaczego Guernica jest czarno-biała?
Dora Maar, surrealistyczna fotografka, która znalazła dla Picassa pracownię przy rue des Grands-Augustins, udokumentowała powstawanie obrazu w siedmiu kolejnych fazach opublikowanych wraz z wersją ukończoną na łamach „Cahiers d’Art” w 1937 roku. Jedna z jej pośrednich fotografii ukazuje przypięte do płótna wycinki wzorzystych tapet, a hiszpański pisarz José Bergamín wspominał, że Picasso próbował przykładać do kompozycji także jaskrawe skrawki kolorowego papieru. Wszystkie w końcu zerwał.

Kolor zawiódł z dwóch powodów. Choć w katalogu Reina Sofía obraz figuruje jako olej na płótnie, Picasso zamówił specjalnie opracowaną, matową farbę przemysłową marki Ripolin, tak aby żaden szklisty połysk nie rozbijał odbioru niemal ośmiometrowej ściany. Artysta nie widział też pożarów na własne oczy. Podobnie jak czytelnicy w Paryżu, Londynie i Nowym Jorku, zetknął się z nalotem za pośrednictwem ziarnistych, czarno-białych zdjęć rastrowych w „Ce Soir”, „L’Humanité” i „Le Figaro”. Wystarczy podejść blisko do konia w samym środku płótna, by dostrzec setki krótkich, pionowych czarnych kresek biegnących w równych szpaltach po jego sierści — niczym wersy gazetowego druku.
Dziesięć postaci i symboli na całym muralu

Ciągłą taflę płótna wypełnia dziewięć ożywionych istot oraz dwa źródła światła, rozmieszczone od lewej do prawej w trzech pionowych partiach przypominających skrzydła tryptyku. Picasso nie znosił sprowadzania ich do szyfru. Naciskany w maju 1947 roku przez dyrektora MoMA Alfreda H. Barra Jr. o wyjaśnienie ich sensu, odpowiedział za pośrednictwem swojego marszanda Daniela-Henry’ego Kahnweilera, że „ten byk to byk, a ten koń to koń”, pozostawiając odczytanie symboli samym widzom. Piętnaście innych wielofigurowych dzieł rozpisaliśmy punkt po punkcie w naszym zestawieniu Słynne obrazy — wszystkie zidentyfikowane postacie.
| # | Postać lub symbol | Gdzie go szukać | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|---|
| 1 | Byk | Lewy górny róg | Biały łeb zwrócony ku widzowi, wygięte w górę rogi, ogon unoszący się jak dym |
| 2 | Matka z martwym dzieckiem | Skrajnie po lewej, bezpośrednio pod bykiem | Głowa odrzucona w tył w krzyku, język w kształcie sztyletu, bezwładne dziecko na kolanach |
| 3 | Rozczłonkowany żołnierz | Pierwszy plan na dole po lewej | Pusta wewnątrz, odcięta głowa i wyciągnięta lewa dłoń poprzecinana skrzyżowanymi liniami losu |
| 4 | Złamany miecz i kwiat | Dół pośrodku, w prawej pięści żołnierza | Kurczowo ściśnięta strzaskana klinga i wyrastający tuż obok blady, pięciopłatkowy kwiat |
| 5 | Krzyczący koń | Dokładnie w centrum, w sercu piramidy | Ziejąca romboidalna rana w boku, język jak sztylet, sierść pokryta pionowymi kreskami jak z druku |
| 6 | Żarówka elektryczna | U góry, nieco na lewo od środka | Odsłonięta żarówka z żarnikiem wewnątrz zębatego oka-słońca w kształcie migdału; hiszpańskie bombilla brzmi niemal jak bomba |
| 7 | Ranny ptak | Ciemna ściana między bykiem a koniem | Czarna sylwetka na stole z jednym jasnym, białym rozcięciem biegnącym przez otwarty dziób i tułów |
| 8 | Kobieta z lampą oliwną | Wychylająca się z górnego okna na prawo od środka | Długie ramię wysuwające płomień tuż obok żarówki elektrycznej — świadek rzezi |
| 9 | Słaniająca się kobieta | Dół, na prawo od środka | Wlecze spuchnięte kolano naprzód spośród gruzów, wyciągając szyję w stronę lampy |
| 10 | Płonąca kobieta ze wzniesionymi ramionami | Skrajnie po prawej, wśród płonących krokwi | Spada pośród trójkątnych języków ognia z obiema dłońmi wyrzuconymi prosto w górę |
Lewa część: rozbity wojownik, matka i byk

Wzdłuż dolnej lewej krawędzi leży jedyny uczestnik walki na całym obrazie — rozbity na puste w środku fragmenty jak przewrócony gipsowy posąg. Jego otwartą lewą dłoń przecinają gorączkowe linie, podczas gdy odcięte prawe ramię sięga ku środkowi podłogi, ściskając strzaskany miecz. Miecz nie dosięgnie bombowca Heinkel. Zza jego knykci wyłania się blady zarys pięciopłatkowego kwiatu, jedynej żywej rośliny na całym płótnie.
Na fotografii pierwszego stanu obrazu wykonanej przez Dorę Maar 11 maja ten sam żołnierz wznosił zaciśniętą republikańską pięść pionowo w górę przez sam środek kompozycji. Picasso zamalował ten salut i położył złamane ostrze płasko na ziemi — o tej przemianie krok po kroku opowiada Chiaro, gdy stoisz przed ukończonym płótnem w Madrycie.
Ponad ramieniem żołnierza klęczy krzycząca matka, tuląc odwrócone głową w dół martwe dziecko; jej oczy zsunęły się na bok niczym krople łez, a język ma kształt żelaznego kolca. Nad obojgiem góruje nietknięty podmuchem wybuchu byk. Na wczesnych zdjęciach Maar tułów zwierzęcia był zwrócony w prawo; później Picasso przerzucił jego ciemny zad w lewy narożnik, tak że biała szyja wyrosła prosto nad głową matki. Anthony Blunt, powołując się na uwagę Picassa skierowaną w 1945 roku do Jerome’a Secklera, odczytywał byka jako „brutalność i ciemność”. Z kolei Juan Larrea, współorganizator Pawilonu Hiszpańskiego z 1937 roku, dowodził, że byk uosabia nieugiętą wytrwałość narodu hiszpańskiego, podczas gdy przebity koń jest niewinną ofiarą. Spośród dziewięciu postaci jedynie byk patrzy prosto na nas.
Środkowa część: koń, ukryty ptak i żarówka

Środek obrazu Picasso zbudował wokół trójkąta klasycznego greckiego przyczółka: jego wierzchołek wyznacza wysunięta naprzód lampa oliwna, serce wypełnia wspięty koń, a narożniki podstawy spinają dłoń żołnierza i wleczona z tyłu stopa słaniającej się kobiety. Bok konia rozdziera romboidalna rana, a grzbiet przebija drzewce lancy. W 1945 roku Picasso powiedział Secklerowi wprost, że koń przedstawia lud.
Zajrzyj w ciemną szczelinę między szyją byka a pyskiem konia. Na blacie stołu stoi tam ptak namalowany niemal tym samym węglowym odcieniem co ściana w tle — zdradza go jedynie jaskrawe białe cięcie biegnące przez pierś i otwarty dziób.
U samej góry wisi zębate migdałowe oko z nagą żarówką elektryczną — po hiszpańsku una bombilla — zamiast źrenicy. Na fotografii drugiego etapu pracy wykonanej przez Dorę Maar w tym miejscu widniało tradycyjne promieniste słońce, zanim Picasso przekształcił je w oko i wkręcił do środka żarówkę z żarnikiem. Jak zauważył historyk sztuki Eberhard Fisch, słowo bombilla dzieli od słowa bomba zaledwie jedna sylaba, co zamienia nowoczesną technikę w zimne oko spoglądające z góry na zdemolowane przez siebie wnętrze.
Prawa część: lampa oliwna i wzniesione ramiona z obrazu Goi

Z górnego okna po prawej stronie wychyla się gwałtownym ruchem do wnętrza kobieta o greckim profilu, podsuwając małą lampę oliwną tuż pod samą żarówkę elektryczną. Poniżej druga kobieta wywleka spuchnięte kolano z gruzowiska w stronę płomienia. Przy skrajnej prawej krawędzi, uwięziona między płonącymi krokwiami, trzecia kobieta wyrzuca oba ramiona pionowo ku sufitowi.

Dziesięć minut spacerem na północ w górę Paseo del Prado, w Muzeum Prado, wisi pierwowzór tych uniesionych dłoni. Picasso zacytował klęczącego skazańca w białej koszuli z obrazu Trzeci maja 1808 Goi, spinając klamrą bombowce Franco z 1937 roku i napoleońskie plutony egzekucyjne z roku 1808. Jeśli ruszysz na północ, by porównać oba dzieła na żywo, na parterze tuż obok zobaczysz też mroczne późne malowidła ścienne Goi, w tym obraz Saturn pożerający własne dzieci, a układ pozostałych sal przybliża nasz przewodnik po najważniejszych dziełach Prado.
Czy Picasso naprawdę odpowiedział: „Nie, to wasze dzieło”?
Po zamknięciu Wystawy Światowej w Paryżu pod koniec 1937 roku Guernica wyruszyła w objazd po Skandynawii, Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, zbierając fundusze na pomoc dla Hiszpanii; w londyńskiej Whitechapel Gallery robotnicy z East Endu płacili za bilet wstępu parą butów dla hiszpańskich uchodźców. Kiedy w 1939 roku Franco wygrał wojnę domową i wybuchła II wojna światowa, Picasso przekazał płótno w długoterminowy depozyt do Museum of Modern Art w Nowym Jorku.
Tymczasem w okupowanym Paryżu zaczęła krążyć słynna pogłoska. Przeprowadzając z Picassem wywiad dla pisma „Les Lettres Françaises” w marcu 1945 roku, Simone Téry zapytała artystę, czy to prawda, że oficer Gestapo podczas wizyty w jego pracowni przy rue des Grands-Augustins wskazał na reprodukcję Guerniki, spytał: „To pana dzieło?”, i usłyszał w odpowiedzi: „Nie, wasze”. Picasso roześmiał się i odparł: „Tak, to prawda, mniej więcej prawda”. Dodał w rozmowie z Téry, że ilekroć przychodzili do niego Niemcy udający podziw dla jego malarstwa, wręczał im pocztówki z Guernicą, mówiąc: „Proszę brać — na pamiątkę, na pamiątkę!”.
W latach 1970 i 1971, za pośrednictwem swojego adwokata Rolanda Dumasa, Picasso zastrzegł na piśmie, że obraz nie może wjechać do Hiszpanii, dopóki nie powrócą tam „swobody publiczne” i instytucje demokratyczne. Picasso zmarł w kwietniu 1973 roku. Franco zmarł w listopadzie 1975 roku. Dnia 10 września 1981 roku, zwinięta w klimatyzowanej skrzyni na pokładzie Boeinga 747 linii Iberia o nazwie Lope de Vega, Guernica wylądowała na madryckim lotnisku Barajas, zawisła najpierw za kuloodporną szybą w Casón del Buen Retiro, a w 1992 roku przeniosła się do Museo Reina Sofía.
W której sali Reina Sofía wisi Guernica?

Guernica jest eksponowana w sali 205.10 na 2. piętrze budynku Sabatiniego w Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía przy Calle de Santa Isabel 52, naprzeciwko dworca Atocha. W sali 205.10 oraz sąsiedniej sali 205.09 pokazywanych jest również dwadzieścia osiem archiwalnych odbitek żelatynowo-srebrowych Dory Maar obok szkiców Picassa z maja 1937 roku, w tym wykonanego 2 maja ołówkiem na niebieskim papierze Studium głowy konia II.
Muzeum jest otwarte w poniedziałki oraz od środy do soboty w godzinach od 10:00 do 21:00, a w niedziele od 10:00 do 14:30. W każdy wtorek placówka jest nieczynna. Normalny bilet online kosztuje 12 euro, natomiast na dwie ostatnie godziny przed zamknięciem wstęp jest bezpłatny za okazaniem wejściówki na konkretną godzinę zarezerwowanej na stronie museoreinasofia.es. Płótno ma wymiary 349,3 na 776,6 centymetra i wisi obecnie bez przeszklenia; od września 2023 roku zwiedzający w sali 205.10 mogą fotografować obraz bez lampy błyskowej.