
Elke oude stad staat vol tekst die niemand leest. Ze loopt over de bovenkant van tempels, rond de voet van zuilen, boven kerkdeuren, langs de fries van een triomfboog. Een deel ervan staat in letters van een meter hoog. Duizenden mensen lopen er elke dag onderdoor en fotograferen het zonder te weten wat er staat.
Het is de moeite waard om het te weten. Een inscriptie is het enige deel van een monument waar de bouwers je rechtstreeks toespreken, in hun eigen woorden. Soms scheppen ze op, soms liegen ze, en soms is het interessantste aan een inscriptie het stuk dat iemand eraf heeft gebeiteld.
Waarom inscripties zo moeilijk te lezen zijn
Ook als je op school Latijn hebt gehad, loop je bij een Romeinse inscriptie meteen vast. Er werken een paar dingen tegelijk tegen je.
Alles is afgekort. Steen was duur en hakken ging langzaam, dus Romeinse steenhouwers kortten alles in wat ze konden. Namen krimpen tot een initiaal, titels tot twee of drie letters. Lezers van toen kenden de code. Jij niet.
Er zijn geen spaties. Woorden worden gescheiden door kleine puntjes, interpuncties, of helemaal niet. Latere inscripties laten woorden soms in elkaar overlopen om in de ruimte te passen.
V is U, en I is J. Klassieke Latijnse hoofdletters hebben geen aparte U of J. Dus TERTIVM is tertium, en IVLIVS is Julius.
Letters worden samengevoegd. Steenhouwers smolten vaak twee letters samen tot één vorm, een ligatuur, om ruimte te besparen. Een A met een extra streep kan AE zijn. Een ontbrekende N midden in een woord kan zich verschuilen in de letter ernaast.
Getallen zijn letters. Jaartallen staan in Romeinse cijfers, vaak lange. MDCCLXXVI is 1776.
De steen is versleten. Tweeduizend jaar regen, roet en duiven maken de randen zacht. Veel van de beroemdste inscripties waren oorspronkelijk bronzen letters die in de steen waren bevestigd. Het brons werd later losgewrikt en omgesmolten, en wat je nu nog kunt lezen, zijn de lege uitsparingen en de gaatjes voor de pinnen die de letters vasthielden.
En niet alles is Latijn. In Athene is het Grieks. In Istanbul, Granada of Córdoba is het Arabische kalligrafie, vaak zo gestileerd dat zelfs vloeiende lezers vertragen. In de oude Joodse wijk van Praag staan de grafstenen in het Hebreeuws. In een groot deel van Europa schakelen latere inscripties over op Italiaans, Frans, Duits of Engels, en dat helpt, totdat de spelling driehonderd jaar oud blijkt te zijn.
Een zakwoordenboekje voor Latijnse inscripties
Op een stedentrip leer je geen Latijn lezen. Maar een stuk of twaalf afkortingen dekken een verrassend groot deel van wat je op kerken, bogen en monumenten ziet.
- SPQR: Senatus Populusque Romanus, ‘de Senaat en het Romeinse Volk’. Staat vandaag nog op de putdeksels en vuilnisbakken van Rome.
- D.O.M.: Deo Optimo Maximo, ‘aan God, de beste en grootste’. Boven de deuren van talloze kerken. Het is een hergebruikte heidense formule: de Romeinen schreven Iovi Optimo Maximo, aan Jupiter.
- IMP: imperator, keizer. AVG: Augustus. CAES: Caesar.
- COS: consul. Vaak gevolgd door een getal: COS III, voor de derde keer consul.
- PONT MAX: pontifex maximus, opperpriester. Eerst een titel van keizers, later van pausen. Je ziet het overal in Rome op pauselijke gebouwen en fonteinen, meestal naast de naam van de paus en het jaar van zijn pontificaat.
- F of FIL: filius, zoon. Dus L·F betekent ‘zoon van Lucius’.
- DIVVS / DIVO: vergoddelijkt. Gebruikt voor keizers die na hun dood tot god werden verklaard.
- FECIT: ‘heeft (dit) gemaakt’. FACIEBAT: ‘was (dit) aan het maken’, een bescheidener signatuur.
- HIC IACET of H.I.: ‘hier ligt’. Op graven en grafzerken.
- A.D.: anno Domini, ‘in het jaar des Heren’.
- MDCC…: jaartallen in Romeinse cijfers. M = 1000, D = 500, C = 100, L = 50, X = 10, V = 5, I = 1. Een kleiner cijfer vóór een groter wordt afgetrokken: XC is 90, CD is 400.
Met alleen dat lijstje veranderen veel inscripties van ruis in betekenis.
Vier inscripties, vertaald
Het Pantheon, Rome
Over de voorkant van het Pantheon, in bronzen letters:
M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT
Ontcijferd: Marcus Agrippa, Lucii filius, consul tertium, fecit. ‘Marcus Agrippa, zoon van Lucius, voor de derde keer consul, heeft dit gemaakt.’
Agrippa was in 27 v.Chr. voor de derde keer consul. De crux is dat het gebouw waar je naar kijkt niet het zijne is. Agrippa’s Pantheon brandde af, en het gebouw dat er nu staat, werd meer dan een eeuw later onder keizer Hadrianus gebouwd. Hadrianus zette de naam van de oude bouwer weer op de gevel in plaats van zijn eigen naam. De inscriptie klopt over Agrippa en zwijgt over de man die de koepel echt bouwde. Ons artikel over de geschiedenis van het Pantheon gaat in op het waarom.
De Boog van Septimius Severus, Forum Romanum

De lange inscriptie op de attiek van deze boog draagt hem op aan keizer Septimius Severus en zijn twee zonen, Caracalla en Geta. Alleen doet hij dat niet meer. Na de dood van Severus liet Caracalla zijn broer Geta vermoorden en zijn naam van openbare monumenten wissen. Op de boog werd Geta’s regel verwijderd en vervangen door een vleiende zin over de ‘beste en dapperste prinsen’. De nieuwe letters bedekken de oude pinnengaatjes niet helemaal, en zo konden geleerden de oorspronkelijke tekst lezen. Het is het duidelijkste voorbeeld in Rome van een inscriptie die is bewerkt, en onze gids voor het Forum Romanum vertelt je waar je moet staan om het te zien.
De Boog van Titus, Forum Romanum
Aan de andere kant van het Forum heeft de Boog van Titus een van de eenvoudigste inscripties van Rome:
SENATVS POPVLVSQVE ROMANVS DIVO TITO DIVI VESPASIANI F VESPASIANO AVGVSTO
‘De Senaat en het Romeinse Volk, aan de vergoddelijkte Titus Vespasianus Augustus, zoon van de vergoddelijkte Vespasianus.’
Let op twee dingen. DIVO betekent dat Titus al dood was en tot god verklaard toen de boog werd neergezet. En het woordenboekje werkt: SPQR, voluit geschreven; DIVO en DIVI; en de enkele letter F voor filius, zoon.
Hagia Sophia, Istanbul

In de Hagia Sophia hangen acht enorme groen-gouden medaillons onder de koepel, elk zo’n zevenenhalve meter in doorsnee. Ze behoren tot de grootste kalligrafische panelen van de islamitische wereld, in de negentiende eeuw gemaakt door de kalligraaf Kazasker Mustafa İzzet Efendi. Er staan geen zinnen op, maar namen: Allah, de profeet Mohammed, de eerste vier kaliefen, Abu Bakr, Umar, Uthman en Ali, en de kleinzonen van de profeet, Hasan en Hoessein.
Boven hen, in de koepel zelf, staat een vers uit de Koran. Onder hen schemeren hier en daar de Byzantijnse mozaïeken van de kerk door. Ons artikel over de Hagia Sophia legt uit hoe drie lagen tekst en beelden in één gebouw terechtkwamen.
De kleine inscripties zijn vaak de beste
De grote opdrachten op de voorkant van een gebouw zijn officieel. De beste verhalen staan meestal in de kleine letters op ooghoogte.

In het Pantheon staat op het graf van Rafaël een Latijns grafschrift van twee regels, geschreven door zijn vriend Pietro Bembo. Vrij vertaald: ‘Hier ligt Rafaël, door wie de Natuur vreesde overtroffen te worden zolang hij leefde, en, toen hij stierf, vreesde zelf te sterven.’

In de Sint-Pieter staat op de band over de borst van de Maagd in Michelangelo’s Pietà de enige signatuur die hij ooit hakte: MICHAEL.ANGELVS.BONAROTVS.FLORENTINVS.FACIEBAT, ‘Michelangelo Buonarroti uit Florence was dit aan het maken’. Let op het bescheiden FACIEBAT uit het woordenboekje, niet het zelfverzekerde FECIT. Het artikel over de Pietà vertelt je waarom hij hem überhaupt signeerde, en waarom hij daar spijt van kreeg.
En als niemand het kan lezen?
Foto van Christian Lendl op Unsplash
De beroemdste inscriptie ter wereld is beroemd omdat niemand haar lange tijd kon lezen. De Steen van Rosetta, in het British Museum, bevat een priesterdecreet uit 196 v.Chr. ter ere van de jonge koning Ptolemaeus V, drie keer uitgeschreven: in hiërogliefen, in demotisch, het alledaagse Egyptische schrift, en in het Oudgrieks. Franse soldaten vonden hem in 1799 bij de stad Rashid, die Europeanen Rosetta noemden. Omdat geleerden het Grieks konden lezen, werd de steen de sleutel tot de andere twee. Jean-François Champollion maakte in 1822 bekend dat hij de hiërogliefen had gekraakt, en het schrift van een hele beschaving ging open.
Dat is de scheidslijn voor elke inscriptie. Kunnen geleerden een taal lezen, van Egyptische hiërogliefen en Oudgrieks tot Latijn, Arabisch en Hebreeuws, dan kan de tekst in elke moderne taal worden vertaald. Sommige talen kregen nooit hun Steen van Rosetta. Etruskisch is het klassieke geval. De Etrusken leenden hun alfabet van de Grieken, dus je kunt de letters op een graf in Tarquinia of een bronzen voorwerp in een museum in Florence uitspreken, maar de taal is niet verwant aan die van de buren, en een groot deel van de woordenschat wordt nog altijd niet begrepen. Het Kretenzische Lineair A is helemaal nooit ontcijferd.
Hoe Chiaro een inscriptie vertaalt
Het woordenboekje brengt je een deel van de weg. Voor de rest is er Chiaro.
Richt de camera op de tekst. Chiaro leest de inscriptie en vertaalt hem voor je, inclusief afkortingen en Romeinse cijfers. Het werkt bij bijna elke inscriptie in een taal die geleerden kunnen lezen: Latijn boven een kerkdeur, Grieks op een tempel, hiërogliefen op een obelisk, Arabische kalligrafie in een moskee, Hebreeuws op een grafsteen, of een bordje in een taal die je niet spreekt. En het vertaalt naar elke moderne taal, dus het antwoord komt terug in de jouwe. Kan een taal niet worden vertaald, zoals het Etruskisch, dan herkent Chiaro toch wat het is en vertelt het je dat, samen met wat er bekend is over de mensen die het schreven.
Of vraag gewoon ‘wat staat er?’ Heb je het monument al gefotografeerd, typ of spreek de vraag dan in en Chiaro antwoordt hardop. Ga daarna verder: wie het schreef, waarom die naam er staat en geen andere, wat er werd weggebeiteld en wanneer. Als het antwoord van vandaag afhangt, kijkt Chiaro op het web.

Het legt uit, het vertaalt niet alleen. Een woord-voor-woordvertaling van M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT is correct en nutteloos. Wat je wilt, is het verhaal: dat de naam op de gevel van de verkeerde bouwer is. Chiaro vertelt je wat het monument is, wie het maakte en waarom het ertoe doet, en de inscriptie wordt een deel van dat verhaal.
In jouw taal. Chiaro spreekt 18 talen, met een vrouwen- of mannenstem. Voor Engels, Spaans en Portugees kun je ook het accent kiezen. Plaatsnamen verschijnen in jouw taal en in de lokale taal, naast elkaar.
Het werkt bijna overal. Er zijn geen stadspakketten om te downloaden. Bogen, graven, fonteinen, oorlogsmonumenten en het bordje bij een deur: als het een verhaal heeft, vindt Chiaro het.
En aan het eind van de dag maakt Chiaro van wat je zag een Filo, een kort verhaal van je dag dat de puntjes verbindt. Agrippa in de ochtend, het graf van Rafaël rond lunchtijd en de inscriptie op de boog in de middag blijken bij dezelfde draad te horen.
Zie hoe herkenning werkt
De pagina’s over musea en monumenten op de website van Chiaro zijn een demo van wat de app doet nadat hij iets heeft herkend: 80 plekken, elk met vijf stops, af te spelen in je browser zonder account. Voor inscripties kun je de Hagia Sophia, Westminster Abbey of het Lincoln Memorial proberen, waar de muren de volledige tekst van twee toespraken van Lincoln dragen. In de app ben je niet beperkt tot die 80: elke inscriptie waar je hem op richt, is genoeg.
Veelgestelde vragen
Is er een app die inscripties op monumenten vertaalt?
Ja. Chiaro leest de tekst op een monument vanaf een foto en vertaalt hem, inclusief Latijnse afkortingen en Romeinse cijfers, en legt daarna uit wat het betekent en waarom het er staat. Je kunt ook hardop vragen ‘wat staat er?’.
Wat betekent SPQR?
Senatus Populusque Romanus, ‘de Senaat en het Romeinse Volk’. Het was de officiële naam van de Romeinse staat, en de stad Rome gebruikt het vandaag nog.
Wat betekent D.O.M. boven een kerkdeur?
Deo Optimo Maximo, ‘aan God, de beste en grootste’. Het is afgeleid van de Romeinse opdracht aan Jupiter, Iovi Optimo Maximo.
Hoe lees ik Romeinse cijfers in een jaartal?
Tel de letters van links naar rechts op, en trek elk kleiner cijfer af dat vóór een groter staat. M = 1000, D = 500, C = 100, L = 50, X = 10, V = 5, I = 1. Dus MDCCCXLVIII is 1000 + 500 + 300 + 40 + 8 = 1848.
Werkt het ook bij Griekse, Arabische of Hebreeuwse inscripties?
Ja. Chiaro leest en vertaalt inscripties in bijna elke taal die geleerden kunnen lezen, oud of modern, waaronder Grieks, Arabisch, Hebreeuws en Egyptische hiërogliefen, naar elke moderne taal. Het legt ook de context uit, zoals wiens namen in de medaillons van de Hagia Sophia staan.
Kan het Etruskisch of andere niet-ontcijferde schriften vertalen?
Niemand kan dat volledig. Etruskisch kun je uitspreken maar wordt maar deels begrepen, en schriften als Lineair A zijn nooit ontcijferd. Chiaro herkent de taal, vertelt je dat die niet volledig te vertalen is, en legt uit wat er over bekend is.
Lees de muren
Zodra je inscripties begint te lezen, verandert een stad. Het gebouw met de naam van iemand anders erop, de broer die van de boog is gewist, de dichtregel op het graf van een schilder: de muren praten al die tijd al tegen je.
Chiaro is Italiaans voor ‘helder’. Haal het in de App Store, richt het op de volgende inscriptie die je niet kunt lezen, en luister.
Klik. Luister. Ontdek.