
Κάθε παλιά πόλη είναι γεμάτη γράμματα που κανείς δεν διαβάζει. Τρέχουν στο πάνω μέρος των ναών, γύρω από τις βάσεις των κιόνων, πάνω από τις πόρτες των εκκλησιών, κατά μήκος της ζωφόρου μιας θριαμβικής αψίδας. Κάποια είναι γραμμένα με γράμματα ενός μέτρου. Χιλιάδες άνθρωποι περνούν από κάτω τους κάθε μέρα και τα φωτογραφίζουν χωρίς να ξέρουν τι λένε.
Αξίζει να το ξέρετε. Η επιγραφή είναι το μόνο κομμάτι ενός μνημείου όπου οι άνθρωποι που το έχτισαν σας μιλούν απευθείας, με τα δικά τους λόγια. Μερικές φορές καυχιούνται, μερικές φορές λένε ψέματα, και μερικές φορές το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της επιγραφής είναι αυτό που κάποιος έσβησε με τη σμίλη.
Γιατί οι επιγραφές διαβάζονται τόσο δύσκολα
Ακόμα κι αν μάθατε λατινικά στο σχολείο, μια ρωμαϊκή επιγραφή θα σας κόψει τη φόρα. Πολλά πράγματα δουλεύουν εναντίον σας ταυτόχρονα.
Όλα είναι συντομογραφίες. Η πέτρα ήταν ακριβή και το σκάλισμα αργό, οπότε οι Ρωμαίοι λιθοξόοι συντόμευαν ό,τι μπορούσαν. Τα ονόματα μικραίνουν σε ένα αρχικό, οι τίτλοι σε δύο ή τρία γράμματα. Οι αναγνώστες της εποχής ήξεραν τον κώδικα. Εσείς όχι.
Δεν υπάρχουν κενά. Οι λέξεις χωρίζονται με μικρές τελείες, τις λεγόμενες στιγμές διαχωρισμού, ή δεν χωρίζονται καθόλου. Οι μεταγενέστερες επιγραφές μερικές φορές κολλούν τις λέξεις μεταξύ τους για να χωρέσουν.
Το V είναι U και το I είναι J. Τα κλασικά λατινικά κεφαλαία δεν έχουν ξεχωριστό U ή J. Έτσι το TERTIVM είναι tertium και το IVLIVS είναι Julius.
Τα γράμματα ενώνονται. Οι λιθοξόοι συχνά συγχώνευαν δύο γράμματα σε ένα σχήμα, ένα σύμπλεγμα, για να κερδίσουν χώρο. Ένα A με μια επιπλέον γραμμή μπορεί να είναι AE. Ένα N που λείπει από τη μέση μιας λέξης μπορεί να κρύβεται μέσα στο διπλανό του γράμμα.
Οι αριθμοί είναι γράμματα. Οι χρονολογίες γράφονται με λατινικούς αριθμούς, συχνά μακριούς. Το MDCCLXXVI είναι 1776.
Η πέτρα είναι φθαρμένη. Δύο χιλιάδες χρόνια βροχής, αιθάλης και περιστεριών στρογγυλεύουν τις ακμές. Πολλές από τις πιο διάσημες επιγραφές ήταν αρχικά χάλκινα γράμματα στερεωμένα στην πέτρα. Ο χαλκός αργότερα ξηλώθηκε και λιώθηκε, και αυτό που μπορείτε ακόμα να διαβάσετε είναι οι άδειες υποδοχές και οι τρύπες για τα καρφιά που κρατούσαν τα γράμματα.
Και δεν είναι όλα λατινικά. Στην Αθήνα είναι ελληνικά. Στην Κωνσταντινούπολη, τη Γρανάδα ή την Κόρδοβα είναι αραβική καλλιγραφία, συχνά τόσο στυλιζαρισμένη που ακόμα και όσοι τη διαβάζουν άνετα κόβουν ταχύτητα. Στην παλιά εβραϊκή συνοικία της Πράγας οι ταφόπλακες είναι στα εβραϊκά. Σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, οι μεταγενέστερες επιγραφές περνούν στα ιταλικά, τα γαλλικά, τα γερμανικά ή τα αγγλικά, κάτι που βοηθά, ώσπου να αποδειχθεί ότι η ορθογραφία είναι τριακοσίων ετών.
Ένας μικρός οδηγός αποκωδικοποίησης για λατινικές επιγραφές
Δεν θα μάθετε να διαβάζετε λατινικά σε ένα σύντομο ταξίδι σε μια πόλη. Μια ντουζίνα συντομογραφίες όμως καλύπτουν εκπληκτικά μεγάλο μέρος όσων θα δείτε σε εκκλησίες, αψίδες και μνημεία.
- SPQR: Senatus Populusque Romanus, «η Σύγκλητος και ο Ρωμαϊκός Λαός». Υπάρχει ακόμα και σήμερα στα καπάκια των φρεατίων και στους κάδους της Ρώμης.
- D.O.M.: Deo Optimo Maximo, «στον Θεό, τον άριστο και μέγιστο». Πάνω από τις πόρτες αμέτρητων εκκλησιών. Είναι μια ανακυκλωμένη ειδωλολατρική φράση: οι Ρωμαίοι έγραφαν Iovi Optimo Maximo, στον Δία.
- IMP: imperator, αυτοκράτορας. AVG: Augustus, Αύγουστος. CAES: Caesar, Καίσαρ.
- COS: consul, ύπατος. Συχνά ακολουθείται από έναν αριθμό: COS III, ύπατος για τρίτη φορά.
- PONT MAX: pontifex maximus, μέγιστος αρχιερέας. Πρώτα τίτλος αυτοκράτορα, αργότερα πάπα. Θα τον δείτε παντού στη Ρώμη σε παπικά κτίρια και σιντριβάνια, συνήθως δίπλα στο όνομα του πάπα και στο έτος της βασιλείας του.
- F ή FIL: filius, γιος. Έτσι το L·F σημαίνει «γιος του Λευκίου».
- DIVVS / DIVO: θεοποιημένος. Χρησιμοποιείται για αυτοκράτορες που ανακηρύχθηκαν θεοί μετά τον θάνατό τους.
- FECIT: «έφτιαξε (αυτό)». FACIEBAT: «έφτιαχνε (αυτό)», μια πιο σεμνή υπογραφή.
- HIC IACET ή H.I.: «εδώ κείται». Σε τάφους και πλάκες δαπέδου.
- A.D.: anno Domini, «στο έτος του Κυρίου».
- MDCC…: χρονολογίες με λατινικούς αριθμούς. M = 1000, D = 500, C = 100, L = 50, X = 10, V = 5, I = 1. Ένα μικρότερο ψηφίο πριν από ένα μεγαλύτερο αφαιρείται: το XC είναι 90, το CD είναι 400.
Μόνο με αυτή τη λίστα, πολλές επιγραφές περνούν από τον θόρυβο στο νόημα.
Τέσσερις επιγραφές, μεταφρασμένες
Το Πάνθεον, Ρώμη
Κατά μήκος της πρόσοψης του Πάνθεον, με χάλκινα γράμματα:
M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT
Αποκωδικοποιημένο: Marcus Agrippa, Lucii filius, consul tertium, fecit. «Ο Μάρκος Αγρίππας, γιος του Λευκίου, ύπατος για τρίτη φορά, έφτιαξε αυτό.»
Ο Αγρίππας ήταν ύπατος για τρίτη φορά το 27 π.Χ. Η παγίδα είναι ότι το κτίριο που βλέπετε δεν είναι δικό του. Το Πάνθεον του Αγρίππα κάηκε, και αυτό που στέκεται σήμερα χτίστηκε επί αυτοκράτορα Αδριανού περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα. Ο Αδριανός ξανάβαλε στην πρόσοψη το όνομα του παλιού χτίστη αντί για το δικό του. Η επιγραφή είναι ακριβής για τον Αγρίππα και σιωπά για τον άνθρωπο που πραγματικά έχτισε τον τρούλο. Η ανάρτησή μας για την ιστορία του Πάνθεον εξηγεί γιατί.
Η Αψίδα του Σεπτίμιου Σεβήρου, Ρωμαϊκή Αγορά

Η μακριά επιγραφή στην επίστεψη αυτής της αψίδας την αφιερώνει στον αυτοκράτορα Σεπτίμιο Σεβήρο και στους δύο γιους του, τον Καρακάλλα και τον Γέτα. Μόνο που πια δεν το κάνει. Μετά τον θάνατο του Σεβήρου, ο Καρακάλλας έβαλε να δολοφονήσουν τον αδελφό του τον Γέτα και να σβηστεί το όνομά του από τα δημόσια μνημεία. Στην αψίδα, η γραμμή του Γέτα αφαιρέθηκε και αντικαταστάθηκε με μια κολακευτική φράση για τους «άριστους και γενναιότατους ηγεμόνες». Τα νέα γράμματα δεν καλύπτουν εντελώς τις παλιές τρύπες των καρφιών, και έτσι οι μελετητές διαβάζουν την αρχική διατύπωση. Είναι το πιο καθαρό παράδειγμα στη Ρώμη μιας επιγραφής που έχει «διορθωθεί», και ο οδηγός μας για τη Ρωμαϊκή Αγορά σας λέει πού να σταθείτε για να το δείτε.
Η Αψίδα του Τίτου, Ρωμαϊκή Αγορά
Στην άλλη άκρη της Αγοράς, η Αψίδα του Τίτου έχει μία από τις πιο απλές επιγραφές της Ρώμης:
SENATVS POPVLVSQVE ROMANVS DIVO TITO DIVI VESPASIANI F VESPASIANO AVGVSTO
«Η Σύγκλητος και ο Ρωμαϊκός Λαός, στον θεοποιημένο Τίτο Βεσπασιανό Αύγουστο, γιο του θεοποιημένου Βεσπασιανού.»
Δύο πράγματα να προσέξετε. Το DIVO σημαίνει ότι ο Τίτος ήταν ήδη νεκρός και ανακηρυγμένος θεός όταν στήθηκε η αψίδα. Και ο οδηγός αποκωδικοποίησης λειτουργεί: το SPQR, γραμμένο ολόκληρο· τα DIVO και DIVI· και το μοναδικό γράμμα F για το filius, γιος.
Η Αγία Σοφία, Κωνσταντινούπολη

Μέσα στην Αγία Σοφία, οκτώ τεράστια πράσινα και χρυσά μετάλλια κρέμονται κάτω από τον τρούλο, το καθένα με διάμετρο περίπου επτάμισι μέτρα. Είναι από τους μεγαλύτερους καλλιγραφικούς πίνακες στον ισλαμικό κόσμο, φτιαγμένοι τον δέκατο ένατο αιώνα από τον καλλιγράφο Καζασκέρ Μουσταφά Ιζέτ Εφέντη. Δεν περιέχουν προτάσεις, αλλά ονόματα: τον Αλλάχ, τον Προφήτη Μωάμεθ, τους πρώτους τέσσερις χαλίφες, Αμπού Μπακρ, Ομάρ, Οσμάν και Αλή, και τους εγγονούς του Προφήτη, Χασάν και Χουσεΐν.
Από πάνω τους, μέσα στον ίδιο τον τρούλο, βρίσκεται ένας στίχος από το Κοράνι. Από κάτω τους, σε σημεία, διακρίνονται τα βυζαντινά ψηφιδωτά της εκκλησίας. Η ανάρτησή μας για την Αγία Σοφία εξηγεί πώς τρία στρώματα γραφής και εικόνων κατέληξαν σε ένα κτίριο.
Οι μικρές επιγραφές είναι συχνά οι καλύτερες
Οι μεγάλες αφιερώσεις στην πρόσοψη ενός κτιρίου είναι επίσημες. Οι καλύτερες ιστορίες βρίσκονται συνήθως στα μικρά γράμματα πιο κοντά στο ύψος των ματιών.

Μέσα στο Πάνθεον, στον τάφο του Ραφαήλ, υπάρχει ένα λατινικό επιτύμβιο δύο στίχων γραμμένο από τον φίλο του Πιέτρο Μπέμπο. Σε ελεύθερη μετάφραση: «Εδώ κείται ο Ραφαήλ, από τον οποίο η Φύση φοβόταν μήπως νικηθεί όσο ζούσε, και, όταν πέθανε, φοβήθηκε μήπως πεθάνει κι η ίδια.»

Στον Άγιο Πέτρο, στην ταινία που περνά από το στήθος της Παναγίας στην Πιετά του Μιχαήλ Αγγέλου, βρίσκεται η μόνη υπογραφή που χάραξε ποτέ: MICHAEL.ANGELVS.BONAROTVS.FLORENTINVS.FACIEBAT, «ο Μιχαήλ Άγγελος Μπουοναρότι από τη Φλωρεντία έφτιαχνε αυτό». Προσέξτε το σεμνό FACIEBAT από τον οδηγό αποκωδικοποίησης, όχι το σίγουρο FECIT. Η ανάρτηση για την Πιετά σας λέει γιατί την υπέγραψε καθόλου, και γιατί το μετάνιωσε.
Κι αν κανείς δεν μπορεί να τη διαβάσει;
Φωτογραφία: Christian Lendl στο Unsplash
Η πιο διάσημη επιγραφή στον κόσμο είναι διάσημη επειδή, για πολύ καιρό, κανείς δεν μπορούσε να τη διαβάσει. Η Στήλη της Ροζέτας, στο Βρετανικό Μουσείο, φέρει ένα ιερατικό διάταγμα του 196 π.Χ. προς τιμήν του νεαρού βασιλιά Πτολεμαίου Ε΄, γραμμένο τρεις φορές: σε ιερογλυφικά, σε δημοτική, την καθημερινή αιγυπτιακή γραφή, και σε αρχαία ελληνικά. Γάλλοι στρατιώτες τη βρήκαν το 1799 κοντά στην πόλη Ρασίντ, που οι Ευρωπαίοι αποκαλούσαν Ροζέτα. Επειδή οι μελετητές μπορούσαν να διαβάσουν τα ελληνικά, η στήλη έγινε το κλειδί για τις άλλες δύο γραφές. Ο Ζαν-Φρανσουά Σαμπολιόν ανακοίνωσε το 1822 ότι είχε αποκρυπτογραφήσει τα ιερογλυφικά, και η γραφή ενός ολόκληρου πολιτισμού άνοιξε.
Αυτή είναι η διαχωριστική γραμμή για κάθε επιγραφή. Αν οι μελετητές μπορούν να διαβάσουν μια γλώσσα, από τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά και τα αρχαία ελληνικά ως τα λατινικά, τα αραβικά και τα εβραϊκά, το κείμενο μπορεί να μεταφραστεί σε οποιαδήποτε σύγχρονη γλώσσα. Κάποιες δεν βρήκαν ποτέ τη δική τους Στήλη της Ροζέτας. Τα ετρουσκικά είναι η κλασική περίπτωση. Οι Ετρούσκοι δανείστηκαν το αλφάβητό τους από τους Έλληνες, οπότε μπορείτε να προφέρετε τα γράμματα σε έναν τάφο στην Ταρκουίνια ή σε ένα χάλκινο αντικείμενο σε ένα μουσείο της Φλωρεντίας, αλλά η γλώσσα δεν συγγενεύει με τις γειτονικές της, και μεγάλο μέρος του λεξιλογίου της παραμένει ακατανόητο. Η κρητική Γραμμική Α δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί καθόλου.
Πώς το Chiaro μεταφράζει μια επιγραφή
Ο οδηγός αποκωδικοποίησης σας πηγαίνει ένα μέρος του δρόμου. Για τα υπόλοιπα, υπάρχει το Chiaro.
Στρέψτε την κάμερα στο κείμενο. Το Chiaro διαβάζει την επιγραφή και τη μεταφράζει για εσάς, με τις συντομογραφίες, τους λατινικούς αριθμούς και όλα τα υπόλοιπα. Λειτουργεί σχεδόν σε κάθε επιγραφή σε γλώσσα που μπορούν να διαβάσουν οι μελετητές: λατινικά πάνω από την πόρτα μιας εκκλησίας, ελληνικά σε έναν ναό, ιερογλυφικά σε έναν οβελίσκο, αραβική καλλιγραφία σε ένα τζαμί, εβραϊκά σε μια ταφόπλακα ή μια πινακίδα σε μια γλώσσα που δεν μιλάτε. Και μεταφράζει σε οποιαδήποτε σύγχρονη γλώσσα, οπότε η απάντηση έρχεται στη δική σας. Όταν μια γλώσσα δεν μπορεί να μεταφραστεί, όπως τα ετρουσκικά, το Chiaro αναγνωρίζει ακόμα τι είναι και σας το λέει, μαζί με όσα είναι γνωστά για τους ανθρώπους που την έγραψαν.
Ή απλώς ρωτήστε «τι λέει;» Αν έχετε ήδη φωτογραφίσει το μνημείο, γράψτε ή πείτε την ερώτηση και το Chiaro απαντά φωναχτά. Μετά συνεχίστε: ποιος το έγραψε, γιατί είναι εκεί αυτό το όνομα και όχι κάποιο άλλο, τι σβήστηκε με τη σμίλη και πότε. Όταν η απάντηση εξαρτάται από το σήμερα, το Chiaro ψάχνει στο διαδίκτυο.

Εξηγεί, δεν μεταφράζει απλώς. Μια κατά λέξη μετάφραση του M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT είναι ακριβής και άχρηστη. Αυτό που θέλετε είναι η ιστορία: ότι το όνομα στην πρόσοψη ανήκει στον λάθος χτίστη. Το Chiaro σας λέει τι είναι το μνημείο, ποιος το έφτιαξε και γιατί έχει σημασία, και η επιγραφή γίνεται μέρος αυτής της ιστορίας.
Στη γλώσσα σας. Το Chiaro μιλά 18 γλώσσες, με γυναικεία ή αντρική φωνή. Για τα αγγλικά, τα ισπανικά και τα πορτογαλικά μπορείτε να διαλέξετε και την προφορά. Τα ονόματα των τόπων εμφανίζονται στη γλώσσα σας και στην τοπική, το ένα δίπλα στο άλλο.
Λειτουργεί σχεδόν παντού. Δεν υπάρχουν πακέτα πόλεων να κατεβάσετε. Αψίδες, τάφοι, σιντριβάνια, πολεμικά μνημεία και η πλάκα δίπλα σε μια πόρτα: αν έχει ιστορία, το Chiaro τη βρίσκει.
Και στο τέλος της μέρας, το Chiaro μετατρέπει όσα είδατε σε ένα Filo, μια σύντομη ιστορία της μέρας σας που ενώνει τις τελείες. Ο Αγρίππας το πρωί, ο τάφος του Ραφαήλ το μεσημέρι και η επιγραφή στην αψίδα το απόγευμα αποδεικνύεται ότι ανήκουν στο ίδιο νήμα.
Δείτε πώς λειτουργεί η αναγνώριση
Οι σελίδες για μουσεία και αξιοθέατα στον ιστότοπο του Chiaro είναι μια επίδειξη του τι κάνει η εφαρμογή αφού αναγνωρίσει κάτι: 80 μέρη, πέντε στάσεις το καθένα, που παίζουν στο πρόγραμμα περιήγησής σας χωρίς λογαριασμό. Για επιγραφές, δοκιμάστε την Αγία Σοφία, το Αβαείο του Γουέστμινστερ ή το Μνημείο του Λίνκολν, όπου οι τοίχοι φέρουν ολόκληρο το κείμενο δύο λόγων του Λίνκολν. Στην εφαρμογή, δεν περιορίζεστε σε αυτά τα 80: αρκεί οποιαδήποτε επιγραφή στην οποία τη στρέψετε.
Συχνές ερωτήσεις
Υπάρχει εφαρμογή που μεταφράζει επιγραφές σε μνημεία;
Ναι. Το Chiaro διαβάζει τα γράμματα πάνω σε ένα μνημείο από μια φωτογραφία και τα μεταφράζει, μαζί με τις λατινικές συντομογραφίες και τους λατινικούς αριθμούς, και μετά εξηγεί τι σημαίνουν και γιατί είναι εκεί. Μπορείτε επίσης να ρωτήσετε «τι λέει;» φωναχτά.
Τι σημαίνει SPQR;
Senatus Populusque Romanus, «η Σύγκλητος και ο Ρωμαϊκός Λαός». Ήταν το επίσημο όνομα του ρωμαϊκού κράτους, και η πόλη της Ρώμης το χρησιμοποιεί ακόμα σήμερα.
Τι σημαίνει D.O.M. πάνω από την πόρτα μιας εκκλησίας;
Deo Optimo Maximo, «στον Θεό, τον άριστο και μέγιστο». Είναι προσαρμογή της ρωμαϊκής αφιέρωσης στον Δία, Iovi Optimo Maximo.
Πώς διαβάζω λατινικούς αριθμούς σε μια χρονολογία;
Προσθέστε τα γράμματα από αριστερά προς τα δεξιά και αφαιρέστε κάθε μικρότερο ψηφίο που προηγείται ενός μεγαλύτερου. M = 1000, D = 500, C = 100, L = 50, X = 10, V = 5, I = 1. Έτσι το MDCCCXLVIII είναι 1000 + 500 + 300 + 40 + 8 = 1848.
Λειτουργεί σε ελληνικές, αραβικές ή εβραϊκές επιγραφές;
Ναι. Το Chiaro διαβάζει και μεταφράζει επιγραφές σχεδόν σε οποιαδήποτε γλώσσα μπορούν να διαβάσουν οι μελετητές, αρχαία ή σύγχρονη, μεταξύ άλλων ελληνικά, αραβικά, εβραϊκά και αιγυπτιακά ιερογλυφικά, σε οποιαδήποτε σύγχρονη γλώσσα. Εξηγεί επίσης το πλαίσιο, για παράδειγμα ποιανών τα ονόματα είναι γραμμένα στα μετάλλια της Αγίας Σοφίας.
Μπορεί να μεταφράσει ετρουσκικά ή άλλες γραφές που δεν έχουν αποκρυπτογραφηθεί;
Κανείς δεν μπορεί, πλήρως. Τα ετρουσκικά μπορούν να προφερθούν, αλλά κατανοούνται μόνο εν μέρει, και γραφές όπως η Γραμμική Α δεν έχουν αποκρυπτογραφηθεί ποτέ. Το Chiaro αναγνωρίζει τη γλώσσα, σας λέει ότι δεν μπορεί να μεταφραστεί πλήρως και εξηγεί όσα είναι γνωστά γι’ αυτήν.
Διαβάστε τους τοίχους
Μόλις αρχίσετε να διαβάζετε επιγραφές, μια πόλη αλλάζει. Το κτίριο με το όνομα κάποιου άλλου, ο αδελφός που σβήστηκε από την αψίδα, ο στίχος του ποιητή στον τάφο ενός ζωγράφου: οι τοίχοι μιλούσαν από την αρχή.
Chiaro στα ιταλικά σημαίνει «καθαρός», «ξεκάθαρος». Κατεβάστε το από το App Store, στρέψτε το στην επόμενη επιγραφή που δεν μπορείτε να διαβάσετε και ακούστε.
Φωτογραφίστε. Ακούστε. Εξερευνήστε.