Przejdź do treści

Jak przetłumaczyć napis na pomniku

Opublikowano: • 11 min czytania

Fasada Panteonu w Rzymie z szesnastoma kolumnami z egipskiego granitu w portyku i brązowym napisem M AGRIPPA L F COS TERTIUM FECIT na fryzie.

Każde stare miasto jest pokryte napisami, których nikt nie czyta. Biegną górą świątyń, wokół podstaw kolumn, nad drzwiami kościołów, wzdłuż fryzu łuku triumfalnego. Niektóre mają litery wysokie na metr. Tysiące ludzi codziennie pod nimi przechodzi i fotografuje je, nie wiedząc, co mówią.

Warto wiedzieć. Inskrypcja to jedyna część pomnika, w której ludzie, którzy go zbudowali, mówią do ciebie bezpośrednio, własnymi słowami. Czasem się przechwalają, czasem kłamią, a czasem najciekawsze w inskrypcji jest to, co ktoś z niej skuł.

Dlaczego inskrypcje tak trudno odczytać

Nawet jeśli uczyłeś się łaciny w szkole, rzymska inskrypcja zatrzyma cię w miejscu. Działa przeciwko tobie kilka rzeczy naraz.

Wszystko jest skrócone. Kamień był drogi, a kucie powolne, więc rzymscy kamieniarze skracali, co tylko się dało. Imiona kurczą się do inicjału, tytuły do dwóch czy trzech liter. Ówcześni czytelnicy znali ten kod. Ty nie.

Nie ma spacji. Słowa oddzielają małe kropki, zwane interpunkcjami, albo nie oddziela ich nic. W późniejszych inskrypcjach słowa czasem się zlewają, żeby zmieścić się w miejscu.

V to U, a I to J. Klasyczne łacińskie majuskuły nie mają osobnego U ani J. TERTIVM to więc tertium, a IVLIVS to Julius.

Litery są łączone. Kamieniarze często łączyli dwie litery w jeden kształt, ligaturę, żeby oszczędzić miejsce. A z dodatkową kreską może oznaczać AE. Brakujące N w środku słowa może ukrywać się w sąsiedniej literze.

Liczby to litery. Daty zapisane są cyframi rzymskimi, często długimi. MDCCLXXVI to 1776.

Kamień jest zniszczony. Dwa tysiące lat deszczu, sadzy i gołębi zaokrągla krawędzie. Wiele najsłynniejszych inskrypcji składało się pierwotnie z brązowych liter osadzonych w kamieniu. Brąz później wyrwano i przetopiono, a to, co wciąż możesz odczytać, to puste gniazda i otwory po trzpieniach, które trzymały litery.

I nie wszystko jest po łacinie. W Atenach jest greka. W Stambule, Grenadzie czy Kordobie arabska kaligrafia, często tak wystylizowana, że zwalniają nawet biegli czytelnicy. Na starym cmentarzu żydowskim w Pradze nagrobki są po hebrajsku. W dużej części Europy późniejsze inskrypcje przechodzą na włoski, francuski, niemiecki czy angielski, co pomaga, dopóki pisownia nie okaże się sprzed trzystu lat.

Kieszonkowy słowniczek łacińskich inskrypcji

Podczas weekendu w mieście nie nauczysz się czytać po łacinie. Ale tuzin skrótów obejmuje zaskakująco dużą część tego, co zobaczysz na kościołach, łukach i pomnikach.

Już z tą listą mnóstwo inskrypcji zamienia się z szumu w sens.

Cztery inskrypcje w przekładzie

Panteon, Rzym

Na fasadzie Panteonu, brązowymi literami:

M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT

Po rozszyfrowaniu: Marcus Agrippa, Lucii filius, consul tertium, fecit. „Marek Agryppa, syn Lucjusza, konsul po raz trzeci, wykonał to”.

Agryppa był konsulem po raz trzeci w 27 roku p.n.e. Haczyk polega na tym, że budynek, na który patrzysz, nie jest jego. Panteon Agryppy spłonął, a ten, który stoi dziś, zbudowano za cesarza Hadriana ponad sto lat później. Hadrian umieścił na fasadzie z powrotem imię dawnego budowniczego zamiast własnego. Inskrypcja mówi prawdę o Agryppie i milczy o człowieku, który naprawdę zbudował kopułę. Nasz wpis o historii Panteonu wyjaśnia dlaczego.

Łuk Septymiusza Sewera, Forum Romanum

Łuk Septymiusza Sewera na zachodnim krańcu Forum Romanum, trójprzęsłowy łuk triumfalny z białego marmuru z reliefami przedstawiającymi kampanie wojenne cesarza, a obok Kolumna Fokasa.

Długa inskrypcja na attyce tego łuku dedykuje go cesarzowi Septymiuszowi Sewerowi i jego dwóm synom, Karakalli i Gecie. A raczej już nie. Po śmierci Sewera Karakalla kazał zamordować brata Getę i wymazać jego imię z publicznych pomników. Na łuku usunięto wiersz z imieniem Gety i zastąpiono go pochlebnym zwrotem o „najlepszych i najdzielniejszych książętach”. Nowe litery nie do końca zakrywają stare otwory po trzpieniach i właśnie dzięki temu badacze odczytali pierwotne brzmienie. To najwyraźniejszy w Rzymie przykład inskrypcji, którą zredagowano, a nasz przewodnik po Forum Romanum mówi, gdzie stanąć, żeby to zobaczyć.

Łuk Tytusa, Forum Romanum

Na drugim końcu Forum Łuk Tytusa ma jedną z najprostszych inskrypcji w Rzymie:

SENATVS POPVLVSQVE ROMANVS DIVO TITO DIVI VESPASIANI F VESPASIANO AVGVSTO

„Senat i Lud Rzymski ubóstwionemu Tytusowi Wespazjanowi Augustowi, synowi ubóstwionego Wespazjana”.

Warto zauważyć dwie rzeczy. DIVO oznacza, że Tytus już nie żył i został ogłoszony bogiem, gdy stawiano łuk. I słowniczek działa: SPQR wypisane w całości; DIVO i DIVI; oraz pojedyncza litera F jako filius, syn.

Hagia Sophia, Stambuł

Widok z nawy w górę na centralną kopułę Hagii Sophii, z islamskimi medalionami kaligraficznymi na pendentywach i wieńcem okien u podstawy kopuły.

W Hagii Sophii pod kopułą wisi osiem ogromnych zielono-złotych medalionów, każdy o średnicy około siedmiu i pół metra. Należą do największych paneli kaligraficznych w świecie islamu, a wykonał je w XIX wieku kaligraf Kazasker Mustafa İzzet Efendi. Nie zawierają zdań, tylko imiona: Allah, prorok Mahomet, pierwsi czterej kalifowie, Abu Bakr, Umar, Usman i Ali, oraz wnukowie Proroka, Hasan i Husajn.

Nad nimi, w samej kopule, jest werset z Koranu. Pod nimi miejscami prześwitują bizantyjskie mozaiki kościoła. Nasz wpis o Hagii Sophii wyjaśnia, jak trzy warstwy pisma i obrazów znalazły się w jednym budynku.

Małe inskrypcje są często najlepsze

Wielkie dedykacje na fasadzie budynku są oficjalne. Najlepsze historie kryją się zwykle w drobnym piśmie bliżej wysokości oczu.

Grób Rafaela w Panteonie: prosty sarkofag pod niszą z Madonna del Sasso Lorenzetta i łacińskim epitafium Pietra Bemba wykutym w ścianie.

W Panteonie, na grobie Rafaela, jest dwuwierszowe łacińskie epitafium napisane przez jego przyjaciela Pietra Bemba. W wolnym przekładzie: „Tu spoczywa Rafael, przez którego Natura za jego życia lękała się być pokonaną, a gdy umarł, lękała się, że sama umrze”.

Pietà Michała Anioła widziana od przodu, z ukośną szarfą biegnącą przez pierś Madonny, na której rzeźbiarz wyrył swój jedyny podpis.

W Bazylice św. Piotra, na szarfie na piersi Madonny w Pietà Michała Anioła, jest jedyny podpis, jaki kiedykolwiek wyrzeźbił: MICHAEL.ANGELVS.BONAROTVS.FLORENTINVS.FACIEBAT, „Michał Anioł Buonarroti z Florencji wykonywał to”. Zwróć uwagę na skromne FACIEBAT ze słowniczka zamiast pewnego siebie FECIT. Wpis o Pietà wyjaśnia, dlaczego w ogóle ją podpisał i dlaczego tego żałował.

A jeśli nikt nie potrafi tego odczytać?

Zwiedzający tłoczą się wokół szklanej gabloty z Kamieniem z Rosetty w British Museum w Londynie.

Zdjęcie: Christian Lendl w serwisie Unsplash

Najsłynniejsza inskrypcja świata jest słynna dlatego, że przez długi czas nikt nie potrafił jej odczytać. Kamień z Rosetty w British Museum nosi dekret kapłanów z 196 roku p.n.e. na cześć młodego króla Ptolemeusza V, zapisany trzy razy: hieroglifami, pismem demotycznym, czyli codziennym pismem egipskim, i po starogrecku. Francuscy żołnierze znaleźli go w 1799 roku w pobliżu miasta Raszid, które Europejczycy nazywali Rosettą. Ponieważ badacze potrafili odczytać grekę, kamień stał się kluczem do dwóch pozostałych. Jean-François Champollion ogłosił w 1822 roku, że złamał hieroglify, i otworzyło się pismo całej cywilizacji.

To linia podziału dla każdej inskrypcji. Jeśli badacze potrafią odczytać dany język, od egipskich hieroglifów i starożytnej greki po łacinę, arabski i hebrajski, tekst można przetłumaczyć na każdy współczesny język. Niektóre nigdy nie doczekały się swojego Kamienia z Rosetty. Klasycznym przypadkiem jest etruski. Etruskowie zapożyczyli alfabet od Greków, więc da się przeczytać na głos litery na grobowcu w Tarquinii czy na brązie w muzeum we Florencji, ale język nie jest spokrewniony z sąsiednimi i duża część jego słownictwa wciąż pozostaje niezrozumiała. Kreteńskie pismo linearne A nie zostało w ogóle odczytane.

Jak Chiaro tłumaczy inskrypcję

Słowniczek zaprowadzi cię kawałek. Na resztę jest Chiaro.

Skieruj aparat na tekst. Chiaro odczyta inskrypcję i ją przetłumaczy, łącznie ze skrótami i cyframi rzymskimi. Działa na prawie każdej inskrypcji w języku, który badacze potrafią odczytać: łacinie nad drzwiami kościoła, grece na świątyni, hieroglifach na obelisku, arabskiej kaligrafii w meczecie, hebrajskim na nagrobku albo tablicy w języku, którego nie znasz. Tłumaczy na każdy współczesny język, więc odpowiedź przychodzi w twoim. Gdy języka nie da się przetłumaczyć, jak etruskiego, Chiaro i tak rozpozna, co to jest, i powie ci o tym, razem z tym, co wiadomo o ludziach, którzy to napisali.

Albo po prostu zapytaj „co tu jest napisane?”. Jeśli już zrobiłeś zdjęcie pomnika, wpisz albo powiedz pytanie, a Chiaro odpowie na głos. Potem pytaj dalej: kto to napisał, dlaczego jest tam to imię, a nie inne, co skuto i kiedy. Gdy odpowiedź zależy od dzisiejszego dnia, Chiaro sprawdza to w internecie.

Pytanie zadawane Chiaro na głos w Sainte-Chapelle w Paryżu.

Wyjaśnia, a nie tylko tłumaczy. Dosłowny przekład M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT jest dokładny i bezużyteczny. Chcesz poznać historię: że imię na fasadzie należy do niewłaściwego budowniczego. Chiaro mówi ci, czym jest pomnik, kto go wykonał i dlaczego jest ważny, a inskrypcja staje się częścią tej historii.

W twoim języku. Chiaro mówi w 18 językach, głosem kobiecym albo męskim. W angielskim, hiszpańskim i portugalskim możesz wybrać też akcent. Nazwy miejsc pojawiają się obok siebie w twoim języku i w miejscowym.

Działa prawie wszędzie. Nie ma pakietów miast do pobrania. Łuki, grobowce, fontanny, pomniki wojenne i tablica przy drzwiach: jeśli coś ma swoją historię, Chiaro ją znajdzie.

A pod koniec dnia Chiaro zamienia to, co widziałeś, w Filo, krótką opowieść o twoim dniu, która łączy fakty. Agryppa rano, grób Rafaela w porze lunchu i inskrypcja na łuku po południu okazują się należeć do jednego wątku.

Zobacz, jak działa rozpoznawanie

Strony muzeów i zabytków na stronie Chiaro pokazują, co robi aplikacja, gdy coś rozpozna: 80 miejsc, po pięć przystanków w każdym, odtwarzanych w przeglądarce, bez konta. Jeśli chodzi o inskrypcje, wypróbuj Hagię Sophię, Opactwo Westminsterskie albo Lincoln Memorial, na którego ścianach wypisano pełny tekst dwóch przemówień Lincolna. W aplikacji nie ograniczają cię te 80 miejsc: wystarczy dowolna inskrypcja, na którą ją skierujesz.

FAQ

Czy jest aplikacja, która tłumaczy inskrypcje na pomnikach?

Tak. Chiaro odczytuje napis na pomniku ze zdjęcia i go tłumaczy, łącznie z łacińskimi skrótami i cyframi rzymskimi, a potem wyjaśnia, co znaczy i dlaczego tam jest. Możesz też zapytać na głos „co tu jest napisane?”.

Co znaczy SPQR?

Senatus Populusque Romanus, „Senat i Lud Rzymski”. To była oficjalna nazwa państwa rzymskiego, a miasto Rzym używa jej do dziś.

Co znaczy D.O.M. nad drzwiami kościoła?

Deo Optimo Maximo, „Bogu najlepszemu i największemu”. To adaptacja rzymskiej dedykacji dla Jowisza, Iovi Optimo Maximo.

Jak czytać daty zapisane cyframi rzymskimi?

Dodawaj litery od lewej do prawej i odejmuj każdą mniejszą cyfrę, która stoi przed większą. M = 1000, D = 500, C = 100, L = 50, X = 10, V = 5, I = 1. MDCCCXLVIII to więc 1000 + 500 + 300 + 40 + 8 = 1848.

Czy działa na greckich, arabskich albo hebrajskich inskrypcjach?

Tak. Chiaro odczytuje i tłumaczy na każdy współczesny język inskrypcje w prawie każdym języku, który badacze potrafią odczytać, starożytnym czy współczesnym, w tym po grecku, arabsku, hebrajsku i egipskimi hieroglifami. Wyjaśnia też kontekst, na przykład czyje imiona wypisano w medalionach Hagii Sophii.

Czy przetłumaczy etruski albo inne nieodczytane pisma?

W pełni nikt tego nie potrafi. Etruski da się przeczytać na głos, ale rozumiemy go tylko częściowo, a pisma takie jak linearne A nigdy nie zostały odczytane. Chiaro rozpoznaje język, mówi ci, że nie da się go w pełni przetłumaczyć, i wyjaśnia, co o nim wiadomo.

Czytaj ściany

Kiedy zaczniesz czytać inskrypcje, miasto się zmienia. Budynek z cudzym imieniem, brat wymazany z łuku, wers poety na grobie malarza: ściany mówiły przez cały czas.

Po włosku „chiaro” znaczy „jasny”. Pobierz je z App Store, skieruj na następną inskrypcję, której nie potrafisz odczytać, i słuchaj.

Pstryknij. Posłuchaj. Odkrywaj.